Arxeologik tadqiqot uslubiyati haqida.
Arxeologik tadqiqot uslubiyati. Arxeologik manbalarni shartli ravishda 2 turga bo‘lish mumkin;
- Tabiiy manbalar inson va hayvon suyaklari, o‘simliklar qoldiqlari geologik qatlamlari bo‘lib, ularni asosan zoologlar, botaniklar, geologlar o‘rganadilar.
- Inson tomonidan yaratilgan manbalar bo‘lib, ular mehnat qurollari, sopol idishlari, san’at asarlari, qoyatosh rasmlari, shuningdek yozma manbalar ham Arxeologlar kishilik madaniyati tarixini o‘rganishda moddiy va yozma manbalarga tayanib ish ko‘radilar.
Arxeologiyada qadimgi buyumlarni o‘rganish birdan bir maqsad qilib olinmaydi, topilmalarni tilga kiritish va o‘sha zamon nafasini tiklash arxeologiyaning asosiy maqsadidir. Shuning uchun topilmalar tarixiy tadqiqodlar uchun faqat manba sifatidagina ilmiy qimmatga ega bo‘ladi. Buyumlarning yoshi, nimaga ishlatilganini, qanday uslubda yasalganini aniqlash tadqiqotning zarur tayyorgarlik bosqichi hisoblanadi. Arxeologiyani o‘rganishda arxeologlar arxeologik ekspeditsiyalar uyushtiradilar. Ularning ish uslubi 3 pog‘onalik bo‘ladi;
1.Arxeologik qidiruv.
2.Sinov.
- Keng miqyosda (statsionar) qazish ishlari olib
Ekspeditsiyalarning asosiy vazifasi yodgorliklarning paydo bo‘lgan davri, qancha yashaganligi, inqirozga yuz tutishi va boshqa xususiyatlarini aniqlash hisoblanadi. Bunda ular asosan yodgorlikdagi topilmalarni chuqur o‘rganib, taxlil qiladilar. Taxlillarning quyidagi uslublari mavjud: radiouglerod, dendroxronologiya, radiokarbon uslublari, davrlashtirishning arxeomagnit uslubi, sporo–chang taxlili, petrografik uslub, agrobiologik uslub, hayvon suyaklari taxlili va boshqalar. Shuningdek, arxeologlar topilgan buyumlarni bir-biri bilan bog‘lab, tarixiy va yozma manbalarga solishtirgan holda ham o‘rganadilar. Bunda asosan, madaniyatlararo tarqalgan ashyolar yordamida buyumlar yoshini aniqlaydilar. Bu keyingi davrlarda eng keng qo‘llanmoqda.
Madaniyatlararo tarqalgan ashyolar yordamida ibtidoiy davr buyumlari yoshini aniqlashda sharq mamlakatlarida tarqalgan xlorit, lazurit, argelit toshlardan, alibastr, fayans va fil suyagidan yasalgan buyumlarni solishtirish yordamida aniqlashadi. Xlorit tosh– yumshoq tarkibli, yashil kulrangtob bo‘lib, undan yasalgan buyumlarning tashqi tarafiga chizib, o‘yib bezak beriladi. Bunday buyumlar Eronning Kermon viloyatidan miloddan oldingi XIX– XVIII asrlarda eksport qilingan. Argelit toshdan miloddan oldingi II ming yilliklar yillikning oxirlar I ming yillikning boshlarida taqinchoqlar muhrlar va kosmetika uchun mitti idishlar yasaganlar. Argelitning makoni Afg‘oniston, Pokiston, Eron va O‘rta Osiyodan topilgan. Alibastrdan yasalgan buyumlar miloddan oldingi II ming yillikning boshlariga oid. Fayansdan “ilohiy ” idishlar va kichik xajmdagi kosa va xar xil taqinchoqlar ishlangan bo‘lib, ular miloddan oldingi XIX– XVIII asrlarga oiddir.
Arxeologik yodgorliklar odamlar yashagan joylar ibtidoiy makonlari, qishloq va shahar xarobalari, qoyatosh rasmlari, istehkomlar, ibodatxonalar, qadimgi sug‘orish inshootlari hisoblanadi. Arxeologlar mazkur topilmalar yordamida o‘sha davr manzarasini, insonlarning yashash sharoitini, jamoada mavjud udumlar va qaysi taraqqiyot bosqichida turganliklarini aniqlaydilar. Umuman, arxeologik yodgorliklar
er ostida yoki er ustida joylashgan bo‘ladi. Er ostidagi yodgorliklarni o‘rganish jarayonida arxeologlar madaniy qatlamlarga alohida e’tibor beradilar.
Madaniy qatlam deganda-insoniyatning turmushi, xo‘jalik faoliyati izlari saqlanib qolgan tuproq qatlami tuchuniladi. Madaniy qatlamlar bir va bir necha o‘ntacha qatlamlarga ega bo‘lishi mumkin. Ularning qalinligi bir necha santimetrdan 30-35 metrgacha bo‘lishi mumkin. Bu esa mazkur joyda odamlarning qancha vaqt yashaganligi bilan bog‘liq. Madaniy qatlam u yoki bu qatlamlarga shurf tashlash, keyin keng ko‘lamda qazish ishlari natijasida aniqlanadi.
Shurf aslida nemischa so‘z bo‘lib, o‘zbek tilida qaziyman degan ma’noni bildiradi. Shurf solish deganda yodgorliklardagi dastlabki qazish ishlari tuchunilib, madaniy qatlamni aniqlash va yodgorliklar haqida dastlabki ma’lumotlarni olishdir. Shurf ko‘pincha kvadrat va to‘g‘ri to‘rtburchak shakllarida bo‘lib, uning chuqurligi va kengligi madaniy qatlamga qarab har xil bo‘lishi mumkin. Keng ko‘lamda qazish natijasida madaniy qatlam to‘la ochilib, inson faoliyati izlari bo‘lmagan ergacha kovlab tushiladi, arxeologiyada u materik-bezovta qilinmagan er deb ataladi.
Arxeologik tadqiqot uslubiyati haqida.
