Geometrik nivelirlashning mohiyati va usullari.
Geometrik nivelirlashning mohiyati va usullari.Gidrostatik nivelirlash. Bu usulda joydagi nuqtalarning balandliklardagi farq o‘zaro bog‘liq ikkita idishdagi suyuqlik satxini kuzatish yo‘li bilan aniqlanadi. Bu usulda nuqtalarning nisbiy balandligi ±1-2 mm aniqlikda topiladi. Montaj ishlarida, yirik inshootlarning deformatsiyasini muntazam ravishda kuzatish kerak bo‘lganda va boshqa ishlarda gidrostatik nivelirlash qo‘llaniladi. Bu usul sodda bo‘lib, undan yopiq, tor va qorong‘i joylarda ham foydalanish mumkin.
Radionivelirlash. Bu nivelirlash radioto‘lqinning samolyotdan erga, erdan samolyotga etib borish vaqtiga qarab samolyotning qanday balandlikda uchayotganini bilish imkoniyatini beradi. Samolyotning uchayotgan balandligi radiovыsotomyer degan asbob yordamida 5 m gacha aniqlikda topiladi. Keyingi vaqtlarda radionivelirlash turli qidiruv ishlarida xamda turli masshtabda topografik kartalar tuzishda qo‘llanilmoqda.
Stereofotogrammetrik nivelirlash. Bu usulda joyning samolyotdan turib olingan aerosuratlariga qarab maxsus fotogrammetrik asboblar yordamida nuqtalarning balandligi aniqlanadi va relef gorizontallar bilan chiziladi. Bu xildagi nivelirlash ishlarining asosiy qismi korxonada bajarilganligidan vaqt va mablag‘ ancha tejaladi. Stereofotogrammetrik nivelirlash turli masshtabdagi topografik kartalar tuzishda qo‘llaniladi.
Yerning egriligi va refraksiyaning nivelirlash natijalarga ta’siri.
Geometrik nivelirlashning h = I – bva h = a b formulalarnikeltiribchiqarishdaboshlangichsathiysirttekislik, AvaVnuqtalargaurnatilganrey-
kalaresauzaroparallelvaatmosferadayuradiganCDnurtug‘richiziklidebqabulqilinganedi. Xaqikatda esa reykalar A va V nuqtalardagi sathiy sirt-larga perpendikulyar. Geometrik nivelirlashning mohiyati va usullari.Agar sathiy sirtni sfera deb qabul kilinsa, V nuqtaning A nuqtadan nisbiy balandligi h = VS = MA-NB–kesmani tashkil etadi.AvaVnuqtalardavertikalkuyilganreykalardanMAvaNBsanoqlarni
hosilqilishuchungorizontalqarashnurlariningRAvaQBsanoqlaridanEregriligiuchuntegishlichak1 = RMvak2 = QNtuzatmalarayirilishikerak. Bunday shartlarda h = VS nisbiy balandlik. h = {PA-k)- (QB-k)
buladi.∆h= S2/ 2R formulaga binoan yer egriligi uchun tuzatma ∆h= k = S12/ 2R
Ammo ORvaOQ qarash nurlarini velirvarey kaorasidagi o`z yo‘lida har xil zichlikdagi atmosfera qatlamlari bilan uchrashadi va ular orqali o‘tishda sinib, refraksiyalideyiladiganegrichiziqniifodalaydi. SHu sababli RA va QB sanokdar urniga x^ikdtda reykadan tA va pV sanoqlarni olamiz. Rt va Qn kesmalar A va V nuqtgalar turgan reykalar buyicha sanoq-larga refraksiya uchun tuzatma bo‘ladi, kuzatilayotgan narsalar refraksiya ta’sirida uz holatidan ko‘tarilibroq ko‘rinadi, bunga botib bo‘lgan Kuyoshning qizarib ko‘rinib turishi misol bo‘ladi.
Kuzatishlardan refraksiya uchun tuzatma o‘rtacha eregriligi uchun tuzatma-ning∆h= S2/ 2R formulataxminan 16%initashkiletishiisbotlangan, ya’ni
r= 0,16 (S12/ 2R)
Refraksiya uchun tuzatma eregriligi uchun tuzatmani kamaytiradi, shu sababli da Eregrilig ivarefraksiya uchun tuzatmani ifodalaydigant M va nN kesmalar
f = k-r
bo‘ladi, bu formula ga k var o‘rniga ularning formulalardagi qiymatlari qo`yilsa,
f = 0,42 (S12/ R)
Nivelirni velirlan uvchi nuqtalarningani qo‘rtasigao‘rnatilsa, f1—
f2farqininolgatengdebqabulqilishmumkin. SHu sababli geometrik nivelir-lash asosan o‘rtadan usulida olib boriladi. Oldinga nivelirlash esa ayrim hollarda daryo, jarlik va boshqa to‘siqlardan balandlik uzatishda qo‘llaniladi.
Agar formulaga Erradiusisonliqiy mativaS masofaning qiymati yuzlab metrlarda qo‘yilsa, f ning millimetrlarda ifodalangan qiymatini hisoblash uchun qulay formulaga ega bo`lamiz:
fmm = 0,66 S2 (yuzlab metrlarda).
AgarS = 100 mbo‘lsa, f = 0,66 mm, agarS = 400 mbo‘lsa, f= 10,6 mm. O`rtadan nivelirlashda Yer egriligi ta’siri tula kompensatsiyalanadi, refraksiya ta’siri sezilarli darajada kamayadi.
