Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z tarkibi va f yasalishini o’rganish metodikasi.
Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z tarkibi va f yasalishini o’rganish metodikasi. Boshlang’ich sinflar ona tili dasturiga muvofiq so’zning morfemik tarkibi 3sinfda o’rganiladi. 4sinfda so’z turkumlarini o’rganish bilan bog’liq holda so’zning tarkibi haqidagi bilimlarni takomillashtirish ko’zda tutiladi.
Awalo, til materialini o’rganish tizimi nimaligini aniqlab olish zarur.
Til materialini o’rganish tizimi deganda aniq, ilmiy asoslangan izchillikdagi va o’zaro bog’lanishdagi bilimlar yig’indisini o’zlashtirishni ta’minlaydigan maqsadga qaratilgan jarayon, shuningdek, shu asosda amaliy ko’nikmalarni shakllantirish tushuniladi. So’zning morfemik tarkibiga tatbiq qilganda, tizim so’z yasalishiga oid va grammatik bilimlarni o’zlashtirish: a) dastur materialini o’rganish tizimida so’zning morfemik tarkibini o’rganishning o’rni bilan; 2) ,,o’zak», ,,o’zakdosh so’z», ,,so’z yasovchi qo’shimcha», ,,shakl yasovchi qo’shimcha» tushunchalari ustida ishlashdagi izchillik bilan; 3) so’zning morfemik tarkibi va so’z yasalishining o’zaro birbiriga ta’sir qilishi bilan; 4) morfemalarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish ustida ishlash bilan bog’liqligini belgilab beradi.
So’z tarkibi to’rt bosqichda o’rganiladi:
Birinchi bosqich — so’z yasalishini o’rganishga tayyorgarlik bosqichi. Bu bosqichning vazifasi — o’quvchilarni birxil o’zakli so’zlarning ma’no va tuzilishiga ko’ra bog’lanishini tushunishga tayyorlash. Bunday vazifaning qo’yilishiga sabab, birinchidan, so’zning ma’no va tuzilishi jihatidan bog’lanishini tushunish, o’zining lingvistik mohiyatiga ko’ra, bir xil o’zakli so’zlarni va so’z yasaiishini o’zlashtirishga asos hisoblanadi. Haqiqatan ham, yasalgan va yasashga asos bo’lgan so’zlar birbiri bilan ma’no va tuzilishi jihatidan bog’lanadi: ish-ishchi, g’alla — g’allakor. Ikkinchidan, o’quvchilar bir xil o’zakli so’zlarni va morfemalarni o’rganishda qiyinchiliklarga duch keladilar: ular bir xil o’zakli so’zlarning ma’nolaridagi umumiylikni tushunishda qiynaladilar, chunki ularda mavhum tafakkur hali yetarli rivojlanmagan bo’ladi; o’zak, so’z yasovchi va shak! yasovchi qo’shimchalarning vazifalarini o’zlashtirishda ularga bir xil o’zakli so’zlarning ma’no va tuzilishi jihatidan o’xshashligi va farqini aniqlash anchagina qiyinlik qiladi. Shuning uchun so’zning morfemik tarkibini maxsus o’rganishdan oldin uning ma’no va tarkibiga ko’ra yaqinligi kuzatiladi.
1-sinfda kuzatish o’rganiladigan materialning mazmuni va ayrim so’zlarning ma’nosini, yozilishini tushuntirish bilan uzviy bog’lanadi. 1sinfda kim?, nima? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlarni o’rganish jarayonida o’qituvchi va o’quvchilarning ,,Nima uchun u yoki bu narsa shunday nomlangan?» savoliga birgalikda javob topishi ularni bir xil o’zakli so’zlar o’rtasidagi munosabatni tushunishga tayyorlashda anchagina mos va qiziqarli usul hisoblanadi. Bu savolga javob topish bilan o’quvchilar ,,Nega so’zlar o’zakdosh hisoblanadi?», ,,Bir so’zdan boshqa so’z qanday hosil bo’ldi?» savollariga javob berishga tayyorlanadilar.
Tilda juda ko’p so’zlar Shaxs va narsaning nomi hisoblanadi. Shuning uchun o’quvchilar bilan nega Shaxs yoki narsa shunday nomlanganini aniqlashdan astasekin tildagi bir so’z bilan ikkinchi so’z o’rtasidagi bog’lanishni aniqlashga o’tish raumkin. Masalan, ,,Nega kishilar paxta ko’p ekilgan joyni paxtazor (paxta — paxtazor), daraxt ko’p ekilgan joyni daraxtzor (daraxt daraxtzor) deb nomlashgan?», ,,Nega kishilar bir uyhi g’ishtli (g’isht — g’ishtli), boshqasini sinchli deyishadi?»
