“Arxeologiya” faniga kirish.Tarixni tarixiy va arxeologik manbalar asosida davrlashtirish masalalari.
Tarixni tarixiy va arxeologik manbalar asosida davrlashtirish masalalari. Arxeologiya fani – tarix fanining ajralmas qismidir. Mazkur fanni o`rganishdan maqsad O`rta Osiyoning eng qadimgi tarixi, ibtidoiy jamoalarning manzilgohlari, ibtidoiy kishilarning mehnat qurollari haqida chuqur bilimga ega bo`lishdan iboratdir.
Kishilik jamiyatining vujudga kelish jarayoni uzoq o‘tmishga borib taqaladi. O‘z navbatida o‘tmishni o‘rganish har bir davrning dolzarb masalalaridan biri bo‘lib kelgan. Arxeologiya fani ham tarixning tarkibiy qismi bo‘lib, ijtimoiy fanlar orasida alohida o‘rin tutadi.
“Arxeologiya”- “arxayos”-qadimgi, “logos”-fan so‘zlaridan tarkib topgan bo‘lib, qadimiyat haqidagi fandir. Uni dastlab miloddan avvalgi IV asrda Aflotun o‘zining “Gippiy” dialogida, qadimgi zamon haqidagi fanni nazarda tutib ishlatgan. Shu tariqa bu so‘z qadimgi Gretsiyada qo‘llanilgan va o‘tmish masalalari muxokamasi ma’nosini anglatgan. Vaqt o‘tgach uning ma’no doirasi ancha o‘zgarib, kengayib borgan va tarix fanining muxim tarmoqlaridan biriga aylangan.
Arxeologiya-tarixiy, moddiy manbalar asosida insoniyatning o‘tmishini o‘rgatuvchi fan hisoblanadi. M.E.Masson unga quyidagicha ta’rif bergan: arxeologiya tarixning bir sohasi bo‘lib, kishilik jamiyati o‘tmishi va faoliyatini xilma-xil izlarga, aksariyat hollarda moddiy yodgorliklariga, yozma manbalarga, til, etnografiya, geologiya, antropologiya, zoologiya va boshqa fanlarning yutuqlariga tayanib, o‘rganuvchi fandir. Tarix va arxeologiya bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bir birini to‘ldiradi. Ular aslida bitta fanning 2 sohasidir.
Tarixning asosiy manbai – yozuv va uning manbalari bo‘lsa, arxeologiyaning manbalari unga nisbatan qadimiydir. Uning ilk davri 2.5-3 million yilga borib taqaladi. Biz kishilik jamiyati tarixini 24 soat deb faraz qilsak, uning 23 soat-u 56 minuti yozma manbalarsiz davrga, 4 minuti yozma tarixga to‘g‘ri keladi. Demak kishilik jamiyatining juda katta davrini o‘rganish arxeologik manbalarga tayanib olib boriladi.
Eng qadimgi davr ajdodlarimiz hayotida eng uzoq davom etgan davr sanaladi. U bundan taxminan 2–2,5 million yil oldin boshlanib, to ilk davlatlar paydo bo‘lgunga qadar, ya’ni miloddan avvalgi 6-5 asrlargacha davom etgan.
Ilk ajdodlarimiz dastlab tabiatda mavjud imkoniyatlardan foydalanib hayot kechirganlar. O‘rmon va tog‘larda mevalarni terib eb, hayvon ovlab, vodiylarda daryo, bo‘ylarida yashab kun ko‘rganlar. Keyinchalik tabiatda o‘zgarishlar boshlanishi, ularning hayot tarzlarini o‘zgartirishga olib kelgan. Hayvon terisidan kiyim kiyganlar, g‘orlardan issiq boshpana qilganlar, toshdan nayza yasab, to‘da bo‘lib yirik hayvonlarni ovlay boshlaganlar. Vaqt o‘tishi bilan xo‘jalik va ov uchun turli qurollar, zeb-ziynatlar yasay boshlaganlar. Tabiatdagi ko‘pgina voqea va hodisalarni tuchuna olmay, ularga butunlay qaram ajdodlarimiz orasida diniy tuchunchalar paydo bo‘la boshlagan. Muzlik chekinib kunlar isiy boshlagach, ajdodlarimizning hayot tarzi yana o‘zgargan. Endilikda sovuq iqlimda yashaydigan hayvonlar yo‘qolib, issiq iqlimga moslashgan hayvonlar paydo bo‘lgan. Ularni insonlar to‘da bo‘lib emas, o‘q – yoy yordami orqaligina qo‘lga tushira olganlar. Vaqt o‘tgan sayin insoniyat dehqonchilik va chorvachilikni kashf etib, tabiatga qaramlikdan ozod bo‘ladi. U endilikda o‘zi yashash uchun zarur bo‘lgan ekinni eka oladigan va chorva boqadigan bo‘ladi. Bu insoniyat tarixida eng buyuk voqea bo‘lib, ko‘pchilik olimlar bu hodisani inqilobga tenglaydilar. Chorvachilik, dehqonchilik ketidan kulolchilik, to‘quvchilik, tikuvchilik kabi hunarmandchilik tarmoqlari vujudga keladi. Endilikda bu kasblarning alohida shug‘ullanuvchi kishilari paydo bo‘ladi. Dehqon hunarmand yoki chorvador bilan o‘zi uchun zarur bo‘lgan mahsulotlarni ayirboshlay boshlaydi. Vaqt o‘tgan sayin ba’zi bir odamlar qo‘lida boyliklar to‘planib, mulkiy tabaqalanish jarayoni boshlanadi, bu esa davlatlarning vujudga kelishiga olib keladi.
