Hakim Nazir – o`zbek bolalar realistik nasrining sohibkori.
Hayotda har bir kishining, katta-kichikning o`ziga yarashiq burch va vazifalari, yumush va tashvishlari, umid va intilishlari bo`ladi. Tarovatli qishloqlarimizdan birida yashovchi Karimning yagona ishi («Bir tup g`o`za») sigir boqishdan iborat edi. Lekin inson bolasi boshiga nima kelishini, qanday voqea ro`y berishini oldindan bilmaydi. Tasodif oyoq ostidan chiqadi. Karimning sigiri arqonini uzib ketib, bir necha g`o`za nihollarini payhon qffib tashlaydi. Bunga Karimning beparvoligi sabab bo`ladi.
Bo`lib o`tgan voqeaga Karim oldiniga parvo qilmaydi. Chunki bepayon zumrad dalalarda g`o`zaning son-sanog`i yo`q. Karimning sigiri payhon qilgan nihollar esa buning oldida dengizdan bir qatra-ku. Awaliga Karim ham shunday deb o`ylaydi. Biroq, unga o`zidan kattaroq bolalar bir tup g`o`zadan qancha tola, yog`, qanchadan-qancha moddalar borligini tushuntiradilar. Karim shundan keyingina sigirning qancha zarar keltirganligim payqab, achinadi, uyaladi. Chunki Karim bu ishda sigiri emas, o`zi aybdorligini juda yaxshi bilardi.
Hakim Nazirning asadaridan olib hikoya qilingan bu parchada qatrada quyosh aks etishi ko`rinib turibdi. Yozuvchining shunga o`xshash o`nlab hikoyalarida, biz o`zimizga qadrdon olovli quyoshni, musaffo havoni, muqaddas ona yerni, bir so`z bilan aytganda, bugungi go`zal O`zbekistonni, osmono`par «oq oltin» tog`lari bunyod etayotgan fidokor paxtakorlarni, ularning quvnoq, baxtiyor bolalarini ko`ramiz. Ular Hakim Nazir asarlarining qahramonlaridir.
Bu hikoyaning ijobiy qahramonlari o`rta va katta yoshdagi maktab bolalaridir. Bu yoshda bolalarni dunyodagi hamma narsa qiziqtiradi, bu yoshda ularning ona-Vatanga bo`lgan mehr-muhabbat, sadoqat, burch kabi olijanob tuyg`ulari shakllanadi, go`zal his-tuyg`ulari, oliy insoniy munosabatlari uyg`onadi. Bu qahramonlar shunday yoshdaki, ularning o`zaro munosabatida soddalik, shu bilan bir qatorda jiddiylik va qat`iyat bor.
Shuning uchun yozuvchining «Boshoq» hikoyasining qahramonlari Azimjon va Toshtilla boshoqda ishtirok etmasak, kattalar oldida uyatga qolamiz, mehnat intizomini buzgan bo`lamiz, degan fikrga keladilar. Bu bolalar ma» naviy dunyosi boyligidandir. Hakim Nazir bu tuyg`ular olamida mehnat romantikasiga katta e`tibor berib, uning o`ziga xos nafosatini ko`rsatadi. Adib o`zining bu tasvirlarida haq. Bu xususan uning o`zbek rnilliy koloritini to`g`ri va yorqin tasvirlashida, qishloq turmushidan olingan jonli va hayotiy voqea detallarni to`g`ri topishida yaqqol ko`rinadi. Adib asarlarida bolalarning xalq mulkini ko`z qorachig`idek asrash xususidagi olijanob tuyg`ulari, jamoaning mehnatini qadrlash, e`zozlashlari, mehnatning shon-sharaf ishi ekanligi haqidagi tushunchalari o`zining jonli ifodasini topgan.
