Grammatik va so’z yasalishiga oid mashqlar.

Grammatik va so’z yasalishiga oid mashqlar.

Maktabda tildan nazariy bilimni o’rganishdan maqsad fikrni og’zaki va yozma tarzda grammatik to’g’ri va uslubiy aniq ifodalash uchun undan ongli foydalanish hisoblanadi. Biroq nazariy bilimni amalda qo’llashni esa maqsadga muvofiq va muntazam o’rgatib borish talab etiladi.

Mashqlar tizimi tushunchani o’zlashtirish bosqichiga va uning xususiyatiga mos ravishda mashq turini tanlash, uning murakkablasha borishini va o’quvchilar mustaqilligi o’sib borishini hisobga olgan holda mashqlarni bajarish izchilligini aniqlashni ko’zda tutadi. Bu tizim mashqlarning o’zaro bog’lanishiga asoslangan.

Mashq turlari. Grammatik mashqlar turli asosga ko’ra tasnif qilinadi, shuning uchun mashqning har xil turi hosil bo’ladi. Agar bilimni shakllantirish xarakteriga asoslanilsa, grammatik mashqlar ikki katta guruhga bo’linadi: 1) morfologik mashqlar (bunga leksikmorfologik mashqlar ham kiradi); 2) sintaktik mashqlar.

Agar o’quvchilar faoliyatining xarakteri, ya’ni mashq jarayonida o’quvchilar bajaradigan aqliy omillar xarakteri asos qilib olinsa, mashqlar analitik, sintetik, taqqoslashga, guruhlashga, umitmlashlirishga oid

mashqlarga bo’linadi.

Mashqning o’ziga xos xususiyatlarini aniqroq belgilash uchun yuqoridagi ikki asos hisobga olinadi. Masalan, mashqning vazifasi aralash berilgan so’zlardan gap tuzishni va gap bo’laklarini ajratishni talab etsa, bu mashq bilimni shakllantirish turiga ko’ra sintaktik mashq, faoliyat xarakteriga ko’ra sintetikanalitik mashq hisoblanadi.

Boshlang’ich sinflarda sof morfologik yoki sof sintaktik mashq juda kam qo’llaniladi, shuning uchun ham vazifaning yetakchi tomoni hisobga olinadi. Masalan, matnga mazmunga mos otni qo’yish, qaysi keiishik ekanini ko’rsatish talab etilsa, bu leksikmorfologik mashqdir. o’quvchi otning qaysi kelishikda ekanini aniqlashi uchun u bog’langan so’z (fe’l yoki ot)ni aniqlashi (so’z birikmasini ajratishi) talab etiladi, shunga ko’ra bu mashq sintaktik mashq hisoblanadi.

Grammatik tahlil analitik mashqqa kiradi. Grammatik tahlil so’z turkumiga ko’ra (morfologik) tahlilni, gap bo’laklariga ko’ra (sintaktik) tahlilni o’z ichiga oladi.

Gap bo’laklariga ko’ra tahlil o’quvchilar o’zlashtirgan sintaktik bilimlarning me’yoriga qarab chuqurlashib boradi.

Amaldagi dasturga ko’ra, 1sinf o’quvchilari ,,ega» va ,,kesim» atamalaridan foydalanmaydilar, ammo ular gapning bosh bo’laklarini amaliy ravishda topish ko’nikmasiga ega bo’Jadilar, ya’ni gap kim yoki nima haqida aytilganini bildirgan so’z (ega)ni, u haqda nima deyilganini anglatgan so’z(kesim)ni topadilar. Masalan, Bolalar olmalarni terdilnr gapini tahlil qilishda o’quvchilar quyidagicha fikr yuritadilar: ,,Gap bolalar haqida aytilgan. Kimlar?  bolalar (so’zning tagiga bitta to’g’ri chiziq chizadilar). Eolalar — nima qildilar?  terdilar (so’zning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadilar). Bolalar terdilar  gapning asosiy qismi; nimalarni? (terdilar) — olmalami».

