Elektr uzatgichlar va aloqa liniyalarini havodan tortish.
Elektr uzatgichlar va aloqa liniyalarini havodan tortish.
. Elektr uzatkich tarmoqlari yer ostidan yoki ustidan o‘tuvchi bo‘lishi mumkin. Yer osti tarmoqlari qimmatbaho hisoblanib, aholi yashash punktlarida qo‘llaniladi. YUqori kuchlanishli elektr tokini uzoq masofalarga uzatishda yer ustidan o‘tuvchi tarmoqlardan foydalaniladi. Tayanchlar, sim, izolyatorlar yer ustidan o‘tuvchi tarmoqlarning asosiy elementlari hisoblanadi. Tayanchlar ankerli va oraliq turlarga bo‘linadi. Sim tortilishidagi barcha kuchni o‘ziga oluvchi tayanch, ankerli hisoblanadi. Ular orasiga, simni faqat ko‘tarib turish uchun oraliq tayanchlar o‘rnatiladi.
Ikkita tayanch orasidagi masofa, esa 5-7 kmga teng qilib qabul qilinadi.
110 – 150 kVt kuchlanishli tarmoqlar uchun 200 – 300 m;
220 – 500 kVt kuchlanishli tarmoqlar uchun 300 – 400 m;
750 kVt kuchlanishda 340 – 450 m.
Ankerli tayanch orasidagi masofa kuchlanishga bog‘liq ravishda quyidagicha belgilanadi:
Elektr uzatgich tarmoqlarini qidiruv ishlari bosqichida, uning eng pastki nuqtasi bilan yer yuzasi yoki inshootgacha bo‘lgan oraliq masofaga ahamiyat beriladi. 220 – 500 kVt kuchlanishli tarmoqlar uchun bu masofaning yo‘l qo‘yarli qiymati quyidagicha bo‘lishi mumkin:
a) aholi yashash joylarida 7 – 8 m;
- b) borish qiyin bo‘lgan joylarda 6 – 7 m. 750 kVt bo‘lgan tarmoqlar uchun 12 – 10 m.
O‘zaro parallel joylashgan yuqori kuchlanishli tarmoqlar orasidagi masofa, shu tarmoqlar tayanchi balandligidan kichik bo‘lmasligi kerak. 500 – 750 kVt kuchlanishli tarmoqlar uchun bu masofa 50 – 100 m dan kichik bo‘lmasligi talab etiladi.
Yuqori kuchlanishli tarmoqlar temir yo‘llar bilan kesishgan yoki unga yaqinlashgan holatlarda, tayanch asosidan yo‘l o‘qigacha bo‘lgan masofa tayanch balandligidan 1,5 baravar katta bo‘lishi kerak. Avtomobil yo‘llari bilan kesishgan holda esa bu masofa shu tarmoq tayanchi balandligidan kichik bo‘lmasligi talab etiladi.
Elektr o‘tkazgich tarmog‘i yo‘nalishini tanlash. Yer ustidan o‘tkazilgan tarmoq trassasi joyning topografik, injenyer – geologik va gidrometrik sharoitlarini hisobga olgan holda tanlanadi. Odatda gidrotexnik, issiqlik va atom elektrstansiyalari elektr o‘tkazgich tarmog‘ining boshlang‘ich punkti, yirik sanoat majmuasi esa o b) borish qiyin bo‘lgan joylarda 6 – 7 m. 750 kVt bo‘lgan tarmoqlar uchun 12 – 10 m.
O‘zaro parallel joylashgan yuqori kuchlanishli tarmoqlar orasidagi masofa, shu tarmoqlar tayanchi balandligidan kichik bo‘lmasligi kerak. 500 – 750 kVt kuchlanishli tarmoqlar uchun bu masofa 50 – 100 m dan kichik bo‘lmasligi talab etiladi.
Yuqori kuchlanishli tarmoqlar temir yo‘llar bilan kesishgan yoki unga yaqinlashgan holatlarda, tayanch asosidan yo‘l o‘qigacha bo‘lgan masofa tayanch balandligidan 1,5 baravar katta bo‘lishi kerak.