Hakim Nazir 1915 yilda Toshkent shahrida mahsido`z-kosib oilasida dunyoga keldi. Onasi Malika otinning maktabida boshlag`ich ma`lumot olgandan keyin, royabzal fabrikasiga kirib kasb egallash bilan birga kechki ishchiiar dorilfununi (industiral texnikum)da o`qishni davom ettirdi.
Hakim Nazir bolaligidan kitobxonlikka juda berilgan, gazeta va jumallarda bosilgan materiallami chanqoqlik bilan o`qib chiqardi. Undagi o`qish-yozishga bo`lgan qiziqish uni hoziigi «Tong yulduzi» gazeta-tahririyatida ishlashga olib keldi. 1934-1935 yillarda dastlabki hikoya, ocherklari gazetada, «Yosh kuch» jumalida bosilib chiqdi. Bular havaskorlik mashqlari edi. Adib jiddiyroq asar yozish uchun hayot taassurotlaridan tashqari chuqur nazariy ma`Iumot ham zarur ekanligmi angladi. Kunduzi redaksiyalarda ishlagan holda kechki Toshkent davlat pedagogika institutida o`qib, til-adabiyot fakultetini muvafaqqiyatli bitirib chiqdi. Bir oz vaqt o`qituvchilik qildi. Adabiy ishga astoydil berildi. 1942 yildan boshlab o`n bir yil davomida O`zbekiston radio qo`mitasida bo`lim boshlig`i, bosh muharrir bo`lib ishladi. So`ng Badiiy adabiyot nashriyotida bosh muharrir, O`zbekiston Yozuvcrnlar uyushmasida kotib, adabiy maslahatchi vazifalarini bajardi. Mazkur vazifalarni yozuvchi ijodiy ish bilan qo`shib olib bordi.
Qunt, chidam bilan o`z ustida ishlashi, tinimsiz ijodiy izlanishi tufayli Hakim Nazir bolalar yozuvchisi sifatida kitobxonlarga tanildi. 1940 yilda «Kenja» (yangi nomi «Quyosh qachon tutiladi?»), 1946 yilda «Salim ota» nomli hikoyalari respublika tanlovlarida sovrindor bo`ldi. 1951 yilda esa Moskvada rus tilida chiqqan «Malchiki iz kishlaka» hikoyalar to`plami sobiq ittifoq tanlovida mukofot oldi.
Sevimli yozuvchimizning ijod yo`liga sinchiklab nazar tashlasak, uning dastlabki ijodiy izlanishlari hikoyachilikdan boshlanganini ko`ramiz. Uning birinchi kitobi «Qishloqdagi jiyanlarim» ham hikoyalardan jamlangandir. Hikoya jami yozuvchi Man yosh kitobxonlar olamini birlashtirishda bamisoli bir ko`prik bo`ldi. Bu ko`prik orqali Hakim Nazir bolalarning boy, go`zal, quvnoq, ajoyibotlarga to`la dunyosiga kirib bordi. Bir-biridan ta` sirli, bir-biridan o`qimisffi, bolalarcha jonli hikoyalari dunyo yuzini ko`rdi. Bularda kichkintoylarning quvonchlarga to`la turmushi, his-tuyg`ulari, o`qishi, xulq-odobi, kattalarga hurmati, mehnatga munosabati, milliy qadriyatlar o`z badiiy ifodasini topdi. Hikoyalarda yozuvchining kichkintoylar yoshi, saviyasi va ruhiyatini ko`rsatishga alohidae`tiborberganiko`rinibturadi. «Qishloqdagi jiyanlarim» (1948), «Besh baho» (1955), «Cho`l havosi» (1958), «Yaxshiism» (1962), «Meni taniysizmi?» (1963), «Bolajonlarim» (1964) nomli hikoyalar to`plamlari birin-ketin e`lon etilib, bolalar va o`smirlarning ma` naviy mulkiga aylandi.
