Юклама меъёри таърифи ва ахамияти. Жисмоний машқларни юкламаланиши.

0
Юклама меъёри таърифи ва ахамияти. Жисмоний машқларни юкламаланиши.

Юклама меъёри таърифи ва ахамияти. Жисмоний машқларни юкламаланиши.

Юклама меъёри таърифи ва ахамияти. Жисмоний машқларни юкламаланиши.

Юклама меъёри- бу муайян хажм ва тезликлар улчамларининг йигиндисидир.

Меъёр – маълум бир зарурий вазифани хал килиш учун аник улчам хисобланади. Бошка сузлар билан айтганда, юклама меъёри деб, жисмоний тарбияда согликни мустахкамлаш, харакат куникма ва малакаларини эгаллаш учун харакат фаоллиги хамда жисмоний тайёргарликнинг энг макбул даражада ушлаб турилишини таъминлайдиган юклама хажми тушунилади.

Юклама тушунчаси меъёрлашга якин тушунча булиб, у аник норма меъёрини белгилаш учун хизмат килади.

Юкламанинг чегарали нормаси куйидаги улчамларидан иборат:

а) самарали ривожлантириш учун: максимал шиддатли кучланишга (каршиликка) кура 50-80 % ёки кайта такрорлаш сони 8- 20; сериялар орлигида 40-60 сония, битта машгулотда хажми хар бир мушак гурухига 3-сериядан хафталик циклида 2-4 марта киска вактда такрорлаш;

б) самарадорликни ушлаб туриш учун: шиддати максималга кура 50-80 % ёки кайта такрорлаш сони 8-20; 20-30 сония сериялар оралигида, битта машгулотдаги хажми 2 серияда хар бир мушак гурухига, хафталик циклда 2-4 мартадан киска вакт ичида такрорлаш.

Жисмоний юкламаларни бажара олиш мумкин булган меъёрдан бир оз ошириб юборилса, дархол шугулланувчиларнинг саломатлигига зарар етиш хавфи тугилади ва гоят зур саломатлаштириш омили булган жисмоний машклар салбий натижалар бериши мумкин.

Жисмоний машкларни бажара олиш, бир томондан, шугулланувчиларнинг имкониятларига боглик булса, иккинчи томондан, уларнинг узлари учун хос булган (бу мувофиклаштиришдаги мураккаблик интилишнинг шиддати, канча вакт давом этиши ва хокозо) хусусиятларга, бирон-бир машкни бажариш пайтида содир буладиган объектив кийинчиликларга боглик булади. Ана шу икки омилнинг (имконият ва кийинчилик) бир-бирига тула мувофик келиши бажара олишнинг оптимал меъёрини ифода этади. Мана шу меъёрни аник белглаб олиш ва унга амал килиш жисмоний тарбиянинг энг мухим ва мураккаб муаммоларидан биридир. Уни хал этиш учун кишининг ёши жихатдан улгайиб боришида турли боскичларида организмнинг функционал имкониятларини тула тасаввур этиш, шунингдек, кишининг жинсига, индивидуал хусусиятларига ва турли ташки шароитларига алокадор булган мана шу имконият чегарасини билиш: жисмоний тарбиянинг хар хил воситалари ва услублари билан организмга куйиладиган талабларнинг хусусиятлари тугрисида аник маълумотларга эга булиш ва уларни шугулланувчининг имкониятлари билан амалда тугри мувофиклаштира билиш лозим.

Укитувчи бажара олиш меъёрини белгилар экан, аввало илмий маълумотлар ва умумлашган амалий тажрибалар асосида шугулланувчиларнинг бирон бир гурухи учун белгиланадиган дастур ва меъёрий талабларга асосланади.