Avtomobil yo‘llari bilan kesishgan holda esa bu masofa shu tarmoq tayanchi balandligidan kichik bo‘lmasligi talab etiladi.xirgi punkti hisoblanadi. Bu punktlar oralig‘ida elektr uzatgich tarmog‘i trassasi imkon boricha qisqa masofada, qulay topografik va injenyer – geologik sharoitga ega bo‘lgan joylardan o‘tishi kerak. Lekin, shu bilan birga yer va suv qonunchiligi asoslari talablarini e’tiborga olish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Elektr uzatgich tarmog‘i trassasi aerodrom, aholi yashash punktlarini, sanoat korxonalari, zapovedniklar, kurort maydonlaridan aylantirib o‘tkaziladi. Trassa qanchalik kam suv xavzalari, injenerlik inshootlarini kesib o‘tsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Daryo bo‘ylab trassa o‘tkazilganda, tanyachlarni iloji boricha suv qoplamaydigan joylarga o‘rnatishga xarakat qilinadi. Tog‘li joylarda esa tayanchlar mustahkam qoyalarga o‘rnatiladi, bu bilan shamol va muzlash ta’siri kamaytiriladi. Trassaning bir necha varianti yirik masshtabli topografik kartada loyihalanadi va eng qulay hisoblangan varianti tanlab olinadi.
Plan olish asosi sifatida taxeometrik yo‘ldan foydalaniladi. Taxeometrik yo‘l o‘tkazishda masofa va nisbiy balandliklar to‘g‘ri va teskari yo‘nalishlarda o‘lchanadi. Ba’zi hollarda avval tomonlari 500 – 1000 m ga teng bo‘lgan asosiy yo‘l o‘tkaziladi. Tomon o‘lchash nisbiy xatoligi 1/500. Plan olish yo‘llari asosiy yo‘lga tayanadi. Trassa bo‘ylab yo‘llarni planli – balandlik bog‘lash 15 – 20 km oraliqda amalga oshiriladi.
Ishchi plan va trassa tarmog‘i profili tayanch markazlarini rejalash loyihasining asosiy hujjati hisoblanadi. Tanyachlarni rejalash, piketlash qiymatlari bo‘yicha yaqin joydagi mahkamlangan nuqtadan teodolit yordamida amalga oshiriladi. Tayanchlar noqulay joylarga to‘g‘ri kelib qolgan holatda, uni tarmoq o‘qi bo‘ylab 3 m gacha siljitish mumkin. Yer ostidan o‘tuvchi tarmoqni ijroiy planga tushirishda tayanchlar orasidagi masofalar va ularning tikligi o‘lchanadi.
Quvur o‘tkazgichlar tarkibi. Neft, gaz va neft mahsulotarini uzoq masofalarga tashish uchun mo‘ljallangan inshootlarga magistral quvuro‘tkazgichlar deyiladi. Ular tarkibiga quyidagilar kiradi:
1) konlardan tortib oluvchi quvuro‘tkazgichlar;
2) nasos stansiyadan tarkib topgan bosh inshootlar;
3) trassa bo‘ylab 80 – 100 km oraliqlarda joylashgan oraliq stansiyalar;
4) 500 – 1420 mm diametrli quvuro‘tkazichlardan iborat bo‘lgan chiziqli inshootlar.
Foydalanishga qulay bo‘lishi uchun quvuro‘tkazgich trassasi bo‘ylab telefon tarmog‘i va tuproq yo‘l o‘tkaziladi.
Loyihalashga bo‘lgan talablar. Magistral quvuro‘tkazgichlar 0,8 m dan kam bo‘magan chuqurlikda, suv to‘sig‘idan kesib o‘tganda suv tagidan 0,5 m chuqurlikda erga ko‘miladi. Kichik diametrli quvuro‘tkazgichlar nishabligi joy relefiga parallel holda loyihalanadi. Bo‘ylama profil nishab masofa bo‘ylab tuziladi. Trassa plani esa masofaning gorizontal qo‘yilishi bo‘yicha tuziladi. Katta diametrli quvuro‘tkazgichlar planda va profilda hisob bo‘yicha loyihalanadi. Shuning uchun bu erda piketlarni rejalash chiziqni gorizontal qo‘yilishi bo‘yicha olib boriladi. Murakkab sharoitlarda (doimiy muz bilan qoplangan, botqoqli, tog‘li, o‘piriladigan joylar) magistral quvuro‘tkazgichlar yer ostidan o‘tkaziladi.