Hakim Nazirning ko`pgina hikoyalari bog`cha yoshdagi yoki endigina birinchi sinfga qadam qo`ygan bolalar hayotini aks ettirishga bag`ishlangan. Buni adibning «Bir og`iz so`z», «Rasmli kitobcha», «Davronning qushchasi», «Qaysargina ukam», «Yaxshi ism», «Ikki o`rtoq», «Bulbul», «Qanddon», «Igna», «Bir tup g`o`za» kabi hikoyalari misolida aytish mumkin. Bunday hikoyalarda bolalar o`rtasidagi o`zaro do`stlik, axloq-odob, a`lo o`qish, jamoat ishlarida faollik ko`rsatish, kattalarning yumushlariga ko`maklashish, qushlar va jonivorlarga g`amxo`r bo`lish, orzu-umidlar qanotida yashash va boshqa masalalar aks etganini ko`ramiz.
Bolalarda orzu-umid, yaxshilik sari intilish kattalarga nisbatan kuchliroq bo`ladi. «Yaxshi ism» hikoyachasida adib xuddi shu to`g`rida so`z yuritadi. Shoira endigina birinchi sinfga qadam qo`ygan. U hali maktab qonun-qoidasini yaxshi bilmaydi. Shuning uchun qizcha maktab o`qituvchisi Zuhra yulduziga raketa uchirilganligi to`g`risidagi axborotni ro`znomadan o`qib berganida butun sinfni boshiga ko`tarib:
— Topdim! Topdim! Topdim!! — deya ovozining boricha baqirib yuboradi Shoira.
Ayon bo`lishicha, kecha Shoiraning onasi unga singilcha tug`ib bergan bo`lib, chaqaloqqa nima deb ism qo`yish janjal bo`lib turgan ekan. Shoirada havas yaxshi, niyat kuchli. Unga raketa va ayniqsa, Zuhra yulduzi yoqib qoladi. Shu onda singuchasiga Zuhra deb ism berish fikri tug`u`adi. Bu haqda u butun sinfga so`zlab beradi.
«Yaxshi ism»ning ahamiyati shundaki, bolaning Shoiraga, tanlagan ismga, qudratli texnikaga, shirinsuxan muallimaga va otaga bir umr havasi keladi.
Bolalarga har taraflama to`g`ri ta`lim-tarbiya berish, tushuntirish, o`rgatish, ularda ko`nikmalar hosil qilish kattalarga bog`liq. Kichkintoylarning otaxon adibi «Bulbul» hikoyasida bu masalaga katta e`tibor beradi. Ona tabiatga, qushlarga mehriboncMik qilish g`oyasi bu asarning asosini tashkil etadi.
Qobiljon qushlarni ehtiyot qilish, e`zozlash kerak ekanligini, ularni urish, ozor berish yomonligini tushunib yetmaydi. Shu sababli qo`shni hovliga kelib sayragan bulbulni urmoqchi bo`ladi.
Olim aka ishdan qaytganda Qob4jon qo`shnilarnikiga bulbul kelganidan xabar beradi.
- Dada, dada! – dedi u ko`zini katta-katta ochib, – nega bizning boqqa bulbul kelmaydiya?
- Qo`rqadi, – dedi dadasi.
- Nimadan qo`rqadi? – dedi u ajablanib.
- Sendan! – dedi dadasi.
- Iya, nega endi mendan qo`rqadi?
- Axir kesak otsang, mayib bo`ladi-da! Bu ishing yaramaydi deb aytib edim-ku. Qobiljon indamay, o`ylanib qoldi: endi nima bo`ladi? Rostdan ham bulbuljon uning bog`iga hech kelmasmikan-a?
- Kesak otmasam keladimi, dada? – dedi oxiri Qobiljon.
- Albatta, keladi, – deb ishontirdi dadasi.
- Bo`pti! – dedi Qobiljon va shu paytdan boshlab qushlarga kesak otmaydigan bo`ldi.
