Chorizmning mustamlakachilik siyosati tarixshunosligi.
Podsho Rossiyasi O‘rta Osiyoni bosib olgach, bepoyon hududlarga ega bo‘ldi. U dunyoning eng yirik mustamlakachi mamlakatiga aylandi. Shuning uchun ham usha vaqtda Rossiya to‘g‘risida «ulkan miqdordagi mulk o‘g‘risi» degan haq gaplar aytilgan edi. Rossiyaning mustamlakachilik davri tarixshunosligini 3 davrga bo‘lib o‘rganish mumkin.
- Rossiya O‘rta Osiyoni bosib olgandan to Sho‘ro tuzumi qaror topguncha bo‘lgan manbalar.
- Sho‘rolar tuzumi qaror topgandan to 80 yillarning oxirigacha bo‘lgan davr.
- O‘zbekiston mustaqillik yillari tarixshunosligi.
Rossiyaning O‘rta Osiyoda yuritgan mustamlakachilik siyosati ularning boshqaruv tuzilishida yaqqol ko‘rinadi.
Turkiston general gubernatori K.Kaufman rus harbiylarining eng faol istilochi jandarmi graf D.Milyutinga 1876 yili yo‘llagan ma’ruzanomasida Rossiya va Angliya kabi nosroniylar davlatlarining osiyodagi maqsadi mushtarak ekanligini alohida ta’kidlab, «bu joyda bizning umumiy dushmanlarimiz – musulmonlik va yovvoyilikdir» deb, harbiy vazirdan qattiq siyosat o‘tkazishda keng vakolatlar so‘ragan. Xududi shunday siyosatni podshoning yaqin mulozimi, generalleytenatga teng unvondagi maxfiy maslahatchi F. Girs Turkiston o‘lkasini boshqarish tartibi haqida tuzgan qonun loyihasida ham aks ettirgan edi.
Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda yaratgan 1865-1917 yillar davomida meteropoliyadagi idoralar tomonidan muhokama etilgan qonun loyihasi bir necha bor pishitilib, mohiyatini tushunish uchun o‘lka boshqaruvi tizimlari idoralari tarkibini bilish lozim.
Rus mustamlakachiligining mohiyati va uning o‘zga xalqlarni ruslashtirishi siyosatining bosh yo‘nalishini venger olimi Herman Vemberi 1871 yilda ilg‘ab, bunday deb yozgan edi: “Rusiya shiddat bilan o‘smoqda, Buyuk Pyotr zamonida uning aholisi 15 mln edi. Katerina taxtga chiqqan yili 25 mln bo‘ldi. Aleksandr 1 o‘lgan yili 58 mln,ga chiqdi, hozir (1871y) esa 77 mln bo‘libdi. Nufuzning bunday shiddat bilan ko‘payishi ruslarda ko‘p tug‘ilish qobiliyatidan emas. Aksincha, ishg‘ol etgan o‘lkalardagi aholini tezkor ruslashtira olishlari bilan izohlanadi”.
Rus mustamlaka hokimiyatining dabdabali raishda e’lon qilgan «Turkiston aholisini harbiy xizmatdan ozod qilish haqida»gi ehsonning Girs g‘oyat nozik ta’birda fosh qilgan edi. Turkiston tadqiqotchilari ana shu masalaga o‘z vaqtida oydinlik kiritganliklarini eslash o‘rinlidir. «Ilgargi Turkistonda – deb yozgan edi Ahmad Zaki Validiy, – eski odatga ko‘ra askarlikka rag‘bat va havas bo‘lar edi. Hozir turkistonliklar askarlikdan ozod etilganliklari sababli asta-asta shijoatlari so‘nib, bo‘shashib ketdilar… Rusiya Osiyoda g‘oyat uzoqni ko‘zlovchi siyosat ketidan quvuvchi va bu keng qamrovli harakatlari hech qanday chek-chegara bilmagan, hirs va ishtahasi esa kun sayin oshib boruvchi imperialistik davlatdir. Rus millati ham buyuk davlatchilikka nihoyatda bog‘langan, xususiy mulkka qarab qolmay, hukumat ko‘rsatgan har qanday joyga, har qanday o‘lkaga borib joylashishga chamadoni tayyor, harakatchan g‘ayrati keladi. Rus milati bu harakatchanlik va g‘ayratni alohida bir uddaburonlik deb biladi.