Texnikaviy loyiha tuzish uchun bajariladigan qidiruv ishlari. Bosh inshoot maydoni quvuro‘tkazgichning boshlang‘ich punkti, zavod, baza yoki tarqatish maydonchasi esa oxirgi punkt hisoblanadi. Mana shu punktlar oralig‘ida barcha texnikaviy shatrlarga javob beradigan va kam xarajat talab qiladigan quvuro‘tkazgich trassasi tanlanadi. Trassa variantlari eng qisqa yo‘nalishni tanlagan holda topografik kartada belgilanadi. Imkoniyat boricha trassa qurilishida foydalanish maqsadida ular temir va avtomobil yo‘llariga yaqinroq loyihalanadi. Tanlangan trassa yo‘nalishi bo‘ylab 1:10000, 1:12000 masshtabda samolyotdan plan olish bajariladi. Joyda geodezik asos barpo etiladi va aerosuratlarni geodezik bog‘lash amalga oshiriladi. Trassani aholi yashash punktlariga 200 – 300 m dan yaqin o‘tishga ruxsat etilmaydi. Shu bilan birga neft o‘tkazgichlar aholi yashash punktlaridan past otmetkadan, gaz o‘tkazgichlar baland otmetkadan o‘tkaziladi.
Quvuro‘tkazgichlarni trassalash. Ishchi chizmalarni tuzish uchun quvuro‘tkazgichlarni trassalash amalga oshiriladi. Bunda burilish burchaklari o‘lchanadi va mahkamlanadi, piketajlar rejalanadi va nivelirlanadi, kesishish va o‘tish joylari planga tushiriladi. Ishni qidiruv guruhi bajaradi. Uning tarkibiga geodezist, geolog, qazuvchi master, hamda ishchilar kiritiladi. Trassa bo‘ylab 2 – 3 km da reperlar o‘rnatiladi. Trassa 50 km oraliqda geodezik punktlarga bog‘lab boriladi.
Quvur o‘tkazgichlarni qurishdagi rejalash ishlari Quvuro‘tkazgichlarni qurishdan oldin burilish burchakari tiklanadi va mahkamlanadi, qayrilmalar batafsil rejalanadi.
Yer ishlarini amalga oshirish uchun handaklarni batafsil rejalash kerak.
Yer usti quvuro‘tkazgichlari 100 – 120 m oraliqda joylashtirilgan tayanchlarga montaj qilinadi. Qayrilish uchlari tayanchlarga nisbatan to‘g‘ri burchakli koordinatalar usulida bajariladi. Koordinatalar x va u quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi:
bu erda v – tayanchdan burilish uchigacha bo‘lgan masofa ( 50 – 60m); Quvuro‘tkazgichning A va V nuqtalaridagi 2b burchakka qarashli joylari kichik radiusdagi gorizontal qayrilma shaklida amalga oshiriladi. Quvuro‘tkazgichlarni suv ostidan o‘tkazishda skrepyer yordamida suv tagidan 0,8 – 1 m chuqurlikda handak qaziladi. Tog‘li joylardagi daryolardan, soyliklardan, chuqur jarliklardan trassa kesib o‘tishda osma o‘tish inshootlari quriladi va ularga quvuro‘tkazgich mahkamlanadi. Bu erda tayanchlarni rejalash murakkab jarayon hisoblanadi, chunki ular ko‘prik orqali o‘tishdagi kabi tartibda amalga oshiriladi. Quvurlarni joylashtirib bo‘lgandan keyin, ijroiy plan olish bajariladi. Bunda asosan quvurlarning ulangan joylariga, diametrlariga, dyukerlarning boshi va oxiriga ahamiyat beriladi. Bir vaqtning o‘zida nivelirlash bajariladi va quvurning ustki qismi balandligi, handakning qosh qismlari balandliklari aniqlanadi. O‘lchash natijalariga binoan bo‘ylama profil tuziladi. Bu profilda quvurlarning diametrlari va otmetkasi, hamda ko‘mmaning ustki qismi balandligi ko‘rsatiladi.
Murakkab sharoitga ega bo‘lgan tuproqlarda joylashgan katta diametrli quvuro‘tkazgichlarda, ichki bosim ta’sirida bo‘ylama va ko‘ndalang siljishlar sodir bo‘lishi mumkin. SHuning uchun quvuro‘tkazgichlarning murakkab uchastkalarda joylashgan qismlarini o‘zgarishini sistematik ravishda kuzatib borish kerak bo‘ladi. Ulcham olish ishlarini bajarishning odatdagi naturali usullari kup vakg va mablaglarni talab etadi, ayniksa, murakkab inshootlarning ulchamlarini olish uchun narvonlar va xavozalar kurishga tugri keladi.