O’quvchilar predmet yoki predmet belgisining nomlanish sababini aniqlashdan so’zlarning ma’nosi va tarkibidagi umumiylikni topishga o’rganadilar. Bularning hammasi o’quvchilarni bir xil o’zakli so’zlarning yasalishi mohiyatini tushunishga tayyorlaydi; ular bir so’z boshqa so’zdan o’zaro ma’no jihatdan bog’lanishi asosida yasalishini, o’z navbatida, shu so’z bilan nomlangan tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishga asoslanishini tushuna boshlaydilar, o’quvchilar so’zning yangi so’z hosil qilishga yordam beradigan qismini bilib olgan sari ularda so’z yasalishi haqidagi tasawur chuqurlasha boradi.
Ikkinchi bosqich bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari va barcha morfemalarning mohiyati bilan tanishtirish. Bu bosqichning asosiy o’quv vazifasi so’zlarning ma’noli qismlari sifatida o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalar bilan tanishtirish, ,,o’zakdosh so’zlar» tushunchasini shakllantirish, bir xil o’zakli so’zlarda o’zakning bir xil yozilishini kuzatish hisoblanadi.
,,O’zakdosh so’zlar» tushunchasini shakllantirish ularning ikki muhim belgisini, ya’ni mazmuniy umumiylikni (ma’nosida qandaydir umumiylik borligini) va tuzilishiga ko’ra umumiylikni (umumiy o’zak mavjudligini) o’zlashtirish bilan bog’lanadi. Shuning uchun bu belgilarni o’quvchilar o’zlashtirishiga ta’lim jarayonida sharoit yaratish lozim. Bu o’quvchilarda bir xil o’zakli so’zlarning lug’aviy ma’nolari bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni aniqlash ko’nikmasini rivojlantiradi. Masalan, o’quvchilar gul, gulzor, gulli (ko’ylak), gulladi so’zlarini taqqoslaydilar, bu to’rt so’z ma’nosiga ko’ra o’xshashligini va bir xil umumiy qismga ega ekanini, shuning uchun bularni bitta o’zakdosh so’zlar guruhiga kiritish mumkinligini aniqlaydilar.
Bir xil o’zakli so’zlarning ma’nolaridagi umumiylik o’zakning umumiyligi tufayli vujudga keladi, ularni bir gumhga birlashtiradi; qo’shimchalar esa so’zning ma’nosiga o’ziga xos ma’no qo’shadi; ularni birbiridan farqlaydi.
Bir xil o’zakli so’zlar ustida bunday ishlash usuli o’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiradi, ular diqqatini so’zning umumiylikka asoslangan aniq belgilariga jalb qilish imkonini beradi. Masalan, o’qituvchi kombayn rasmini ko’rsatadi va ,,Kombaynni boshqaradigan kishi nima deb nomlanadi?» savolini beradi. Javob xattaxtaga yoziladi: kombayn — kombaynchi.
Tushunchalarni taqqoslab kuzatish quyidagi aniq til materialini yaratish imkonini beradi, uni tahlil qilish jarayonida bir xil o’zakli so’zlarning xususiyatlari haqida xulosa chiqariladi: Awal so’zlarni ma’no va tarkibiga ko’ra taqqoslash asosida ,,o’zakdosh so’zlar» atamasi beriladi, keyin o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi o’zak deyilishi, o’zakdosh so’zlarni, boshqacha qilib, bir xil o’zakli so’zlar (ya’ni o’zakdosh so’zlar) deb nomlanishi ham tushuntiriladi.
O’quvchilarda bir xil o’zakli so’zlarni ikki muhim belgisiga ko’ra aniqlash ko’nikmasini o’stirish uchun o’zakdosh so’zlar yaqin ma’noli sinonim so’zlar bilan, shakli o’xshash bo’lgan so’zlar bilan taqqoslanadi.
Masalan, o’quvchilar baxtli — baxtsiz o’zakdosh so’zlari bilan baxtli saodatli sinonim so’zlarini taqqoslab, o’zakdosh so’zlar ham, sinonim so’zlar ham yaqin ma’no bildirishini (o’xshash tomonini), o’zakdosh so’zlarda umumiy qism (baxt) mavjud bo’lib, sinonim so’zlarda bunday umumiy qism yo’qligini (farqli tomonini) aniqlaydilar, ular bog’ — bog’bon o’zakdosh so’zlari bilan suv — suva so’zlarini taqqoslab, quyidagi xulosaga keladilar: bog’ — bog’bon o’zakdosh so’zlar hisoblanadi, chunki bular yaqin ma’noli va umumiy qismi bor; suv — suva so’zlari shakli tomonidangina o’xshaydi, ammo butunlay boshqa ma’noni bildiradi Bunday mashqlar o’quvchilarni o’zakdosh so’zlarni yaqin ma’noli sinonim so’zlardan, birbiriga o’xshash bo’lgan so’zlardan farqlashga o’rgatadi.
Bir xil o’zakli so’zlar turli so’z turkumiga oid bo’ladi. Shuning uchun bir xil o’zakli so’zlarni o’rganishning bu bosqichida o’quvchiiar diqqati o’zakdosh so’zlar Shaxs, narsa, uning harakati va belgisini bildirishiga qaratiladi.
