Abu Ali ibn Sino sezgi a’zolari anatomlyasi haqida.
Abu Ali ibn Sino odam anatomiyasining sezgi a’zolari haqida yozar ekan (III kitob, 1-j. 213-215- b) nerv tizimining sezgi a’zolari bilan uzviy bog`liqligini ta’kidlaydi. U ko`z tuzilishini to`liq ta’riflab qolmay, ko`zning yordamchi apparati: ko`z mushaklari, qovoqlar, kipriklar, ko`zyoshi bezi va uning kanali, ko`zning qon tomirlari va nervlarini batafsil yozgan. Ko`z tuzilishini izohlab, unda nur to`r parda orqali bosh miyaga yetib borishini jahonda birinchi bo`lib aniqlagan.
Abu Ali ibn Sino birinchi bo`lib nurning jismlarda aks etishi nazariyasini ilgari surgan. Ungacha Aristotel hamda Platon jismlar o`zlaridan nur taratadi va bu nur ko`z gavharini tebratadi, shu sababdan biz jismlarni ko`ramiz deb noto`g`ri fikr bildirgan. Galen esa ko`zdan nur chiqadi, bu nur ko`z gavhariga tushadi, shuning uchun biz ko`ra olamiz deb u ham noto`g`ri fikrni olg`a surgan. Abu Ali ibn Sino jahonda birinchi bo`lib nurlar tasvirlarni ko`zning to`r pardasiga tushirib, u bosh miyada sodir bo`lishini aniqlagan.
Ibn Sino ko`z soqqasi (olmasi) 3 qavatdan iborat ekanligini va bu qavatlarning nomlanishi, tuzilishi, vazifalari va ahamiyatini aniq yozib qoldirgan. Ko`z ichida joylashgan ko`z nami va yorug`lik o`tkazish apparatining tuzilishi Abu Ali ibn Sino yozganidek, hozirgi paytgacha o`zgarmasdan kelmoqda.
Ibn Sino tomonidan ko`zning 4 ta to`g`ri va 2 ta qiyshiq mushaklari keng o`rganilgan. Yuqorigi qovoqni ko`taruvchi mushak Abu Ali ibn Sino tomonidan jahonda birinchi bo`lib aniqlanganligi tan olingan (P.M.Faktorovich, 1941).
Eshitish a’zosi (III kitob, 1 – j. 314- b.) keng yoritilgan bo`lib, nerv tizimining eshitish a’zosi bilan uzviy bog`liqligi alohida ta’kidlangan. Ibn Sino quloqdagi quyidagi qismlarni tafovut qiladi: 1) quloq suprasi; 2) tashqi eshituv yo`li va uning nog`ora parda bilan yopiq qismi; 3) nog`ora bo`shlig`i; 4) ichki eshituv yo`li yoki „nerv yo`li». U faqatgina quloq tuzilishini ta’riflabgina qolmay, eshituv o`tkazuv yo`li nervlarini ham aniq ko`rsata olgan.
Teri va retseptorlarning xususiyatlari, teri orqali og`riq, harorat va bosim sezgilari Ibn Sino tomonidan batafsil yoritib berilgan bo`lib, bu tabobat rivojida juda katta ahamiyatga ega bo`lgan va o`sha davr uchun olg`a qo`yilgan yirik qadam edi.,
Leonardo da Vinchi (1452-1519) — o`z davrining buyuk arbobi, rassom, injener, faylasuf. U anatomiya bilan maxsus shug`ullanmagan bo`lsa ham, chizadigan rasmlari (odamlarning suratlari) to`g`ri va aniq chiqishi uchun 30 dan ortiq murdani kesib, suyaklari, mushaklari va ichki a’zolarini o`rgangan, ularning rasmlarini chizgan.