Adibning maktab yoshidagi bolalarga bag`ishlab yozgan juda ko`p hikoyalari kitobxonni ona yurtni sevishga, mehnatkash bo`lishga, mehnat ahlini, ota-onani e`zozlashga, kasb-hunar egasi bo`lishga chorlaydi.
«Bir tup g`o`za» hikoyasida yosh qahrmonlarning xalq boyligiga bo`Igan munosabatlari g`oyat hayotiy detallar, jonli, qiziqarli voqealar asosida ifoda etiladi. Bolalarning o`yinqaroqligi tufayli yoshlarning xalq mulkiga bo`Igan munosabatlari o`zgaradi.
Muallif hikoyada qahramonlar xarakterini individuallashtirisliga alohida e`tibor bsradi. Abdusamad – cho`rtkesar bola. Goho ba`zi gapiarni shartta aytib yuboradi (sigirni qidirib yurganda Qoraboy akaga qilgan muomalasini esga oling). Karim soddadil, to`g`ri so`z bola. Shu bilan birga, serharakatligi bilan boshqalardan ajralib turadi. Bu holni biz Karimning xattiharakatlari, qiliq, odatlari, so`zlari, o`rtoqlari bilan munosabatlarida ko`ramiz.
Muallif «Qishloqdagi jiyanlarim» to`plamidagi «Valijonning dadasi» hikoyasida bolalarning jangcliilaiga hurmat va muhabbatini tasvirlaydi. Buni ikkinchi jahon umshidan qahramon bo`lib qaytgan Valijonning dadasini butun qishloq ahli zo`r hurmat va katta tantana bilan kutib olganini ko`rsatish orqali ochadi. «Jiyanimning toychasi» hikoyasida kitobxonni qishloq bolalarining xarakterlari va hayoti bilan tanishtiradi. Mahmudjon bilan Omonning otasi paxtadan mo`l hosil olish uchun kim o`zarga kirishadi. Bolaiar o`z otalarining g`olib chiqishi uchun kuyib-pishib harakat qiladilar. Mahmudjon jonidan aziz ko`rgan toychasini aravaga qo`shib paxta tashishga kirishadi. Bu bilan yozuvchi qishloq bolalarining o`ziga xos xarakterini yaratadi. Kichik bir parcha orqali katta bir voqeani – bolalarning ulug` ishlarga qo`l urganligini haqqoniy ko`rsatadi. Hakim Nazirning aksariyat asarlari, yuqorida ko`rganimizday, umuminsoniy va milliy qadriyatlarga bag`ishlangan.
Muallifning birinchi qissasi «Ko`korol chiroqlari» urushdan keyingi qishloq hayotida yuz bergan qiyinchiliklarni yengishda ota-onalariga ko`mak ko`rsatgan bolaiar haqida, ulaming mehnatda xarakterlarining chiniqishi, do`stliklarining tobianishi aks ettiriladi. Bu qissani muallif kitobxonlar talabi asosida keyinroq qayta ishlab, «So`nmas chaqmoqlar» nomi bilan bostirdi. Hakim Nazirning «Yonar daryo» qissasi o`zbek bolaiar adabiyotining keyingi yillardagi katta yutug`idir. «Gaz-qaynar» manzarasini yorqin bo`yoqlarda gavdalantirgan bu asarda o`sha davrda Qizilqum sahrosi kishilarining jasorati, romantik hayoti, qahramonligi hamda bir-biriga chin rnehribonligi tasvirlanadi, shunmgdek, oiladagi bola tarbiyasi, bunda otaonaning tutgan roli ko`rsatiladi. Asarda voqea o`n ikki yoshli o`quvchi Damir tilidan hikoya qilinadi. Bundan ikki yil awal otasi vafot etib, singlisi Popuk ikkovi onasining qaramog`ida qolishgan. Ko`p vaqti ishda o`tadigan ona bolaiar tarbiyasiga kam e`tibor bergan. Damir esa keksa buvisining o`ta niehribonligi, yumshoqligi orqasida o`yinqaroq, o`qishga kam xafsala, o`jar bo`lib qolgan. Natijada, u onasiga bo`yin egmasiikka xarakat qiladi.
