Imlo qoidalari ustida ishlash. Imloviy mashqlar.
Imlo qoidalari ustida ishlash – murakkab jarayon, qoidaning mohiyatini ochish, o‘quvchilarning qoida ifodasini o‘rganib olishlari, qoidaning yozuv tajribasiga tadbiq etish uning asosiy komponentlari hisoblanadi.
Qoida mohiyatini ochish qoida so‘zning qaysi qismini, qaysi so‘z turkumi yoki grammatik shaklini yozishni boshqarishni, bunda qaysi belgilar yetakchi ekanini tushuntirish demakdir. O‘quvchilarni qoida bilan tanishtirish uchun material tanlashda o‘qituvchi bu yetakchi belgilarni albatta hisobga oladi. Masalan, oxiri yumshatish belgisi () bilan tugagan so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilganda, yumshatish belgisi yozilmasligi haqidagi qoidaning (2-sinf) mohiyatini ochishda o‘quvchilar oxiri yumshatish belgisi bilan tugagan so‘z aytadilar, keyin o‘qituvchi rahbarligida shu so‘z bilan gap tuzadilar. O‘qituvchi doskaga yozib boradi: lager, royal. Men lagerda bo‘ldim. Yulduz royalni yaxshi chaladi. Lager – lagerda, royal – royalni so‘zlarini taqqoslaydilar; lagerda va royal –o‘zak, -da va –ni qo‘shimcha ekanini aytadilar. O‘qituvchi o‘quvchilarga bu so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilganda, qanday o‘zgarish yaratiladi. O‘quvchilar bunday vaziyatni 1-sinfda ham kuzatganlar, shuning uchun fahmlab aytib berishlari mumkin. Suhbat xulosalanadi.
Qoida ifodasi ustida darslik bo‘yicha ishlanadi. Bunda o‘quvchilarning qoida strukturasini anglab yetishlari ahamiyatlidir. Shuning uchun darslikdagi qoida qismlarga bo‘linadi. (Aslida o‘quvchilar bu vazifani mashq jarayonidayoq bajarib qo‘yadilar) O‘quvchilar o‘rganilgan qoidaga misol aytish va xilma-xil mashqlarni bajarish yo‘li bilan uni yangi til materialiga, ya’ni yozuv tajribasiga tadbiq etadilar.
Qoida ustida ishlash metodikasi shu qoidaning xarakteriga qarab tanlanadi. Masalan, bo‘lishsizlik qo‘shimchasi (-ma)ning yozilishini deduktiv yo‘l bilan o‘rgatish mumkin. Jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi (-ga) ning oxiri –q bilan tugagan otlarga –qa, -k bilan tugagan otlarga –ka shaklida qo‘shilishi haqida induktiv yo‘l bilan tushuntirish maqsadga muvofiq.
O‘quvchilar qoidadagi asosiy fikrni ajratishga yordam beradigan vazifalarni bajarsalar, uni o‘zlashtirish xiyla qulay bo‘ladi. Chunki bolalar aniq material bilan ishlaydilar va uni tahlil qilish vaqtida qoidaning muhim tomonlarini ajratadilar, qoidani ongli o‘zlashtiradilar. Nimanidir, masalan, so‘zlarning talaffuzi va yozilishini, so‘z turkumlarini, so‘z qismlarini bir-biriga taqqoslash o‘quvchilarning aqliy aktivligini aniq yozib ko‘rsatish ham ahamiyatli hisoblanadi. Qoidada aks ettirilgan muhim fikrni ajratishga o‘qituvchining savollari yordam beradi. Bu savollar, o‘z navbatida qoidani shakllantirish rejasi ham hisoblanadi.
Qoida ustida kollektiv ishlash bilan birga darslikdan foydalanib, mustaqfil ishlash usulini qo‘llash ham mumkin.
Yangi qoidani o‘zlashtirishda o‘rganilgan bilimlarga suyaniladi. Buning uchun yangi qoida ilgari o‘rganilgan qoidalar bilan bog‘lanadi. Bunda qarshi qo‘yish yoki taqqoslash usulidan foydalaniladi va o‘xshash tomonlari aniqlanadi. Masalan, tushum kelishigi qo‘shimchasining yozilishi o‘zlashtirishda u ilgari o‘rganilgan qaratqich kelishigi qo‘shimchasining yozilishi bilan taqqoslanadi va tushum kelishigi qo‘shimchasi otning fe’l tomonidan boshqarilishini bildirishi aniqlanadi.
Qoidani bilib olish o‘quvchilarda u haqdagi aniq tasavvurning mavjudligiga bog‘liq. Qoida asosida hosil bo‘lgan aniq tasavvur so‘zlarda ifodalanadi. Shuning uchun o‘quvchilardan qoidani quruq yodlab berish talab etilmasligi, balki so‘zni to‘g‘ri yozishdagi xususiyatlar aniq material misolida qayta tushuntirilishi lozim.