Leonardo da Vinchi birinchi bo`lib odam organizmidagi ayrim a’zolarning, chunonchi, dumg`aza suyagi, umurtqa pog`onasining bukilgan qismlari, juda ko`p mushaklar, ichki a’zolar, yurak qopqoqlari (klapanlari), to`siqlari, bosh va orqa miya, miya qorinchalari, bir qancha nervlar, ko`z rasmlarini chizgan. Leonardo da Vinchi hayvonot va odam anatomiyasi taraqqiyotiga katta hissa qo`shgan va plastik anatomiyaga asos solgan olimdir.-
Andrey Vezaliy (1514-1565) — 23 yoshidayoq anatomiyani maxsus o`zlashtirganligi uchun Paduya (Italiya) maktabidagi xirurgiya kafedrasiga taklif etiladi va olimga shifokorlar hamda talabalarga anatomiyadan leksiyalar o`qish huquqi beriladi. Vezaliyning 1543- yilda Shveytsariyaning Bazel shahrida chop etilgan „Odam tanasining tuzilishi to`g`risida yetti kitobi» da odam anatomiyasi haqida deyarli to`la-to`kis ma’lumot berilgan. Bu asarga: suyak, boylamlar va mushaklar, qon tomirlar, nervlar, ichki a’zolar (hazm qilish a’zolari va jinsiy a’zolar), yurak, nafas, miya va sezgi a’zolari kiritilgan.
Andrey Vezaliy o`zining anatomiyaga oid kitoblarida ayollar tuxum bezlarida pufakchalar bo`lishi va ularning ichida tuxum hujayralari joylashganligini birinchi bo`lib isbotlagan. Yurak qorinchalari orasidagi to`siqda teshik bo`lmasligini ko`rsatgan.
Gabriel Fallopiy (1523-1562) tarixda birinchi bo`lib suyaklarning, ayniqsa kalla suyaklarining taraqqiyoti va tuzilishini, mushaklarni, jinsiy a’zolarni, eshituv va ko`ruv a’zolarini har taraflama batafsil o`rgangan va „Anatomik kuzatishlar» kitobini yozgan. Hozirga qadar odamdagi ba’zi tuzilmalar, masalan bachadon nayi uning nomi bilan atalib keladi.
Bartalomey Yevstaxiy (1510-1574) — a’zolarning taraqqiy etish va takomillashish tarixi bilan shug`ullangan. Tishlar, buyraklar, eshituv a’zolari hamda venalarning taraqqiyoti va tuzilishini batafsil o`rgangan. Yevstaxiyning anatomiya sohasida qilgan hamma ishlari 1714- yilda nashr etilgan „ Anatomiya qo`llanmalari»da o`z ifodasini topgan. Odamning ba’zi tuzilmalari hozirga qadar uning nomi bilan ataladi (eshituv nayi va boshqalar).
Vilyam Garvey (1578-1657) — ingliz olimi shifokori, anatom va fiziolog. Garvey o`z tajribalari asosida yufak hamda qon tomirlar anatomiyasini o`rganadi va tarixda birinchi bo`lib katta qon aylanish tizimini aniqlaydi va bu to`g`rida
1628- yilda lotin tilida nashr etilgan „Hayvonlarda yurak va qon harakatlari to`g`risida anatomik tekshirishlar degan ilmiy asarida yozadi. Yurak to`rt xonali mushakdan iborat bo`lib, unda ma’lum tartibda qopqoqlar (to`siqlar) joylashganligi uchun Garvey uni nasosga o`xshatadi va qisqarish kuchi bilan qonni tomirlarga uzatib berishini tushuntiradi. U arteriyadan qon venaga o`tib yurakka qaytishini aytib, arteriya venaga ko`zga ko`rinmaydigan mayda qon tomirchalar orqali qo`shilishini taxmin qiladi. Garvey katta qon aylanish doirasini kashf etishda o`zidan avvalgi olimlarning kichik qon aylanish doirasi kashfiyotidan foydalangan. Kichik qon aylanish doirasi arab shifokori damashqlik Ibn al Nafiz (1210-1288) tomonidan kashf etilgan. Kichik qon aylanish doirasi Vezaliyning shogirdi Reald Kolombo (1516-1559) va ispaniyalik shifokor Miguel Servet (1509-1553) tomonidan tasdiqlangan.