Mustamlakachi ma’muriyat o‘lkani Rossiyaning xom ashyo bazasiga aylantirishga zo‘r g‘ayrat bilan kirishadi. Sug‘oriladigan joylarda paxtachilik va paxta yakka hokimligining o‘sishi, hunarmand-kosibchilikning inqirozga yuz tuta borishi bilan dehqonlar keng ommasi, mayda hunarmandlar va shahar kambag‘allarining boshqa tabaqalari ham qoshshoqlashib bordi. Natijada XIX asrning 80 yillari oxiri 90 yillarda xalq ommasining turmush tarzi keskin pasaya boshladi. Buni mahalliy tarixchi Ibrat o‘zining «Farg‘ona tarixi» asarida shunday tasvirlaydi: «Farg‘onani suvi serob, havosi toza, mevasi pokiza, erlari mahsuldor bo‘lib, Rusiya davlatida bo‘lgandan buyon necha daraja tijorat va ziroat ishlari murovvaj bo‘lub, temir yo‘llar inshosi vositasi bilan hamma ishlar oson bo‘lub, dehqonlari aksariyatida paxta ziroati ilan rivojlanib, paxta tijorati bo‘lak ishlardan rivojda bo‘lib, muning foydasiga aldanub, ziroati milliylari – bug‘doy, juvari, arpa ekmoq yo‘q bo‘lub, ovqatga sarf bo‘ladurg‘on donlarni ekishlarini eslaridan chiqarib, 1913 melodiyda paxta ziroati va tijoratiga urungan kishilar qarz daryosiga g‘arq bo‘lganlarini mushohoda qilib, avqot ekmoqg‘a tushdilar, hatto hukumatdan avqot ekmok uchun necha marotabadan targ‘ib bo‘lsa ham, paxtani aqchasi bularni avqot ekmokdan qo‘ydi. Alholda avqotlarni hayvonot avqotini sotib olmoqqa majbur bo‘lganlari bularni yana eski ekunlari yaxshi ekanini bildurdi».
Turkistonda mustamlakachilik tuzumini uzoq vaqt saqlab qolish uchun buyuk rus davlatchilik g‘oyasini amalga oshirishga kirishildi. Bu ishga rus ziyolilari ham safarbar etildilar.
Sho‘rolar hukmronligi davrida yaratilgan tarixiy asarlarda ushbu masalaga yana bir tomonlama yondoshish davom etdi. Ularda ko‘proq Turkiston qoloq feodalizm tuzumida yashab kelganligi, Rossiya tarkibiga qo‘shib olingach bu katta progressiv ahamiyat kasb etganligi haqida ko‘proq gapirildi. Sho‘rolar davrida ruslashtirish siyosati, iqtisodiy qaramlik, paxta yakkahokimligi yanada kuchaytirildi. Podsho Rossiyasi mustamlakachilik siyosatining uzviy davomi edi.
Faqat O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin tarixshunosligimizda ushbu masala haqqoniy yoritila boshladi.
Ayniqsa bu O‘zbekistonning yangi tarixi kitobining 1-qismida o‘z aksini topdi. Unda aniq faktlar bilan Rossiyaning Turkistonda yuritgan mustamlakachilik siyosatining aniq basharasi ochib berilgan. Tariximizning xolis yoritilishiga qariyb bir yarim asrdan so‘ng erishdik. O‘rta Osiyoni Rossiya tomonidan bosib olinishi va mustamlakachilik tuzumining o‘rnatilishi 1958 yildan to 1989 yilgacha bo‘lgan davrda xato talqin qilib kelindi. Ular bosib olinishning reaksion mohiyatini xalqdan yashirishga harakat qildilar. Rossiya qo‘shinlari xonliklarni «bosib olgan emas», balki «qo‘shib olgan» deb katta-katta kitoblar, risolalar va maqolalar yozdilar. Mustamlaka davrini to‘liq va har tomonlama yoritib bera olmadilar.
Mustamlakachilikning xalqimizni bosib turgan muz tog‘lari mustaqillik nuri taftidan erib ketdi.
Tarixiy adabiyotlarda chor mustamlakachilariga qarshi milliy-ozodlik kurashning yoritilishi. Chorizmning ijtimoiy va milliy mustamlaka zulmining chidab bo‘lmaydigan darajaga etishi natijasida xalq norozilik harakatlari yuz berdi. Turkiston xalqlarining Rossiyaga qarshi milliy-ozodlik harakatlari tarixshunosligi ham xuddi mustamlakachilik siyosati tarixshunosligi kabi davrlar va ularning xususiyatlariga o‘hshashdir.
Bunlay qo‘zg‘olonlarga 1892 yil Turkistondagi vabo isyoni, 1898 yil Andijondagi Dukchi Eshon qo‘zg‘oloni, 1916 yildagi Jizzax va Turkistonning boshqa joylaridagi qo‘zg‘olonlar misol bo‘la oladi.