Geodezik va fotogrammetrik ulchashlar nafakat xud ud ni xaritalashgirishda, balki bir kancha muxandislik masalalarini echishda keng kullaniladi. Geodeziya va fotogrammetriya tarixiy-kurilish ulcham olish ishlarini bajarishda muxim rol uynaydi. Mamlakatimizda joyda bsvosita bajariladigan tarixiy-kurilish ulcham olish ishlariga kuplab mablaglar ajratilmokda. Muxandislik inshootlarining rang-barangligi va muxandis-geodezik ishlarning xilma-xil maksadlari turli usullarni kullash zaruriyatini ksltirib chikaradi. Ms’morchilikda kullaniladigan s’yomka kilish usullarini uch guruxga ajratish mumkin:
- Bevosita – oddiy asboblar (chizgichlar, ruletkalar, reykalar, shovunlar va boshkalar) va murakkab asboblar (gidrostatik nivelirlar, progibomerlar, klinometrlar, tenzometrlar, komparator- lar, nivelirlar va x-k.) yordamida ulcham olish.
- CHizikli va burchak ulchash asboblari kullaniladigan geodezik usullar.
- Fototeodolitlar, fogokameralar va videokameralar kullaniladigan fotogrammetrik usullar.
Bevosita va geodezik usullar kup xollarda anik usullar xisoblanadi, ammo bevosita ulchashlar, bir vaktning uzida sanok olishning kiyinligi yoki vaktning uzida sanok olishning kiyinligi yoki kup asboblarni urnatish imkoniyatining yukligi olinadigan informatsiyalarning tulikligiga monelik kiladi, usullarning kup mexdat talab kiladigan, xatto k i xavfli bulishiga xam olib keladi. Bu usul- larning kamchiligi sifatida bita optik asbob yordamida fazoviy ulchashlarni amalga oshirishning iloji yukligini kursatish mumkin. Bu erda zamonaviy elektron geodezik asboblarni kullash ushbu kamchiliklarni bartaraf etish imkoniyatini beradi.
SHu yoki boshka usullarni kullash kuyidagi omillar orkali aniklanadi: ishning maksadi, engil- lik darajasi va sharoitlari, inshootning murakkabligi va ulchamlari, bajarish uchun berilgan mud- datlar, ulchashlar anikligi, bajarish vakti, narxi, xavflilik darajasi va x,.k.
Xozirgi vaktda me’morchilikda geodeziya va fotogrammetriyani kullash masalalariga kuprok e’tibor berilmokda. Ammo ulcham olishni bajarishda ularning samaradorligiga karamasdan, ushbu usullarni kullash keng kulamda tadbik etilmayapti. Buning sababi esa ulcham olish va ta’mirlash ishlarining loyixalarini ishlab chikishga kompleks yondashuvning etishmasligi xdmda normativ xuj- jatlarning yukligidan iborat. Xorijiy mamlakatlarda tarixiy s’yomkalarni uch asosiy toifaga ajratish kabul kilingan: yakinlashtirilgan (taxminiy), anik va yukori aniklikdagi.
Yakinlashtirilgan s’yomkalar tarixiy yodgorliklarni inventarlash, ta’mirlashda ularning x,ola- tini taxdil kilish va kayta tiklash maksadlarida bajariladi. Bunda inshootlar va ular fragmentla- rining 1:200 dan 1:50 gacha bulgan masshtabdagi obzorli sxematik rejasi tuziladi.
Anik s’yomkalar aloxida yoki bir gurux, binolar xdmda intererlarning 1:20 va 1:10 masshtabli reja va fasadlarini chizish uchun muljallangan. Yukori aniklikdagi s’yomkalar (xatoligi reja masshtabida 0,1 mm dan katta bulmagan) muzey- lardagi skulptura va xdykalchalarni, devoriy raem va mozaikali yodgorliklarning freskalari va muxsm soxdlarini urganish uchun bajariladi; xujjatlarning masshtabi 1:5 dan 1:1 gacha.