2-sinfda 1-sinfdagidek muhokama qilinadi, faqat mazmuni chuqurlashtiriladi. Masalan, 2sinf o’quvchisi ,,Chiroyli gullar adirlarni beiadi»gapini quyidagicha tahlil qiladi: ,,Gap gullar haqida aytilgan. Nimalar?  gullar  ega (tagiga bir chiziq chizadi). Paxtalar haqida nima deyilgan? Ochildi ~ nima qildi?  kesim (tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadi). Qayerlarni? (bezadi)  adirlami  ikkinchi darajali bo’lak, gapni to’ldirayapti (tagiga uzuq chiziq chizadi). Qanday? (gullar)  chiroyli (gulJar) ikkinchi darajali bo’lak, egani izohlayapti. Gullar bezadigapning asosi. Chiroyli gullar va adirlami bezadi  so’z birikmasi».

3-4sinflarda sintaktik tahlil sifat jihatidan o’zgarmaydi, ammo so’z birikmasini ajratishga ahamiyat beriladi.

Morfologik tahlilning mohiyati so’zning qaysi so’z turkumi ekani, gapda qanday grammatik shaklda kelganida ifodalanadi.

To’liq morfologik tahlilda o’quvchi so’z turkumining o’zi o’rgangan belgilarini aytadi. Masalan, 1sinf o’quvchisi shu so’z qanday savolga javob bo’lishini va nimani bildirishini aytadi (Shaxs yoki narsa, narsa belgisi, harakati).

3-sinfda so’z turkumlari o’tilgach, morfologik tahlil quyidagi tartibda o’tkaziladi:

Ot: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Birlik yoki ko’plikda ekanligi.

Sifat: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi.

Fe’l. 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Bo’lishli yoki bo’lishsiz ekanligi.

Og’zaki tahlil namunasi: Mevali daraxtlar gulladi. Mevali — sifat, qanday? — mevali; damxtlar oti bilan bog’langan: mevali daraxtlar; daraxtlar ot, nimalar?  daraxtlar, ko’plikda; gulladi — fe’l, nima qildi?  gulladi, bo’lishli.

4-sinfda o’rganilgan mavzularni hisobga olib, morfologik tahlil biroz to’ldiriladi va quyidagi tartibda o’tkaziladi:

Ot: 1. So’z turkumi. 2. Bosh kelishik shakli. 3. Birlik yoki ko’plikda ekanligi.

4. Egalik qo’shimchasi, Shaxssoni. 5. Kelishigi.

Sifat: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi.

Son: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi.

Olmosh: Kishilik olmoshi: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Shaxssoni. 4. Kelishigi.

Fe’l: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Bo’lishli yoki bo’lishsiz ekanligi. 4. Shaxssoni. 5. Zamoni.

O’quvchilar tahlil tartibini bilib olishlari uchun o’qituvchi bu tartibga rioya qilib so’zga xarakteristika berishning qulayligini tushuntiradi.

So’z turkumiga ko’ra tahlil og’zaki va yozma tarzda o’tkaziladi: uni mustaqil mashq sifatida topshirish ham mumkin. To’liq bo’lmagan morfologik tahlildan xilmaxil grammatik vazifalarni bajarish maqsadida yangi mavzu bilan tanishtirish bosqichida ham, uni mustahkamlash bosqichida ham foydalaniladi.

Morfologik tahlilning vazifasi hozirgi o’zbek tilida so’z qanday ma’noli qismlardan tuzilganini aniqlashdir. Morfologik tahlil 3sinfdan boshlanadi. Bu sinfda^v6’quvchilarga o’zakdosh so’zlar, o’zak o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi ekani, so’z yasovchi qo’shimchalar va so’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchalar haqida elementar ma’lumot beriladi.

So’z tarkibiga ko’ra tahlil quyidagicha o’tkazilishi mumkin:

1. So’zga so’roq berish va u nimani anglatishini bilish.
2. o’zakni aniqlash. Buninguchun so’zga o’zakdosh so’zlartanlash. o’zakdosh so’zlarni taqqoslash va umumiy qismi (o’zak)ni aniqlash.
3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlash. Bu yangi so’z yasash uchun xizmat qilishini aytish.
4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchani aniqlash. Bu so’zni boshqa so’z bilan bog’lash uchun xizmat qilishini aytish.