1898 yilda Andijonning Mingtepa qishlog‘ida ko‘tarilgan «Dukchi Eshon» qo‘zg‘oloni xalqimiz ozodlik harakatining yorqin sahifalaridan biridir. Bu ozodlik harakati haqida bizga ma’lumot beruvchi tarixiy asarlardan biri Fozilbek Otabek o‘g‘lining «Dukchi Eshon voqeasi» asari hisoblanadi. Fozilbek Otabek o‘g‘li (1879-1938) asli andijonlik, mashhur Otabek qozining ikkinchi o‘g‘li, Fozilbek rus-tuzem maktabini, 1923 yil Moskvada qishloq xo‘jalik akademiyasining bitirgan, so‘ng Turkistonga qaytib, yangi paxta navlarini etishtirish bilan shug‘ullangan.
1927 yilda «Dukchi Eshon voqeasi» asarini nashr ettiradi.
1916 yilgi xalq harakati haqida ma’lumotlar 20 yillarda paydo bo‘ldi, u davrda tadqiqotchilar orasida 1916 yil qo‘zg‘olonining sabablari, xarakterli va unga baho berishda turlicha fikrlar mavjud edi. G.Broydo va T.Risqulovlarning ta’kidlashicha, chor ma’muriyati ushbu qo‘zg‘olonni tayyorlash orqali yangi bosqinchilik va zulmga bahona qidirgan. Bu fikr Shestakova va E.Fedorova tomonidan keskin tanqid qilingan, ular fikricha, chor hukumatiga bu qo‘zg‘olondan hech qanday foyda yo‘q edi.
30-yillarda podsho arxividan 1916 yil qo‘zg‘oloniga oid qimmatli xujjat va materiallar e’lon qilindi. 1932 yilda O‘rta Osiyo xalqlarining qo‘zg‘olonlari tarixiga oid xujjatlar to‘plami dunyo yuzini ko‘rdi.
1935 yilda Z.Kostelskiy ushbu qo‘zg‘olonga bag‘ishlangan nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1916 yil qo‘zg‘olonini tadqiq qilishga P.A.Kovalevning ham hissasi katta bo‘ldi. Unda qo‘zg‘olonning Turkiston aholisini front ortiga mobilizatsiya qilinishi muammosi, o‘sha ishchilarning hayoti va qismati, shuningdek, rus burjuaziyasining tub joy aholining front orti ishlariga mobilizatsiya (safarbarlik) qilinishi va qo‘zg‘olonga munosabati masalalari tadqiq etilganligi qimmatlidir. 1916 yil qo‘zg‘oloni bo‘yicha tarixchilar tomonidan juda ko‘p ishlar qilingan. Ko‘plab arxiv materiallari, chor hukumatining xujjatlari, juda ko‘plab qo‘zg‘olon qatnashchilarining xotiralari ishga jalb qilingan. Ko‘plab monografik asarlar yaratilgan.
Sho‘rolar hukmronligi davrida yaratilgan asarlarda Turkiston xalqlarining milliy-ozodlik harakati bir tomonlama yoritildi. Xalq ozodlik harakatlari reaksion qo‘zg‘olonlar deb baholandi. Masalan, Dukchi Eshon qo‘zg‘oloni o‘zining haqiqiy bahosini ola olmadi. Bu haqdagi kitob va maqolalar asosan rus arxiv manbalariga asoslangan holda yozildi, ular tanqidiy qiyos qilinmadi, mualliflar sharq tillaridagi manbalardan juda kam foydalandilar.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, Turkiston xalqlarining mustamlakachilik zulmiga qarshi olib borgan milliy-ozodlik kurashlari o‘zining haqiqiy bahosini oldi.
Milliy qahramonlarning nomlari tiklandi. Ularga oid arxiv materiallari, xujjatlar oshkor etildi, tarixiy, badiiy asarlar yaratildi. Haq qaror topdi, tariximizdagi oq dog‘lar yuvildi. 2001 yilda Jizzax qo‘zg‘olonining 85 yilligi nishonlandi. Joylarda ushbu sanaga bag‘ishlab konferensiyalar o‘tkazildi. Shuningdek, 1916 yil qo‘zg‘oloni tarixshunosligi masalasida D.Ziyaeva bir qancha tadqiqotlar e’lon qildi. O‘zbekistonning yangi tarixi kitobining 1-qismida ushbu masala juda xolis va to‘g‘ri yoritildi. Kitobxonlar va qiziquvchilar uchun to‘plamlar e’lon qilinmoqda. Turkiston xalqlarining chorizmga qarshi milliyozodlik harakati yurtimiz tarixining yorqin va shonli sahifasi bo‘lib qoldi.