Ko‘rib turibmizki, insoniyatning shakllanishi murakkab jarayon bo‘lib, uzoq davrni o‘zida qamragani uchun ham uni o‘rganishni osonlashtirish uslublarini topish juda muhimdir. Tarix fanida har bir davrning jadval tarzida berilishi shu masalani echishda yordam beradi, ikkinchi tomondan oldin belgilangan sanalarda bo‘lgan o‘zgarishlarni tez anglashda, boshqa xalqlar hayoti bilan taqqoslab baho berishda, ayniqsa bir xil tarixiy voqealarni turlicha talqin qilinishining oldi olingan bo‘lardi.
O‘zbekiston arxeologiyasida keyingi davrlarda tarixni davrlashtirish masalasiga oydinlik kiritildi. Bunda O‘.I. Islomov va K.A. Kraxmallarning ilmiy tadqiqotlari diqqatga sazovordir. Ular O‘rta Osiyo hududining geotektonik va geomagnit hodisalarini hisobga olib, paleolit davri yodgorliklari yoshini 500-600 ming yilga qadimiylashtirdilar. Shuningdek, keyingi davrlarda qilingan tadqiqotlar, ya’ni olduvay davriga oid manzilgohlarning ko‘plab topilishi paleolit davrini Shellgacha, shell, ashel davrlariga ajratmay, olduvay va ashell davrlariga bo‘lish maqsadga muvofiq deb topildi, chunki shell va ashel davri mexnat qurollarining ishlanish texnikasi bir xil bo‘lib, ular faqat vazn jihatdangina farq qilar edi. Olduvay davri makonlaridan ko‘plab qum toshlardan yasalgan qurollarning topilishi esa, uni davr sifatida ajratishga imkon tug‘dirdi. O`quvchiga tarix va uning rivoj topishidagi muhim bosqichlarni taqdim etish va o`tmishdan to hozirgi kungacha bo`lgan davrni yoritib beradi.
Eng qadimgi davr tarixini davrlashtirish masalalari bilan arxeolog olimlar ko‘proq shug‘ullanishadi. Ular insonlar turmush tarzining o‘zgarishiga olib kelgan voqealar asosida insoniyat taraqqiyotini turli bosqichlarga bo‘ladilar va tarixiy taraqqiyotning asosiy xususiyatlarini ko‘rsatib beradilar. Eng qadimgi davr insonlar tomonidan yaratilgan mehnat qurollaridagi o‘zgarishlar asosida davrlarga bo‘lingan.
Eng qadimgi davr tarixiy jihatdan ikkita yirik davr: “ibtidoiy to‘da” va “urug‘chilik jamoasi davri”ga bo‘lingan. O‘z navbatida urug‘chilik jamoasi matriarxat (ona urug‘i hukmronligi davri) va patriarxat (ota urug‘i hukmronligi davri)davrlariga bo‘linadi. Mazkur yirik tarixiy bosqichlar arxeologik jihatdan mehnat qurollari tarkibiga qarab – paleolit, mezolit, neolit, eneolit, bronza va temir davrlariga bo‘linadi. O‘z navbatida bu davrlar ham rivojlanishi jihatidan bir necha bosqichlarga bo‘linadi.
Tarixda eng qadimgi davr tarixiy va arxeologik jihatdan davrlarga ajratilib o‘rganiladi. Tarixiy jihatdan ikkita yirik davr: “ibtidoiy to‘da” va “urug‘chilik jamoasi davri”ga bo‘lingan. O‘z navbatida urug‘chilik jamoasi matriarxat (ona urug‘i hukmronligi davri) va patriarxat (ota urug‘i hukmronligi davri)davrlariga bo‘linadi. Mazkur yirik tarixiy bosqich arxeologik jihatdan mehnat qurollari tarkibiga qarab – paleolit, mezolit, neolit, eneolit, bronza va temir davrlariga bo‘linadi.
Qadimgi davr miloddan oldingi 6 asrdan milodiy 4 asrgacha bo‘lgan davrni tashkil qilib, 2 bosqichga bo‘linadi; 1– arxaik davr bo‘lib, u miloddan oldingi 11–9 asrlarni o‘z ichiga oladi. Bu bosqich axamoniylar hukmronligi bilan bog‘liq. 2–antik davr deb atalib, miloddan oldingi 4 asrdan to milodiy 4 asrgacha bo‘lgan davrni tashkil qiladi. Bu bosqich yunon–makedoniyaliklar xukmronligidan boshlanib to kushonlar saltanati inqrozigacha davom qiladi.
O‘rta asrlar ham o‘z rivojlanishi jihatidan 3 ta bosqichga bo‘linadi. 1–bosqich ilk o‘rta asrlar davri bo‘lib u milodiy V–IX asrgachalarni tashkil qiladi, bu davr ijtimoiy taraqqiyotda yangi er egaligining tashkil topishi, ya’ni eftalitlar xumronligidan boshlanib, turk hoqonligi inqrozigacha davom qiladi. 2–bosqich rivojlangan o‘rta asrlar davri bo‘lib, milodiy IX– XVI asrlarni tashkil qilib, u arablar istilosi davridan to O‘zbekiston xududida xonliklar tashkil topgan davrgacha davom qiladi. 3–bosqich so‘nggi o‘rta asrlar davri bo‘lib, u milodiy XVI– XIX asrlarni tashkil qiladi. U O‘zbekiston xududida xonliklar tashkil topgan davrdan to Rossiya xumronligi davrlarini o‘z ichiga oladi.
