Жисмоний машклар физиологик функцияси.

0
Жисмоний машклар физиологик функцияси.

Жисмоний машклар физиологик функцияси.

Жисмоний машклар физиологик функцияси.

Спорт физиологиясида В.С.Фарфель томонидан ишлаб чикилган аник ва содда туркум амалиётга кенгрок таркалди. Бундан ташкари, хар хил харакат фаолиятларида юкламаларнинг бажариш чегараси хам турличадир. Енгил атлетикадаги югуришларда уртача тезликни 20 сония чегарасида ушлаб туриш мумкин. Шунинг учун хам берилган шиддатда юкламани чегараланган вактда ушлаб туриш хамма юкламалар учун ягона булиши мумкин эмас. Бу эса иш кобилятининг бирдан бир таърифидир. Лекин курсатилган чегара юкори малакали спортчилар учун ишлаб чикарилган. Мушак фаолиятининг ёш физиологиясида жисмоний тарбия назарияси ва услуби амалиётида ёш болалаларнинг танасининг имкониятларини хисобга олган холда жисмоний машклар юкламасини шиддат боскичларини илмий асосланган.

Жисмоний машклар физиологик функцияси турларига караб 5 та асосий гурухга булинади:

  1. Спорт, мехнат, маиший максадга каратилган харакатларни бошкара билиш.
  2. Тиббий асос лакаматор харакатлар.
  3. Харакат реакцияларида     эмоционал      таъсир      билан кузатиладиган уйинлар.
  4. Статик кучланишларни ушлаб туриш ва ривожлантириш.
  5. Статогенетик мустахкамлаш ва ривожлантириш.

Мехнат ва спорт физиологиясида жисмоний машкларни табакалаштиришнинг бошка турларидан хам фойдаланилади. Жисмоний машклар бажарилганда улардан бири мушак массасининг хажмига боглик равишда табакалаштирилади.

  1. Лакал машкларини амалга оширишда организмдаги мушакларнинг камида 1/3 кисми иштирок этади. (кул билан бажариладиган динамик ва статик харакатларнинг аниклиги)
  2. Регионал иш бажарилганда тана мушакларининг 30-50% ишга киришади (гавда, оёк, кул, юкори елка бугимлари билан бажариладиган ишлар).
  3. Глобал иш бажарилганда танадаги 50% мушак массаси иштирок этади (фаол югуриш, югуриш ва бошкалар).

Жисмоний машклар куч, тезлик ва мушак кискаришининг давомийлиги нуктаи назаридан табакалаштирилиб, улар куйидагиларга булинади:

Динамик    ва    статик    тартибда    секин    харакатда    максимал имкониятдаги кучланиш билан бажариладиган кучли машклар. Динамик

режимда ва бир вактда катта тезликда хамда мушак

кискаришларини   кучи   билан,   катта   хажмни   таъминлайдиган тезкор – кучли машклар; – чидамлилик машкларини бажарганда мушак

кам куч сарфлаб тезлик

билан   кискаради,   куп   марта   бажарганда   эса   уларнинг   иш бажариши усули. Биомеханикада жисмоний машклар кениматик

таърифига кура бир неча гурухларга булинади.

  1. Тана холатини саклаш ва узгартириш (мувозанат саклаш, жойда харакатлар ва бошкалар).
  2. Уз уки атрофидаги харакатлар (хар хил айланма машклар).
  3. Локоматор харакатлар (югуриш, юриш, сакраш).
  4. Аралаш машклар (улоктириш, отиш, иргитиш).

Жисмоний тарбия назарияси ва услубиётида жисмоний машклар биомеханик тавсияномаларини хисобга олган холда иккита катта гурухга булинади. Булар циклик ва ациклик харакатлардир.

Жисмоний машкларни хар хил шиддатда ва вакт бирлигида бажарганда бу тизимларнинг хиссаси бир хил эмас. Бунда машклар гурухларига караб анаэроб ёки аралаш, яъни анаэроб-аэроб энергия билан таъминланади.

Спорт физиологиясида 3 та тизим: аэроб, анаэроб ва циклик машкларга нисбатан энергия билан таъминлаш тизими берилган.

Спортда машкларга бериладиган юкламалардан фойдаланиш энг асосий холатлардан бири хисобланади, спортчининг кайсидир жисмоний сифатларини ривожлантириш учун топширик берилади ва шу топширикни амалга ошириш талаб этилади. Масалан, киска масофага югуришда мувафаккиятга эришиш тезлик ва кучга, урта масофага югуришда тезкорлик ва чидамлилик, узок масофага югуришда эса чидамлиликка боглик булади.