Marchello Malpigi (1628-1694) mikroskopik anatomiyaning asoschisidir. U bir qancha a’zolarning tuzilishini mikroskop yordamida tckshirgan va terining tuzilishida (Malpigi qavati), taloqda va buyrakda Malpigi tanachalarini topgan. Malpigi birinchi bo`lib qurbaqaning siydik xaltasidagi kapillarlarni va ulardagi qon oqish tizimini ko`rgan.
Gasparo Azelio (1581-1626) italiyalik anatom, professor. U 1622- yilda itning qornini yorib nafas olishda diafragmaning ishtirokini o`quvchilarga ko`rsatayotgan vaqtida yonbosh tomonda joylashgan oq ipga o`xshash narsani ko`radi va uni nerv tolasi deb o`ylaydi. Lekin „ipni» kesganda undan sutga o`xshash suyuqlik chiqadi. Ma’lum bo`lishicha shu anatomik ko`rsatishdan bir oz ilgariroq itni ovqatlantirilgan, ovqat tarkibidagi yog`lar esa limfa tomirlariga so`rilib o`tgan. Shuning uchun olim bu tomirlarni sutli tomirchalar nomi bilan atagan va limfatik tizimni kashf etgan.
Fredrek Ruish (1638 -1731) Gollandiyalik shifokor anatom, qon tomirlarga rangli suyuqlik va moddalar yuborib, ularni o`rgangan va ajoyib preparatlar tayyorlagan. Ruish murdalarni mumiyolash usulini takomillashtiradi va ajoyib anatomik muzeyni yaratadi. Ryuishning muzey preparatlari bilan qiziqqan Rossiya podshosi Petr I uning preparatlarining bir qismini tilla barobarida sotib olib Peterburgga olib keladi va bu hozirgacha muzeyda namoyish etiladi.
A.M.Shumlyanskiy (1748-1795) — anotomiyani o`rganishda mikroskopni qo`llagan va Rossiyada mikroskopik anatomiyaga asos solgan. U Germaniyada o`qib yurgan vaqtlarida odam buyragi anatomiyasini mikroskop orqali to`liq o`rganadi va 1782- yilda „Buyraklarning tuzilishi to`g`risida» degan mavzuda dissertatsiya yoqlaydi. Olim o`zining ilmiy asarlarida buyrak (Malpigi) tanachalarini va shu tanachalarni o`rab turgan alohida ikki qobiq, devorli kapsulani, to`g`ri va buralma naychalarni birinchi bo`lib aniqlagan. Shuning uchun ham anatomiyada buyrak tanachalarini Malpigi — Shumlyanskiy tanachalari, qobig`ini esa Boumen—Shumlyanskiy qobig`i nomi bilan atadi.
E.O.Muxin (1760-1850) Moskva universitetining professori bo’lib, anatomiya va fiziologiya fanlaridan dars bergan. 23 ilmiy asarlarni rus tiliga tarjima qilgan va 1815- yilda 7 tomlik „Anatomiya darsligi» kitobini yozgan.
- A.Zagorskiy (1764-1846) — mashhur rus anatomi. Tibbiy-xirurg akademiyasida tashkil etilgan anatomiya va fiziologiya kafedrasining mudiri bo’lib ishlagan. Olim anatomiya darsligini yaratgan. Bu darslik „Vrachlik ilmini o`qiyotganlarga odam tanasining tuzilishini o`rganish uchun qo’llanma yoki qisqacha anatomiya» deb atalgan. Bu qo’llanma 1822-1830- yillar davomida besh marotaba qayta nashr etilgan.
I.V.Buyalskiy (1789-1866) — ustozi P.A.Zagorskiy vafotidan so`ng Rossiya harbiy tibbiyot akademiyasida kafedra mudiri vazifasida ishlaydi. Olimning 1844- yilda yozgan „Odam tanasining qisqacha umumiy anatomiyasi» qo`llnmasida odam tuzilish va shaxsiy (individual) o`zgarishi qo’idalari ko`rsatib berildi.
