Жисмоний тарбия дарсларида жисмоний машқлар юкламаси.
Жисмоний тарбия дарсларида юкламаларни аниклаш ахборотларни аниклаш ва шу асосида илмий равишда ишлаб чикариш услуби замонавий шароитда мухим амалий ва назарий ахамиятга эга. Акс холда укувчилар соглиги вакт утиши билан ёмонлашади.
Ц.Г.Паркосадзенинг маълумотига кура, купчилик болаларнинг организми 6 ёшда ва 11-12 ёшдаги даврларда такомиллашади. Чунки хаётда организмнинг хар хил тизимлари нисбати бу даврда мураккаблашади.
Катта жисмоний юкламалардан кейин болалар организмида тикланиш даври узок вакт давом этади. Агар юкламалаш жадал характерга эга булса, у холда болалар томир урушининг микдори хам купдир.
Хар хил шиддатдаги жисмоний юклама таъсирида юрак уриши суръатининг узгариш конуниятлари хам аникланган. Куп муаллифларнинг фикрларича, шугулланувчининг юрак уришлари сони юкламанинг ортиши билан баъзан максимал даражагача кутарилади. Бу эса машкнинг характери ва укувчининг индивидуал хусусиятлари билан характерланади.
Мактаб укувчилари организмига жисмоний тарбия машклар юкламаларининг таъсирини бахолашда юрак кискариш тезлиги курсаткичи, килинган ишнинг хажми, кисларод талаби ва бошкалар эътиборга олинади.
7-11 ёшдаги укувчилар организмининг циклик машклар бажариш пайтида кислародга булган талаби, ЮКТУ узгариши ва харакат частотаси аникланган.
М.Я.Набатникова томонидан юрак уриши буйича юкламанинг 5 та шиддат зонаси аникланган.
- Кичик шиддатли зона. Угил болаларда – 130 та, киз болаларда – 135 та.
- Уртача шиддатли зона. Угил болаларда -131-155 та, киз болаларда-136160 та.
- Катта шиддатли зона. Угил болаларда -156-175 та, киз болаларда 161-180 та.
- Анча катта шиддатли зона. Угил болаларда -176 тадан юкори, киз болаларда-181 тадан юкори. 5. Максимал шиддатли зона.
Жисмоний тарбия дарсларида укитувчи жисмоний машклар юкламасига алохида эътибор бериб, укувчиларнинг жисмоний тайёргарлиги ва функционал холатларини хисобга олиши зарур.
Л.Е.Любомирскийнинг фикрича, хозирги вактгача болалар ва усмирларнинг хар хил физиологик функцияларига жисмоний машклар юкламаси таъсири хакида куп манба тупланган.
Катта спортда кабул килинган юкламалар тенденцияси катта шиддатдаги юкламалар давомийлиги усмирлар ва катта спортчиларни тайёрлаш учун характерлидир. Купчилик амалиётда ишловчилар ёш болаларни жисмоний тарбиялашда катта спортчиларнинг жисмоний юклама меъёридан фойдаланиб, уни нотугри кулламокда. Хаддан ташкари харакат фаол юкори даражадаги юкламада булиши мумкин, унга организмнинг мослашиши кийин утади.
Купгина миллий хар хил ёшдаги катта ва ёш спортчилар юрак-кон томирлар тизимининг организмини энергия билан таъминлашига жисмоний юклама таъсирини урганишга багишланган.
Жисмоний машклар кон босимининг узгариш конуниятлари билан кузатилади. В.С.Фарфель курсатадики, динамик ишларда систолик босим кам узгаришлар билан номоён булади. Бунда артериал босим даражасининг бажарилаётган иш шиддатига богликли гисистолик кискариши билан боради.
Мактаб укувчиларининг иш кобиляти максимал кисларод талаби, шиддати буйича бахоланади.