Хар кандай машгулотда юклама факат керакли хажмда ва тез самара беришини таъминлашигина эмас, балки кейинги машгулотларнинг самарадорлигига хам алокадор булиши лозим. Хар хил йуналишдаги машкларнинг алокадорлиги натижалари шу машк жараёнида биохимик узгаришлар талаб киладиган куйидаги шароитларга боглик, яъни машк «тоза» фондан олгандан сунг бажариляптими ёки унга машкларнинг таъсири кусатиляптими. Машкларнинг кетма-кет берилиши ва уларнинг бир-бирига алокадорлиги спортчи организмига уч хил таъсир курсатади: а) ижобий (силжишни кучайтиради); б) салбий (силжишни пасайтиради); в) нейтрал (силжишга кам таъсир этади). Бу вазиятларда гап эмпирик ёндашишда эмас, балки бажариладиган машклар кетма-кетлигини нотугри танлаш оргинизмга мутлако карама-карши таъсир курсатиши мумкин.

Илмий тадкикотлар шуни курсатадики, спортнинг циклик турларида бу таркибий кисмлар мажмуаси хамма турдаги назорат усуллари ва юкламалашнинг бошкарилишини таъминлайди. Машкнинг давом этиши унинг бошкариш тезлиги билан боглик. Агар иш киска вакт давом этса, унда у анаэроб энергия манбалари хисобидан таъминланади. Катта, узок вакт давом этадиган ишларда энергиянинг аэроб холда булиши нафас олиш тизимини кучли ишлатади. Машкларнинг шиддати физиологик силкинишларнинг характери ва хажмини белгилайди. Машкларнинг такрорланиш сони (уларнинг шидати, давом этиш ва дам олиш оралиги) жавоб реакцияларининг умумий хажмини анкилайди.

Юкламани меъёрлашнинг хар хил усуллари уртасида мухим уринни биохимик тестлар эгаллайди, бунда спортчиларнинг энергетик имкониятлари намоён булади ва аникланади.

Энергиянинг мушак фаолияти аэроб ва анаэроб жараёнлари биохимик мезонлар билан характерланади.

шиддати, метаболик жараёнлардан энергиянинг тез озод булиши

билан; сигими, иш жараёнида хажми намоён буладиган фойдаланиш учун

субстрат фондлар хажмининг урганилиши билан; самарадорлиги, маълум даражада энергияни, метаболик жараёнларни

аникловчи махсус ишларни бажаришда фойдаланилади.

Биохимик тадкикотларда хар хил вегитатив функция курсаткичлари текширилган. Юкламалашнинг организмга таъсири ва ундан кейинги холатни аралашган синама ва индекс буйича бахолашдан кенг фойдаланилган. Шу билан бирга таъкидлаш керакки, машгулот жараёнида спорт нормалари ва мезонларини, жисмоний юкламалаш малакасининг кучиш самарадорлигини назорат килиш спорт тиббиёти ва физиологиясида болалар ва усмирларни жисмоний тарбиялашда етарли даражада асосланмаган.

Юклама меъёрида берилганида болалар ва усмирларнинг юрак-кон томир уриши (ЮКТУ) тизими курсаткичлари хар хил спорт турлари машгулотларида ишончли равишда яхшиланган.

ЮКТУ нинг узгариши мушакларга кон айланиш тизимининг мослашишини курсатувчи мухим физиологик механизмидир. Бу курсаткич жисмоний юклама жараёнида кон айланиш тизимининг мослашиши имкониятини, юрак фаолиятининг бошкариш сифатини функционал холатини бахолашда мухим урин тутади.

Санаб утилган хамма маълумотлар жисмоний юкламанинг огирлиги ва кучланишини тугри бахолашда ЮКТУ дан мезон сифатида фойдаланиш мумкинлигини курсатади, яъни ЮКТУ оркали иш кобилятини аниклаш имконияти тугилади.

Мушак иш фаолияти натижасида упкада хаво алмашинишининг кучайиш нафас олиш тезлигига мослашиши хисобига ривожланади.

Болалар ва катталар нафас олиш тезлиги ва чукурлигини упкада хаво алмашинувининг мушак фаолияти натижасига алокадорлигини урганиб, купгина олимлар юклама шиддатининг улар дигамикасига богликлигини аник курсатганлар.

Жисмоний машклар билан доимий шугулланаётган болаларда шугулланмаган болаларга нисбатан нафас олиш кам, упканинг тириклик сигими куп.