I.V.Buyalskiy murdalarni mumiyolash ustida uzoq ishlab, bu sohada yangi usul kashf etadi. Olim hamma vaqt anatomiyani xirurgiya bilan boglab o`rganadi va nihoyat 1828- yili „Anatomiya va xirurgiya jadvallari» asarini nashr ettiradi.
N.I.Pirogov (1810-1881) — rus olimi, topografik anatomiya va harbiy dala xirurgiyasininig asoschisi. Odam a’zolarining joylashish tartiblari va o`zaro munosabatlarini (topografiyasini) tabiiy holatlarda o`rganish uchun murdani muzlatib so`ng ko`ndalangiga ketma-ket kesib, arralab ko`rish usulini taklif etdi.
N.I.Pirogov o`zining ko`p yillik ilmiy tekshirish ishlarini yakunlab „Muzlatilgan murdalarni arralab kesilgandagi topografik anatomiya» atlasini (1859), „Qon tomirlar va fassiyalarning xirurgik anatomiya»sini (1837) va „ Amaliy anatomiyani to’la kursi» (1844) ni yozdi.
V.A.Bets (1834-1894) — Kiyev universitetining professori, anatom. Miyaning mikroskopik tuzilishini o`rganib, uning po`stloq qismidagi kulrang moddaning beshinchi qavatida joylashgan katta piramida hujayralarini topgan. Bu hujayralar Bets hujayralari nomi bilan yuritiladi. 1870- yilda „Odam miyasi pushtalarining turkumlari to`g`risida» asar yaratdi.
D.N.Zernov (1843-1917) — Moskva universitetineng professori, anatom.
Miyaning pushtalari va egatlarini o`rganib, qulay tasnif yaratdi.
D.N.Zernovning „Odam tasviriy anatomiyasidan qo’llanma» asari 14 marta qayta nashr etildi.
Xudoyberdiyev Rahim Egamberdiyevich (1922-2003) — O`zbekiston Respublikasida xizmat ko`rsatgan fan arbobi, tibbiyot fanlari doktori, professor. Toshkent tibbiyot institutining Odam anatomiyasi kafedrasining mudiri (1950-
1992). 1969- yilda yozilgan „Odam anatomiyasi» darsligi 3 marotaba qayta nashr etilgan.
Zohidov Hakim Zohidovich (1912-1979) — O`zbekiston Respublikasida xizmat ko`rsatgan fan arbobi, tibbiyot fanlari doktori, professor. 1945-1947yillarda Toshkent tibbiyot institutining rektori, 1947-1951- yillarda O`zbekiston
Respublikasining sog’liqni saqlash vaziri. 1957-1960- yillarda Toshkent tibbiyot instituti Odam anatomiyasi kafedrasining mudiri. 1972-1979- yillarda Toshkent pediatriya tibbiyot instituti Odam anatomiyasi kafedrasining mudiri.
Ahmedov Nosir Komilovich (1922-2004) — O`zbekiston Respublikasida xizmat ko`rsatgan fan arbobi, Beruniy nomidagi O`zbekiston Davlat mukofoti laureati, tibbiyot fanlari doktori, professor. Ikkinchi Toshkent tibbiyot instituti Odam anatomiyasi kafedrasining mudiri (1990 -1998). Ko`pgina darsliklar muallifi.
Zufarov Komiljon Ahmadjonovich (1925-2002) — O`zbekiston Respublikasi FA akademigi, O`zbekiston Respublikasida xizmat ko`rsatgan fan arbobi, Beruniy nomidagi Respublika mukofoti laureati, tibbiyot fanlari doktori, professor. Toshkent tibbiyot institutining rektori (1965-1971). Toshkent tibbiyot instituti gistalogiya kafedrasining mudiri (1962 -1997). Ko`pgina darsliklar muallifi.