3-sinfda ,,So’zning tarkibi» mavzusi to’liq o’rganilgach, gulzor so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil qilish tartibi quyidagicha bo’lishi mumkin:

1. Qaysi so’z turkumi ekanini bilaman. Gulzor so’zi nima?so’mg’iga javob bo’ladi, narsani bildiradi, bu — ot.
2. o’zakni aniqlayman. Buning uchun o’zakdosh so’zlar tanlayman: gulzjor, gulli, gulsiz, gulla. Ularni solishtirib, umumiy qismini topaman — Bu — o’zak.
3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman, gulzor so’zi gul so’ziga zor so’z yasovchi qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan.
4. Bu so’zda so’z o’zgartuvchi qo’shimcha yo’q.

So’z tarkibiga ko’ra tahlildan so’ng shunday ko’rinish hosil bo’ladi: gul zor.

4-sinfda paxtakorga so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil qilish tartibi quyidagicha bo’lishi mumkin:

1. Paxtakorgd—
2. o’zakni aniqlayman. Buning uchun o’zakdosh so’zlar tanlayman: paxtakor, paxtazor. Umumiy qism — paxta. Bu — o’zak.
3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman: paxtakor so’zi paxta so’ziga kor so’z yasovchi qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan.
4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchalarni aniqlayman: ga so’z o’zgartuvchi qo’shimcha, kelishik qo’shimchasi.

4sinfda ishladim so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil tartibi:

1. Ishladim — fe’l.
2. O’zakni aniqlayman. o’zakdosh so’zlar tanlayman: ishla, ishli, ishsiz, ishchan. Umumiy qism ish. Ish  o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman: ishla fe’li ish so’ziga la  qo’shimchasini  qo’shish  bilan  yasalgan.   la   — fe’l  yasovchi

qo’shimcha.

4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchani aniqlayman:

di — o’tgan zamon qo’shimchasi,  m  Shaxsson qo’shimchasi, I Shaxs, birlik: ishladim.

So’z tarkibiga ko’ra tahlildan mustaqil mashq sifatida foydalanish ham mumkin. So’zni morfologik tahlil qilish uning lug’aviy ma’nosini tushunishda, morfemalarni to’g’ri yozishda o’quvchilarga yordam beradigan muhim vositadir.

Boshlang’ich sinflarda grammatik va morfemik tahlil bilan birga, so’zni tovushharf tomonidan tahlil qilishdan ham foydalaniladi. Bu tahlilning vazifasi so’zda tovushlarning tartibini, ularning xarakterli xususiyatlarini, tovushlar va harflar o’rtasidagi munosabatni aniqlash hisoblanadi.

Boshlang’ich sinflarda tovushharf tomonidan tahlil tartibi quyidagicha:

1. So’zda nechta bo’g’in bor?
2. So’zda nechta tovush va nechta harf bor? (Tovushlar soni harflar sonidan karn yoki ko’p bo’lsa, sababini aytish)
3. Unli tovush nechta? Undosh tovushchi?
4. Har bir tovushni xarakterlash. Tovush so’zda qaysi harf bilan ifodalangan?

Masalan, kitob so’zi quyidagicha tahlil qilinadi:

1. So’zda ikki bo’g’in bor:
2. So’zda beshta tovush, beshta harf bor.
3. So’zda ikki unli towish, uch undosh tovush bor.
4. k — undosh, jarangsiz, k harfi bilan ifodalangan i — unli tovush, i harfi bilan ifodalangan t — undosh tovush, jarangsiz, yozuvda t harfi bilan ifodalangan o — unli tovush, o harfi bilan ifodalangan.

b  undosh tovush, jarangli, b harfi bilan ifodalangan

Tovushharf tomonidan to’liq bo’lmagan tahlildan so’zning yozilishini tushuntirishda ham, orfoepik to’g’ri talaffuzni o’rgatish maqsadida ham foydalaniladi. Masalan, maktab so’zi oxirida b undoshi p tarzida talaffiiz qilinadi, jufti bor undosh, tekshlramiz: maktabim maktab, b harfi yoziladi.

Mavzular.

manba