Shu maqsadda turli so’z turkumiga oid bir xil o’zakli so’zlar mavjud bo’lgan matnni tahlil qilib, o’zakdosh so’zlarni aniqlash, shuningdek, kim?, nima?, qanday?, nima giladi?so’roqlanga javob bo’ladigan bir xil o’zakli so’zlar tanlash mashqlaridan foydalanish yaxshi natija beradi. Bunda so’zlarni ma’nosi va tarkibiga ko’ra taqqoslab, o’xshash va farqli tomonlarini aniqlash shart. o’quvchilar u yoki bu so’z nima uchun o’zakdosh ekanini isbotlaganlarida, ularning ikki muhim belgisini aytsinlar. Masalan, gul, gulladi, gulli, guldor, gullor o’zakdosh so’zlar hisoblanadi, chunki bularda umumiy qism — gul mavjud, bu so’zlar yaqin ma’noni bildiryapti.
Bir xil o’zakli so’zlarni o’rganish jarayonida o’quvchilaro’zakning har vaqt bir xil yozilishini kuzatadilar. Bunday kuzatish o’zakda jufti bor jarangli va jarangsiz undoshlar bo’lgan so’zlarni anglab, to’g’ri yozishga asos bo’ladi.
Bir xil o’zakli so’zlar biJan tanisMsh jarayonida o’quvchilarda so’zning ma’noli qisrni bo’lgan morfemalar (o’zak, so’z yasovchi, shakl yasovchilar) haqida boshlang’ich tasawur hosil bo’ladi. Buning uchun so’z yasashga oid vazifa topshirish maqsadga muvofiq. Bu vazifani bajarishda o’quvchilar morfemalardan foydalanib bir xil o’zakli so’zlar guruhini hosil qiladilar va morfemalarning o’rni hamda vazifasi haqida tasawur hosil qiladilar.
Masalan, o’qituvchi gul so’zini yozish va unga gul ko’p ekilgan joyni bildiradigan o’zakdosh so’z tanlashni topshiradi. o’quvchiJar gul, gulzor so’zlarini yozadilar. Gulzor so’zini hosil qilish uchun ^orqismi qo’shilgani aniqlanadi. o’qituvchi „ Gulparvarish qilish bilan shug’ullanadigan kishini nima deb nomlaymiz?»savol’mi beradi. o’quvchilar gulchi so’zini aytadiiar; bu so’z gul so’ziga chi qismini qo’shish bilan hosil qilingani (yasalgani) aniqlanadi. So’zlardagi zor, chi qismlarining ahamiyatini taqqoslash asosida boshlang’ich bilimlar umumlashtiriladi, so’zyasovchi qo’shimcha atamasi beriladi.
Shakl yasovchi qo’shimcha bilan elementar tanishtirish uchun daftar va daftarlar so’zlarini ma’no va shakl tomondan taqqoslash topshiriladi. Suhbat asosida o’quvchilar ma’noning o’zgarmaganini, shakli o’zgarganini (/ar qo’shilganini) aniqlaydilar.
Ta’limning bu bosqichida o’quvchilarning morfema haqidagi bilimlari yetarli emas, ularni bu tushunchalar bilan amaliy mashqlarni bajarish jarayonida endigina tanishtirilyapti. Shuning uchun o’qituvchi tarkibi va yasalish usuli o’quvchilarning yosh xususiyatiga mos bo’lgan so’zIarni tanlaydi, bu so’zlarni analiz va sintez qilishni boshqaradi,
so’zlarningleksikma’nosibilanmorfemiktarkibio’rtasidagibog’]anishni o’quvchilarning bilib olishlariga doimiy g’amxo’rlik qiladi.
Uchinchi bosqich — o’zak, so’z yasovchi va shakl yasovchi qo’shimchalarning xususiyatlari hamda tildagi ahamiyatini o’rganish metodikasi. Bu bosqichning o’quv vazifasiga ,,o’zak», ,,so’z yasovchi qo’shimcha», ,,shakl yasovchi qo’shimcha» tushunchalarini shakllantirish, so’zning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanish haqidagi tasawurlarni o’stirish, o’zakda jufti bor jarangli va jarangsiz undoshli so’zlarni to’g’ri yozish malakasini shakllantirish, nutqda so’z yasovchi qo’shimchasi bor so’zlarni ongli ishlatish ko’nikmasini o’stirish kiradi.
Bu bosqichning vazifasi birbiri bilan ma’lum bog’lanishda hal qilinadi. Masalati, so’zda har bir morfemaning ahamiyatini o’zlashtirish asosida o’quvchilar so’zning leksik ma’nosi bilan uning morfemik tarkibi o’rtasidagi bog’lanishni bilib oladilar. Barcha vazifalar bilan uzviy bog’liq holda, so’zlarning morfemik tarkibini hisobga olib, ulardan nutqda mumkin qadar aniq va ongli foydalanish vazifasi ham bajariladi.
Boshlang’ich sinf ona tili darslarida so’z tarkibi va f yasalishini o’rganish metodikasi.