Orfografik malaka ongli nutq faoliyatining avtomatlashgan komponentidir. Faoliyat avtomotlashishi uchun uzoq vaqt davomida maqsadga qaratilgan mashqlar bajarib boriladi. Orfografik mashqlar orfografik ziyraklik ko‘nikmasini shakllantirishga tegishli o‘rinda qoidani tadbiq qilishga, mashqlarning qismlari o‘rtasidagi bog‘lanishni belgilash, ularni umumiy yagona faoliyat sistemasiga kiritishga, o‘quvchilar uchun qoidaning mohiyatini aniqlash va uni shakllantirishga qaratiladi. Qoidani tadbiq qilish davridagina uning mazmunini chuqurroq o‘zlashtiriladi.
Metodika orfografik mashqlarga: 1) grammatik – orfografik tahlil; 2) ko‘chirib yozuv; 3) diktantlar; 4) leksik – grammatik tahlil; 5) bayonlar kiradi. Grammatik – orfografik va leksik – orfografik tahlilda orfografiyaning grammatika yoki leksika bilan bog‘lanishi, ko‘chirib yozuv va diktantda o‘quvchilar faoliyatini belgilaydigan omillar, xususan, ko‘chirib yozuvda ko‘ruv va qo‘l – harakat o‘quvi, diktantda eshituv o‘quvi hisobga olinadi.
Ko‘chirib yozuv ko‘rib idrok qilingan so‘z, gap, matnni yozma shaklda berishdir. Boshlang‘ich sinflarni husnixat va imlo qoidalariga rioya qilib, tuzatishlarga yo‘l qo‘ymay va tartibli, harflarning tushirib qoldirmay, o‘rnini almashtirmay, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llab ko‘chirib, yozuv ko‘nikmasi shakllantirishi kerak. O‘quvchilarda bu ko‘nikmani hosil qilish maqsadida o‘qituvchi alifbe davridan boshlab, ularga ko‘chirib yozuvni izchillik bilan o‘rgatib boradi.
O‘quvchilardan ko‘chirib yozuv ko‘nikmasini shakllantirishga oid asosiy qoidalarda quyidagilar kiradi: 1. Ko‘chirib yozishdan oldin, ko‘chiriladigani yaxlit o‘qib chiq. 2. Har bir gapdagi so‘zlarni bo‘g‘inlarga ajratib, ichda bo‘g‘inlab ayt. 3. Ko‘chirib yozganingni asliga solishtir.
Ko‘chirib yozuv uchun so‘z, alohida gap va kichik matndan foydalanish mumkin.
O‘qituvchi qo‘ygan maqsadga muvofiq holda, ko‘chirib yozishdan oldin unga tayyorgarlik ko‘riladi; bunda imlosi qiyin so‘zlarni izohlab o‘qish, so‘z nima uchun shunday yozilishini asoslash, o‘rganilgan qoida asosida yoziladigan so‘zlarni aniqlash kabi mashqlardan foydalaniladi. Bu ko‘nikmalar qanchalik shakllanganligini aniqlash maqsadida kontrol (tekshiruv) ko‘chirib yozuv o‘tkaziladi.
Ko‘chirib yozuv mashqlari grammatik, leksik yoki so‘z yasalishiga oid vazifalarni bajarish bilan birga olib boriladi. Bu imlo qoidasining tadbiq etishning yaxshi bilib olish imkonini beradi, chunki vazifaning xarakteri orfografik malakani shakllantirishga nazariy asos bo‘ladigan grammatik, fonetik bilimlarni aktivlashtirishni talab etadi. Bulardan tashqari, kompleks mashqlar orfografiya bilan birgalikda nutq o‘stirish vazifalarini ham bajarish imkonini beradi. Kompleks mashqlarga misollar:
- Ko‘chirish. O‘zakdosh so‘zlarni aniqlab, o‘zakni ajratish.
- Tushirib qoldirilgan qo‘shimchalarni qo‘yib ko‘chirish, qanday qo‘shimcha ekanligini aytish; yozilishini tushuntirish.
- Matn mazmuniga mos so‘zni qavs ichida berilgan so‘zlardan topib qo‘yib ko‘chirish. Shu so‘z qaysi so‘z turkumiga oid ekanini, uning yozilishini tushuntirish.
- Aralash berilgan so‘zlardan gap tuzish va yozish.
- Tartibsiz berilgan gaplardan bog‘lanishli matn tuzish.
- Tanlab ko‘chirish. (berilgan gaplardan yoki matndan muayyan bir so‘z turkumi; ot va fe’ldan yo ot va otdan yoki sifat va otdan tuzilgan so‘z birikmalarni ko‘chiring).
