Grammatik tushunchalarni o’zlashtirish ustida ishlash jarayoni.
Grammatik tushunchani o’zlashtirish uzoq davom etadigan va kichik yoshdagi o’quvchilar uchun ancha murakkab jarayondir. o’qituvchi boshlang’ich sinflarda tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarni tashkil etishda o’rganiladigan tushunchaning lingvistik mohiyatini, bilimlarni o’zlashtirish jarayonining psixologikdidaktik xususiyatlarini, o’quvchilarning nutqiy va aqliy o’sishi birbirini taqozo etishini, grammatik bilimning nutqdagi o’rnini asos qilib oladi.
Grammatik tushunchalarda til hodisalarining muhim belgilari umumlashtiriladi. Tushunchani o’zlashtirish ustida ishlash jarayonida o’rganiladigan muhim belgilarani ajratish maqsadida muayyan til materiali analiz qilinadi. Masalan, so’z o’zgartuvchi qo’shimcha uchun quyidagi ikki muhim belgi xarakterli:
- so’z o’zgartuvchi qo’shimcha — so’zning o’zgaradigan qismi;
- so’z o’zgartuvchi qo’shitncha sintaktik vazifani bajaradi, ya’ni gapda so’zlarni bog’lash uchun xizmat qiladi.
Tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarda o’qituvchi muayyan bir tushunchaning muhim belgilarini aniqlab oladi, dastur talabiga ko’ra, shu sinf o’quvchilarini tushunchaning qanday belgilari bilan tanishtirishni, foydalanganda yaxshi natija beradigan leksik materiallarni, metodik usul va vositalarni belgilab oladi.
Til materialini analiz qilish jarayonida o’rganiladigan tushunchaning miihim belgilari ajratiladi (tushuncha ustida ishlashning birinchi bosqichi), so’ng belgilar o’rtasidagi bog’lanish topiladi, bir tushunchaning xususiyati sifatida ular orasidagi o’zaro munosabati aniqlanadi, atama beriladi (tushuncha ustida ishlashning ikkinchi bosqichi). o’quvchilar o’rganilgan tushuncha mohiyatini anglashlari va bilimlarni nutq tajribasiga tatbiq etishlari uchun tushuncha ta’rifmi aniq ifodalash ustida ishlanadi (tushuncha ustida ishlashning uchinchi bosqichi); to’rtinchi bosqichda o’rganilgan kategoriyani bilib olish uchun mashq qilinadi; amaliy vazifani hal qilish maqsadida (fikrni aniq ifodalash, so’zni va gapni to’g’ri yozish uchun) o’quvchilarda tushunchaga asoslanish ko’nikmasi shakllantiriladi.
Shunday qilib, tilga oid tushunchalarni shakllantirish jarayoni shartli ravishda to’rt bosqichga bo’linadi:
Birinchi bosqich — tushunchaning muhim belgilarini ajratish maqsadida til materialini tahlil qilish. Bu bosqichda ma’lum so’z va gaplarning leksik ma’nosidan kelib chiqib mavhumlashtirish amalga oshiriladi va shu til hodisasi, til kategoriyasi uchun umumiy hisoblangani ajratiladi. o’quvchilar tahlil qilish va mavhumlashtirish aqliy amalini bilib oladilar.
Ikkinchi bosqich — tushunchaning belgilarini umumlashtirish, ular orasidagi bog’lanishni aniqlash(tushunchalarning ichki bog’lanishini aniqlash), atamani berish. o’quvchilar taqqoslash va tarkib amalini bilib oladilar.
Uchinchi bosqich tushuncha ta’rifini ifodalashni tushunish, belgilar rnohiyatini va ular orasidagi bog’lanishni aniqlash.
To’rtinchi bosqich — yangi til materiali asosida o’rganilayotgan tushunchani aniqlashtirish, bilim tajribaga tatbiq etiladigan mashqlar ishlash, o’rganilayotgan tushunchaning ilgari o’zlashtirilgan tushunchalar bilan bog’lanishini aniqlash.
Ko’rsatilgan bosqichlarni ,,fe’l» grammatik tushunchasini shakllantirish jarayoni misolida ko’rib chiqaylik:
Tushuncha ustida ishlash til materialini tahlil qilish va tushunchaning muhim belgilarini aniqlashdan boshlanadi. Ko’pgina tekshirishlar, agar o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida muayyan vazifani bajarish bilan dastlabki til materialini o’zlari tuzsalar yoki tanlasalar, ularning analitik faoliyati samaradorligi ortishini ko’rsatdi. Masalan, o’quvchilar harakatlarini kuzatish asosida gap tuzadilar. Darsda o’quvchilarni fe’ldan foydalanish va e’tibor bilan yozishga undaydigan qulay nutqiy vaziyat yaratiladi.