Жисмоний юклама чегарасини асослашда текширилаётган функционал имкониятга мос холда ёндашиш лозимдир.

  1. Жисмоний юкламанинг чегаралари алохида физиологик курсаткичлар билан, кисман ЮКТУ кисларод талаби, упкада хаво алмашинуви ва хокозо билан аникланади.
  2. Харакатланишнинг максимал   тезликка     богликлиги         жисмоний юкламалашнинг шиддат меъёридир.

Юклама шиддати организмнинг максимал энергия имкониятидан келиб чикади.

Мактаб ёшидаги болаларга хар хил шиддатдаги жисмоний машклар билан юклама беришда унга физиологик тизимнинг мослашишини урганиш, мушак фаолияти ва унинг юкламасини аниклаш, ёш ва жинс конуниятларининг тизими оркали бошкарилиши кераклигини тушунишда катта ахамиятга эга.

Хар бир ёш даврида кон айланиш тизимининг жисмоний ишга мослашиши киз ва угил болаларда хар хил номоён булади. Кичик мактаб ёшидаги укувчиларда дастлабки кон хижмининг (ДКХ) купрок узгариши 910 ёшдаги болаларнинг юрак хажми ортиши окибатида юрак мушагининг ишлаш шиддати миокард кискарувчи функцияси хисобига кайта курилади ва юрак фаолиятининг бошкарув механизмлари шакилланади.

Жисмоний юкламалаш жараёнида аёллар организмида ДКХ нинг усиши, юрак хажмининг ошишини эркакларнинг юрак уриши билан киёслаганда, эркакларда бу курсаткичларнинг катталиги аникланган. Киз болаларнинг юрак хажми угил болаларнинг юрак хажмига нисбатан кичик булиши аникланган.

Н.П.Шильковнинг курсатишича, мактаб укувчиларини оммавий согломлаштирувчи югуриш машгулотларига жалб этиш уларнинг ёшига нисбатан функционал имкониятларини югуришдаги юкламага мослаштиради.

Мактаб ёшидаги болалар организмида юрак кон томир ва нафас органлари тизими маълум даражада меъёрланган юкламаларга жавоб реакциясини яккол курсатадиган бош намуна сифатида характерланади.

Жисмоний тарбия дарсларида юкламаларни аниклаш ахборотларни аниклаш ва шу асосида илмий равишда ишлаб чикариш услуби замонавий шароитда мухим амалий ва назарий ахамиятга эга. Акс холда укувчилар соглиги вакт утиши билан ёмонлашади.

Ц.Г.Паркосадзенинг маълумотига кура, купчилик болаларнинг организми 6 ёшда ва 11-12 ёшдаги даврларда такомиллашади. Чунки хаётда организмнинг хар хил тизимлари нисбати бу даврда мураккаблашади.

Катта жисмоний юкламалардан кейин болалар организмида тикланиш даври узок вакт давом этади. Агар юкламалаш жадал характерга эга булса, у холда болалар томир урушининг микдори хам купдир.

Хар хил шиддатдаги жисмоний юклама таъсирида юрак уриши суръатининг узгариш конуниятлари хам аникланган. Куп муаллифларнинг   фикрларича,   шугулланувчининг  юрак  уришлари сони юкламанинг ортиши билан баъзан максимал даражагача кутарилади. Бу эса машкнинг характери ва укувчининг индивидуал хусусиятлари билан характерланади.

Мактаб укувчилари организмига жисмоний тарбия машклар юкламаларининг таъсирини бахолашда юрак кискариш тезлиги курсаткичи, килинган ишнинг хажми, кисларод талаби ва бошкалар эътиборга олинади.

7-11 ёшдаги укувчилар организмининг циклик машклар бажариш пайтида кислародга булган талаби, ЮКТУ узгариши ва харакат частотаси аникланган.

М.Я.Набатникова томонидан юрак уриши буйича юкламанинг 5 та шиддат зонаси аникланган.

  1. Кичик шиддатли зона. Угил болаларда – 130 та, киз болаларда – 135 та.
  2. Уртача шиддатли зона. Угил болаларда -131-155 та, киз болаларда-136160 та.
  3. Катта шиддатли   зона.   Угил   болаларда  -156-175   та,   киз болаларда 161-180 та.
  4. Анча катта шиддатли зона. Угил болаларда -176 тадан юкори, киз болаларда-181 тадан юкори. 5. Максимал шиддатли зона.

Mavzular.

manba