Укувчининг иш кобиляти даражаси, жисмоний ривожланиш динамикаси, жисмоний тайёргарлиги, доимий бажарадиган жисмоний машклар хажмига ва характерига тугридан-тугри боглик булади.
Б.Х.Умурзоковнинг фикрича, ижтимоий таъминот вазирлиги кошидаги Ногиронлар мехнат кобилятини аниклаш ва тиклаш институтнинг илмий – текшириш натижаларига кура, 100 та боладан 10 тасининг жисмоний ва тугма анемияси борлиги, 6-8 таси рухий заиф, 2 таси кар-соковликка чалингани аникланган. Болалаликдан ногиронликни келтириб чикарувчи асосий сабаблар каторида рухий касалликлар биринчи уринни, асаб тизими касалликлари иккинчи, таянч харакати касалликлари учинчи уринни эгаллаб турганлиги аникланган.
Юкоридаги статистик маълумотлардан куриниб турибдики, бугунги кунда болаликдан ногиронликка учраш курсаткичларининг пасайишида жисмоний тарбия ва спорт бекиёс ахамиятга эга экан.
Я.С.Вайнбаумнинг таъкидлашича, махсус танланган жисмоний машклардан тугри фойдаланиш, уларни тугри микдорлаш укувчиларнинг табиий, морфологик, функционал ривожланишини уйгунлаштиради. Бу жараёнларни тартибга тушириш организм функционал имкониятларининг тугри усишини таъминлайди.
И.Г.Азимовнинг фикрича, организмнинг усиши ва ривожланишига ташки мухит омиллари таъсир килади. Жисмоний иш, жисмоний тарбия ва спорт билан шугулланиш организмнинг усишини ва мушаклар хажми ортишини тезлаштиради.
Харакат фаоллиги болалар учун физиологик эхтиёж булиб, жисмоний тарбия ва спорт машгулотларида катта роль уйнайди. Бола харакат фаоллигининг ривожланганлиги харакат апаратининг ривожланганлигидан далолат беради.
С.Г.Гвоздевнинг таъкидлашича, оилавий жисмоний тарбия согломлаштириш гурухларида юкламаларни каттик меъёрлаштириш жисмоний ривожланишига, функционал холатга
шугулланувчиларнинг жинси, ёши ва бошлангич харакат фаоллигидан катъий назар ижобий таъсир курсатади.
Д.Д.Шарипованинг фикрича, укувчилар соглиги хакида гамхурлик килиш санитария ва гигена режимини ташкил килиш оркали амалга оширилади. Кундалик ишда мактаб жамоаси укув-тарбия жараёнини тугри йулга куйишга, укув вва жисмоний юкламаларнинг илмий асосланганлигига эътиборни каратиш лозим.
Болалар организмининг функционал имкониятларига юкламалар таъсирини урганиш, болалар иш кобилятини аниклаш хозирги вактда мухим масала булиб келмокда.
Адабиётларнинг тахлилидан сунг куйидаги хулосага келинди. 1. Бошлангич синф укувчиларига бериладиган жисмоний машклар юкламаси меъёрлар туликлигича ишлаб чикилмаган, текширилган маълумотлар алохида-алохида лабараторияда утказилган ва умумлаштирилмаган.
- Купчилик жисмоний тарбия укитувчилари ёш болаларга бериладиган жисмоний тарбия машклари юкламасини меъёрлашда катта спортчиларнинг жисмоний юклама меъёридан фойдаланиб келишмокда. 3. Юрак-кон томир уриши туркумлари буйича тезкорлик, тезкорлик- кучлилик кобилиятларини аниклаб булмайди.
- Бошлангич синф укувчиларнинг жисмоний тарбия дарсларидаги машклар кетма-кетлиги, улар уртасидаги дам олиш оралиги, машкларининг давом этиш вакти ва уларни такрорлаш сони туликлигича урганилмаган, факат айрим машкларнинг организм функцияларига таъсири урганилган.