Diktant eshitib, idrok qilingan so‘z, gap, matnni yozishdir. Orfografik mashq sifatidan diktantning xilma-xil turlaridan foydalaniladi.
Ta’kidiy diktantdan qoidani tadbiq etish usullarini yaxshi bilib olish uchun foydalaniladi. Matnni yozishdan oldin, uni yozish jarayonida, izohli yozuvdagi kabi, o‘quvchilar so‘zni qanday yozishni va nima uchun shunday yozilishini tushuntiradilar.
O‘z diktant yoki yoddan yozuvda o‘rganilgan orfagrafik qoida asosida yoziladigan so‘zlar bo‘lgan matnni o‘quvchilar o‘zlari o‘qib yodlaydilar (ko‘rib idrok qiladilar) yoki o‘qituvchi rahbarligida eshitib yodlaydilar (idrok qiladilar), keyin mustaqil ravishda o‘zlari-o‘zlariga diktovka qilib yozadilar.
Izohli diktantda o‘quvchilar gaplar yoki yaxlit matnni diktovka bilan yozganlaridan so‘ng kerakli qoidalarni eslab, ayrim so‘zlarning yozilishini tushuntirib, isbotlab beradilar. Diktantning bu turida o‘quvchilar yozganlarini kollektiv bo‘lib tekshiradilar, bu o‘rganilgan orfografik qoidalarga ularning diqqat e’tiborini jalb etadi. Matnni yozish jarayonida ular tekshiriladigan qoida asosida yozilgan so‘zlarning tagiga chizadilar; diktantni yozib bo‘lgach, belgilangan so‘zlarning to‘g‘ri yozilganini tekshiradilar.
Saylanma diktantda o‘quvchilar diktovka qilingan gaplar yoki matnning hammasini yozmaydilar, balki o‘qituvchi topshirig‘iga mos qisminigina (o‘rganilgan qoida asosida yoziladigan so‘zlarni. So‘z birikmalarinigina) yozadilar. Masalan, bosh harflar bilan yoziladigan so‘zlarnigana yozish (1-sinf), qaratqich kelishigidagi so‘zni u bog‘langan fe’l bilan birga yozish (3-sinf) kabi. Saylanma diktant o‘quvchilarda orfografik ziyraklikni o‘stiradi.
Erkin diktant uchun uncha katta bo‘lmagan 3-5 qismli (abzatsli) matn tanlanadi. O‘qituvchi avval matnni bir marta ifodali o‘qib beradi. (matn mazmuni yuzasidan suhbat o‘tkazilishi, ayrim qoidalar eslatilishi ham mumkin); so‘ngra matnnning birinchi qismi qayta o‘qib berilgach, o‘quvchilar uning mazmunini yozadilar. Bunda ularga mazmunini buzmay, gap tuzilishini o‘zgartirish, bir so‘zni unga yaqin ma’noli so‘z bilan qoidalarini mustahkamlashga xizmat qilishi bilan birga, o‘quvchilar nutqini o‘stiradi, fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi.
Rasm diktant predmet rasmini yoki o‘zini ko‘rsatib o‘tkaziladi: predmet rasmi ko‘rsatiladi, o‘quvchilar uning nomini aytadilar va yozib vergul qo‘yadilar, ish shunday davom etadi. (Birinchi so‘z bosh harf bilan, qolganlari qoidaga ko‘ra yozilishi eslatiladi.) Rasm diktantda o‘rganilgan qoidani, ayniqsa, o‘quv yili davomida o‘rganiladigan imlosi qiyin so‘zlarni to‘g‘ri yozishni puxtalash, shuningdek, ularni o‘quvchilar qanday o‘zlashtirganliklarini sinash maqsadida ko‘zda tutiladi.
Tekshiruv yoki kontrol diktant yaqinda o‘rganilgan va ilgari o‘rganilib, mashqlar bilan mustahkamlangan qoidalarni o‘quvchilar qay darajada o‘zlashtirganligini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. Avval matn bir marta o‘qib beriladi, keyin gaplar agar gap 5-6 so‘zli bo‘lsa, 2-3 so‘z diktovka qilib yozdiriladi.
O‘qituvchi dlarsning maqsadi va malakani shakllantirish ustida ishlash bosqichini hisobga olgan holda, diktantning barcha turlaridan izchillik bilan foydalaniladi.
Bayon o‘quvchilarning lug‘atini boyitish, bog‘lanishli nutqini o‘stirishga qaratilgan orfografik mashq turlaridan biri hisoblanadi. Bayon orfografik mavzularni o‘rganishning yakunlovchi bosqichida, o‘quvchilar qoidalarini bilib olib, uni tadbiq qilishga o‘rganganlaridan so‘ng o‘tkaziladi. Bayon yozganda o‘rganilgan orfografik qoidalarni to‘g‘ri tadbiq etish ularni ongli o‘zlashtirilganini ko‘rsatadi.