Шугулланувчининг имкониятлари хакида (жисмоний тайёргарлик нормативлари тугрисида) жисмоний тайёргарлик нормативлари асосида синаб куриш, тиббий курикдан утказиш ва педагогик кузатишлар олиб бориш йули билан аник маълумотлар олинади. Укитувчи дастлабки маълумотларга суяниб, дастур материалини аниклайди (айрим холларда дастур мазмунини унинг узи белгилайди), мазкур боскичда бажариш мумкин булган меъёрни белгилайди, шунингдек, келгусида бу меъёр кандай булиши кераклигини ва уни эгаллаш йулларини хам аниклаб олади.

Жисмоний юкламани меъёрлашда киз ва угил болаларга хар хил даражадаги жисмоний тайёргарликка эга булган укувчилар, асосан, тезкорлилик ва чидамлилик машклари оркали пагонали ёндашиш зарурлиги курсатилган.

Харакат сифатларини самарали ривожлантиришга факат юкламани меъёрлашнинг хамма параметрлари нормасига амал килинган шароитдагина эришилади.

Мактабдаги жисмоний тарбия машгулотларида шуни номоён этиш билан боглик машклар хам ишлатилади. Шунинг учун уларни тугри меъёрлаш лозим. Кам юклама белгиланган натижани бермайди, хаддан ташкари купи эса болалар соглигини ёмонл аштирад и.

Жисмоний машкларнинг юкламаланиши куйидаги курсаткичлар билан аникланади: машкни узига хос хусусиятлари, бажарилиш шиддати, ишнинг давом этиши, алохида машклар оралигидаги дам олиш хусусияти ва уларнинг такрорланиш сони. Бу жараёнларнинг нисбати машкларнинг юкламасини, машкларнинг хажмини, йуналиши ва организмга таъсирини аниклайди.

Юкламаларнинг хафталик, ойлик, йиллик, тулкинсимон тебранишлари, уларнинг динамик тугри чизик зинапояли шакиллари узи гуёки бир фан вазифасини утайди. Бу шакилларнинг бирортасидан фойдаланиш жисмоний тарбиянинг хар хил боскичларидаги аник вазифа ва шароитга богликдир.

Л.Е.Любомирский мактаб укувчиларига бериладиган жисмоний машклар юкламасининг таъсирини бахолашда 5 боскичли туркумлардан фойдаланишни таклиф килган:

  • боскич. Машклар бажарилиши шиддатининг суст булиши. (тахминан 20-30 %) Бу боскичда иш жуда узок вакт бажарилиши мумкин.
  • боскич. Машклар бажарилиши шиддатининг уртача булиши (тахминан 50 %). Бу боскичда жисмоний машклар бажариш режими умумий чидамлиликни ривожлантиришга ёрдам беради.
  • боскич. Машклар бажарилиши шиддатининг катта булиши (тахминан 70 %). Бу боскичда мактаб укувчилари организмдаги мушаклар купрок кучланиш билан ишлайди. III боскичда бажариладиган машклар давомийлиги 4-5 дакикадан ортмаса-да, нафас олш суръати ва бошка курсаткичлар мухим ахамиятга эга.
  • боскич. Машклар бажарилиши шиддати субмаксимал (тахминан 80 %).
  • боскич. Машклар бажарилиши шиддатининг максимал булиши (100 %). Максимал тезликда, юкори суръат ва кучланишда бажариладиган машклар иш тартибига тугри келади.

Шунингдек, жисмоний юкламаларнинг хажмини бахолаш учун   керакли   курсаткичлар   куп. Юклама  хажми  хамма спорт турлари   учун   фойдаланишга       ярокли   булган   факат   иккита умумлашган курсаткич билан аникланади:

  1. Мусобака ва машгулот фаолияти учун сарфланган вакт (соати, сони, кун, хафта ва бошкалар).
  2. Машгулотлар сони (цикл, боскич, даврлар). Юкламанинг бажарилиши шиддатига кура уни туркумлаш масалаларини хал этишга доимо катта эътибор бериш зарур.

Болалар организмининг ривожланишида жисмоний машклар билан шугулланувчиларни жинси ва иш кобилияти, асосий харакат сифатларининг ривожланиш даражасига ва биологик етилиш даражасига кандай таъсир этиши устида маълумотлар жуда кам.

Mavzular.

manba