Damirlarning uzoq qarindoshlari Sulton amaki ularning uylariga tez-tez kelib turadi, shuning uchun bolaiar unga o`rganib qolishgan. Keyinchaiik ota sifatida shu oilaga kirgan Sulton amaki Damir xarakterining shakllanishida muhim roi o`ynaydi. Damir xarakterida iz qoldirgan ikkinchi muhim voqea uning Qizilqumga safari bo`ladi. Bu uning ko`z o`ngida yangi oiam ochadi, uni mehnat quchog`ida chiniqtiradi.
Gazchilarning «G`ildirab yuradigan posyolkasi», «Cho`pon boboning boshchiligida» ochilgan «Mo`xjiza quduq», bemorligiga qaramay Sulton amaki ko`rsatgan fidokorlik, umuman, gazchilarning afsonaviy qahramonligi Damir ruhida keskin burilish yasaydi.
Yozuvchining «Kenjatoy» qissasida hunar maktabi hayoti qiziqarli va jozibador aks ettirilgan bo`lib, o`smirlarda ishchi kasbidan faxrlanish tuyg`usini tarbiyalashga xizmat etadi.
«Tohir-Zuhra qissasi»ni olsak, unda bosh muomma hayotga qadam qo`yayotgan balog`at pallasidagi o`spirin bilan qizaloqning yosh qalblarida tug`ilmish ilk sevgi kechinmalariga qaratilgan, ularning yoniq iztkoblari tasviriga keng o`rin berilgan.
«Dadamni topib beringlar» qissasida bir dehqon oilasi boshiga tushgan nohaqlik fojeasi kichiklar nazari orqali o`tkazilib, ularning ongi va rahiyatiga yetkazilgan salbiy ta`siri badiiy tahlil etilganini ko`ramiz va yosh qahramonlar bilan birga iztirobga tushamiz.
Hakim Nazir so`nggi kitobini «Oq fotiha» deb atadi. Bu xotira-qissa bo`lib, bolalik sarguzashtlariga bag`ishlangan. Muallif bezovtalik, g`ulg`ula-hayajonlarga to`la bolalik chog`lari ko`rgan-kechirganlarini jonli lavhalarda hikoya qiladi, kichiklikda ota-onasidan olgan ilk insoniy saboqlari uchun chuqur va samimiy mirmatdorchiligini izhor etadi.
Hakim Nazir 1973 yilda «Lochin qanotlari» romanini yaratdi. Bunda f urushga ketgan ota-onalarning o`rnini bosgan O`ktam, Umri va boshqa yosh vatanparvarlar obrazlari gavdalantirildi. Romanni jamoatchilik iliq qabui etdi. Tadqiqotchilar: «Lochin qanotlari» romani o`zbek bolaiar adabiyotida deyarli qo`l urilmagan mavzuni – urush yillari kichkintoylarning buyuk g`alabaga qo`shgan hissasini ko`rsatishga bag`ishlangan yirik asar sifatida
qimmatlidir» deb yozdilar.
Yozuvchining «Chiranma g`oz – hunaring oz» nomli pesasi ko`p yil davomida yosh tomoshabinlar teatri sahnasida qo`yildi.
Muallifning 24 ta kitobi ras tilida, 12 ta kitobi qozoq, qirg`iz, turkman, gruzin, arman, ukrain, belorus, latish, litva, estonva boshqa tillardatarjima bo`iib chiqqan. Qator hikoyalari nemis, fransuz, ispan, bulg`or, chex, mo`g`ul kabi tillarda e`lon etilgan.
O`zbekiston xalq yozuvchisi, Hamza nomidagi respublika Davlat mukofoti va X.K.Andersen nomli Xalqaro faxriy diplom sovrindori Hakim Nazir o«z ijodiy faoliyatini davom ettirmoqda.