Ekskursiya, yaqinda ko’rilgan film, shu darsda ko’rsatilgan diafilmning biror qismi, o’qilgan hikoya, rasm materiali yuzasidan gaplar tuzish ham mumkin. Gap tuzishda fikrni aniq ifodalaydigan kerakli so’z (fe’l)ni jaraoa bo’lib topish imkonini beradigan vaziyat yaratish miihimdir. Masalan, mavzuni o’rganishdan oldin o’quvchilar bahorda tabiatda yuz beradigan o’zgarishlarni kuzatadilar. o’qituvchi: — Bahorda tabiatda qanday o’zgarishlar yuz beradi?
o’quvchilar: Kunlar isiydi.
— o’tlar ko’karadi.
— Daraxtlar kurtak chiqaradi.
— Bodom gullaydi.
— Dastlab shaftoli, o’riklar gullaydi.
— Olma keyinroq gullaydi.
O’quvchilar o’qituvchi tavsiya qilgan bir necha gapni izohlab yozadilar.
O’qituvchi: Narsaning harakatini ifodalash uchun siz qaysi so’zlardan foydalandingiz? Ularning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizing (o’quvchilar vazifani bajaradilar).
— Harakatni bildirgan so’zlarga so’roq bering va taqqoslang (o’quvchilar nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi?so’roqlarin\ beradilar).
— Endi darslikda fe’l haqida nima deyilganini o’qing.
— Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so’zlar qanday ataladi, ular qanday so’roqlarga javob bo’ladi?
— Bodom gulladi. Olma gullaydi gaplarini gap bo’laklariga ko’ra tahlil qiling (o’quvchilar eganing tagiga bir, kesimning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadilar). Gulladi, gullaydi fe’llari gapda qaysi bo’lak vazifasida kelgan? (Kesim.) Fe’l haqida nimalarni bilib oldingiz? Rejadan foydalanib ayting (umumlashtiring):
- Fe’lnima? (So’z)
- Nimani bildiradi? (Shaxs va narsaning harakatini)
- Qaysi so’roqlarga javob bo’ladi? (Nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi?)
- Qaysi gap bo’lagi vazifasida keladi? (Kesim)
Kitobdagi qoidada rejaning qaysilariga javob berilgan? Rejani o’qing va unga javob bering.
o’quvchilar kitobdagi va qo’shimcha mashqlarni ishlaydilar.
Fe’ldan boshqa yana qanday so’z turkumlarini bilasiz? (Ot, sifat, son, kishilik olmoshi)
So’zlarni taqqoslang: gul, gulli, gulladi. So’z turkumlari (ot, sifat, fe’l) btrbiridan qanday farqlanadi? (o’quvchilar rejadan foydalanib javob beradilar).
O’quvchilar mustaqil bir necha gap tuzadilar, ayrimlarini yozib, fe’llarning tagiga chizadilar.
Bu dars fragrnentida tushuncha bilan tanishtirish jarayonining yuqoridagi to’rt bosqichi qisqa shaklda o’z aksini topgan. Biroq bu darsda o’quvchilar tushuncha bilan faqat tanishtirildi, uni o’zlashtirish uchun esa dasturda mavzuni o’rganishga ajratilgan barcha darslardagi mashqlartizimini bajarish lozim. Mavzuni o’rganish jarayonida ,,Fe’l» tushunchasi chuqurlashadi va kengayadi, o’quvchilar fe’lning yangi belgilarini o’rganadilar (fe’llarda bo’lishli va bo’lishsizlik, ularning Shaxsson qo’shimchalari bilan tuslanishi, fe’l zamonlari). o’quvchilarda fellarni Shaxsson, zamon, bo’lishsizlik qo’shimchalari bilan o’zgartirish va fikr bayon etish maqsadiga mos fe’l shakllaridan nutqda to’g’ri foydalanish ko’nikmasi shakllantiriladi.
Tushunchani shakllantirish jarayonida so’zning leksik ma’nosi, uning gap tarkibida boshqa so’zlar bilan birga kelgandagi ma’nosi astasekin aniqlanib, oydinlashtirilib boriladi, og’zaki va yozma nutqda so’zni uslubiy to’g’ri ishlatish ko’nikmasi orta boradi. Buning uchun o’quvchilar so’zning ko’p ma’noliligi, o’z va ko’chma ma’noda ishlatilishi, sinonim va antonim so’zlar bilan elementar tanishtiriladi.
O’rganilgan grammatik belgilarni amalga keng tatbiq etish va ulardan jonli nutqda aloqa maqsadida bevosita foydalanish uchun grammatik tushunchani shakllantirishda o’quvchilarda mavhumlashtirishni va so’zlar uchun xarakterli bo’lgan umumiy grammatik belgilarni sintezlashni o’stirish zarur, shuningdek, ular so’zning leksik ma’nosini chuqur bilishlariga erishish muhimdir. Bular o’quvchilarning nutqini o’stirish mohiyatini aks ettiradi, yani o’quvchilar nutqda so’zlardan amaliy foydalanishga, so’zning leksik ma’nosini tor tushunishdan chuqurroq tushunishga o’tadilar, so’zning leksik va graramatik ma’nolari birbiriga ta’sir qilishini tushuna boshlaydilar, natijada nutqda so’zlardan ongli foydalanishga asos yaratiladi.
