Geodeziya fani va uning vazifalari
Geodeziya fani va vazifalari haqida malumot. Geodeziya – Yerning shakli va kattaligini o‘rganishda, yer yuzidagi nuqtalarning bir-biriga
nisbatan o‘rnini aniqlashda, yer yuzining karta, plan va profillarini tuzishda, hamda injenerlik inshootlarini barpo etishda bajariladigan o‘lchashlar nazariyasi va praktikasi haqidagi fandir.
«Geodeziya» – grekcha so‘z bo‘lib, «geo» – er, «deziya» – bo‘lish demakdir.
Geodeziyaning asosiy vazifasi: Yerning shakli va kattaligini, hamda gravitatsion maydonini aniqlash.
Geodeziyaning ilmiy vazifasi:
1. Yer yuzasining gorizontal va vertikal harakati, qit’alar siljishi, okean, dengiz suv satxining
bir-biridan farqi, «Yer qutbini» o‘zgarishini aniqlash.
2. Quyosh sistemasidagi planetalarning karta va planlarini tuzish.
3. Quyosh sistemasidagi planetalarni shakli va kattaligini aniqlash.
4. Yer va quyosh sistemasini boshqa sistemalarda nuqtalarni yagona koordinatalarini aniqlash.
5. Tabiiy resurslarni o‘zlashtirishda geodezik ishlarni bajarish.
Mamlakat mudofaa qobiliyatini oshirishda geodezik ishlarni bajarish.
Geodezik ishlarda – asosan geodezik o‘lchashlar ishlatiladi. Bunda xilma xil geodezik
asboblar ishlatiladi. Umuman, o‘lchash ishlarini tashkil qilish, o‘lchashlarda ishlatiladigan asboblarni o‘rganish va ular bilan ishlash geodeziyaning vazifasiga kiradi.
Geodeziyani boshqa fanlar bilan bog‘liqligi. Yerning sun’iy yo‘ldoshlarini geodezik
maqsadlarda kuzatishda, geodezik tayanch shaxobchalarni barpo etishda, yer yuzidagi nuqtalarning geografik koordinatalarini aniqlashda astronomiyafaniga tayanadi. Yerning shaklini o‘rganishda va kattaligini aniqlashda geodeziya gravimetriya, geologiya, geofizika va boshqa fanlar ma’lumotidan foydalaniladi.
Territoriyalarni topografik kartalarda to‘g‘ri tasvirlash uchun geografiya,
geomorfologiya fanlaridan foydalaniladi. Geodezik o‘lchash ishlarida va ularni grafik jixatdan rasmiylashtirishda matematikaga tayanadi.
Geodeziya quyidagi tarmoqlarga bo‘linadi:
1) Oliy geodeziya – Yyerni shakli va kattaligi, gravitatsion maydonini, yer yuzasidagi
nuqtalarni yagona koordinata sistemasida aniqlash bilan shug‘ullanadigan fan. Yerni shakli va kattaligini aniqlash, geodezik tayanch shaxobchalarini barpo qilish oliy geodeziya vazifasidir.
2)Kosmik geodeziya – yerni shaklini aniqlash, materiklardan dunyo okeanidagi orollarga
nuqta koordinatalarini uzatish, yer yuzasida o‘tkazilgan asosiy geodezik ishlarni yagona sistemasiga
birlashtirish, materiklardagi geodezik tayanch shaxobchalarini tekshirish bilan shug‘ullanadigan
fandir.
3) Selenogeodeziya – oyni shakl va kattaligini, oy yuzasini kartada tuzishni o‘rganadi.
4) Planegeodeziya – quyosh sistemasidagi planetalarni shakl va kattaligini xamda ularni
yuzasining kartasini tuzish bilan shug‘ullanadigan fandir.
5) Radiogeodeziya – radiolakatsiya metodi; yer yuzasidagi nuqtalarni koordinatalarini
aniqlash, radiogeodezik asboblar yordamida masofalarni o‘lchashni o‘rgatadi (svetodalnomer,
radiodalnomer).
6) Topografiya – geodeziyani topografik plan olish nazariyasi va praktikasi bilan
shug‘ullanadigan tarmog‘idir. Topografik karta va planlar tuzishda aviatsiya va fotografiyani keng
ishlatilishi tufayli fotografiya va aerofototopografiya soxalari vujudga keldi.
7) Fototopografiya – joyni erda turib olingan suratlariga asoslanib topografik karta va planlar
tuzish ishi bilan shug‘ullanadigan tarmog‘idir. Aerofototopografiya esa joyni samolyotda
o‘rnatilgan maxsus asboblar yordamida olingan suratlariga asoslanib karta va plan tuzish ishi bilan
shug‘ullanadi.
8) Kartografiya – yer yuzasini geografik kartalarini tuzish, o‘rganish, foydalanish metodlarini
o‘rganadigan fan.
9) Amaliy geodeziya – xalq xo‘jaligini turli tarmoqlarida geodezik ishlarni bajarish bilan
shug‘ullanadi. Amaliy geodeziya o‘z navbatida injenerlik geodeziya va qurilish geodeziya
tarmoqlariga bo‘linadi.
10)Injenerlik geodeziyasi – turli injenerlik qidiruv ishlarida, injenerlik inshootlarini loyihalash
va qurishda, ulardan foydalanishda geodezik ishlarni tashkil qilish va bajarish bilan shug‘ullanadi.
11) Marksheyderiya – geodeziyani shaxta, tonnel, metro va boshqa yer osti inshootlarini
qurishda yer bag‘rida o‘lchash ishlarini bajarish bilan shug‘ullanadigan soxasidir.
Geodeziya fani va vazifalari.