Tarixiy geodezik s’yomkalarning vazifalari yodgorliklarning geometrik shakllari, ulchamlari va kursatkichlarini aniklashdan iborat. Bunda s’yomkalarning mazmuni kuyidagi iste’molchilarning talablariga javob berishi kerak:
– tarixiy yodgorliklarning shakllari va ushbu uslubga xos bulgan xususiyatlarni taxlil kiluvchi tarixchilarning;
– yodgorliklarni konservatsiyalash va ta’mirlash bilan boglik bulgan tadkikotlarni utkazuvchi va kayta tiklash uchun sarflanadigan xarajatlarni aniklovchi me’morlarning va x.k.
Geodezik va fotogrammetrik usullar fototopografik planlarni tuzish, fotografik material- lar buyicha loyixdlash, loyixdni joyga kuchirish, ijroiy s’yomkalar, bino va inshootlarning deforma- siyalarini aniklash, tarixiy ulcham olish, xdykallarni s’yomka kilish, tarixiy yodgorliklarni muxofa- za kilish, ta’mirlash ishlarining xdjmi va yuzalarini aniklash, inshootlar elementlarini tekislikka yoyishni amalga oshirish va boshkalar uchun kullash zarur.
Xorijiy adabiyotlarda chop etilgan tadkikotlar, tarixiy inshootlarning egri chizik shaklidagi elementlarini aniklash nazariyasi va texnologiyasini kam ifoda etadi. Dstallarning bitta ukda joylashuvini, shakllarning simmstrikligini aniklash, tarixiy sha- kllarning xatoligini topish aloxdsa ilmiy axdmiyatga ega [16]. Rejada aylana shakliga ega bulgan tarixiy inshootlarga minoralar, gumbazlar va xokazolar ki- radi. Ularni urganishda aylana shaklidagi inshootlar markazi va kesimlari radiusini aniklash aloxsda axamiyat kasb etadi.
Shaxrisabz shaxridagi Oksaroy tarixiy yodgorliksi kurilmalarining deformatsiya xolatini kompleks tadkikot kilish ishlari professorlar B.A. Askarov, K.S.Abdurashidov, dotsent N.M.Nishonboev va boshkalar tomonidan amalga oshirilgan. SHikastlanish va deformatsiyalarning son- li xarakteristkalari aniklangan va ularni mustaxkamlash usullari tavsiya etilgan. M.M.Nishanboevning ishlarida [12, 13] tarixiy yodgorliklar devorlari yuzalarining rejalari- ni tuzish uchun bajarilgan geodezik ishlar kurib chikilgan va taxlil kilinayotgan nuktalarning fazo- viy koordinatalarini topish anikligini bax,olash amalga oshirilgan, devor yuzasining tenglamasi keltirilgan. Bundan tashkari, minoralarning ogishini aniklash, tarixiy yodgorliklarni ta’mirlashda fotogrammetrik ishlarni bajarish anikligi va texnologiyasi, konussimon va silindrik yuzalarni te- kislikka yoyish, gumbazeimon yuzalarni tekislikka yoyishning ikki variangi va boshka masalalar keltirilgan.
E.X.Isakovning ishlarida muallif birinchi bulib Leyka firmasining elektron-lazerli as- boblari komplektining ish jarayoniga atmosfera omillarining ta’sir etishini taxlil kilgan. Kuyidagi tadkikotlar olib borilgan: teodolit va dalnomyer kurish trubalarining uklarining paral- lelligi tekshirilgan; lazyer nuri ukining DIOR 3002 dalnomerining ukiga parallelligi taxlil kilingan; inshoot yuzasini s’yomka kilishda perpendikulyardan chekli burchak ogishini anikdash uchun DIOR 3002 elektron dalnomeri taxdil kilingan; masofalarni ulchash anikligiga kuyosh radiatsiyasi- ning ta’siri aniklangan va x.k. SHuningdek minoralarning ogishi va kiyshayishini ularning burali- shini xisobga olgan xolda anikdash, SHoxi-Zinda ansamblidagi Kusam ibn Abbos makbarasi devorlari va gumbazlarining frontal rejalarini sterefotogrammetrik va geodezik usullarda barpo etish masa- lalari kurib chikilgan. Tarixiy yodgorliklarni s’yomka kilish usullari va Leyka firmasining elektron lazerli asboblarining kullanish imkoniyatlari taxdil kilingan. Ta’mirlash ishlarini bajarish maksadida zaruriy chizmalar, profillar va kirkimlar chizilgan. Elektr uzatgichlar va aloqa liniyalarini havodan tortish.
Muallif: A. Ganiyev.
