Ishlab chiqarishni joylashtirishga oid ilmiy g’oyalar.
Ekologik omil xo’jalik tarmoqlarini joylashtirishda eng yetakchi boiib qolmoqda. Chunki, yer yuzida tabiati sof, havosi va suvi toza joylarning o’zi juda oz. Urush va tinchlik masalalari ozmi-ko’pmi hal qilingan hozirgi davrda zamonamizning «№ 1» global muammosi ekologiya, atrof-muhit muhofazasi bo’lib qoldi.
Xo’jalikning turli tarmoqlari o’ziga xos ekologik sig’imga ega. Asosiy ishlab chiqarish tarmoqlari — makroiqtisodiy tizimlar: sanoat, qishloq xo’jaligi, transport ekologik vaziyatni shakllantiruvchi eng muhim omillardir. Bu borada N.N. Kolosovskiyning energiya ishlab chiqarish sikllari g’oyasiga amal qilish ham katta samara beradi. Zero, bu konsepsiya ishlab chiqarishning chiqindisiz texnologik jarayonini tashkil qilishni ko’zda tutadi.
Jahon xo’jaligining yagona tizimi vujudga kelganga qadar halqaro (geografik) mehnat taqsimoti uncha rivojlanmagan edi. Hatto XVII-XVIII asrlargacha ko’pgina mamlakatlar halqaro iqtisodiy munosabatlarda o’zlarining ichki bozorlariga chet el mahsulotlarini kiritishga qarshi siyosat olib borar edilar. Bu siyosat, yoki importni cheklash iqtisodiyot tarixida merkantilizm nomi bilan o’rin olgan.
Albatta, bunday sharoitda jahon bozori xususida so’z yuritish mumkin emas. Jahon bozori erkin iqtisodiyot, ochiq savdo tizimini joriy qilishni taqozo etadi. Ana shunday yo’nalish fiitredizm, ya’ni erkin savdo deb ataladi. Uning ilmiy asosini yaratishda A. Smit va, ayniqsa, D. Rikardoning xizmati katta bo’lgan. Ularning g’oyalari halqaro geografik mehnat taqsimotini keng ko’lamda rivojlantirish, mamlakatlararo savdo-sotiqni faollashtirishga qaratilgan boiib, u qiyosiy imtiyoz yoki qulaylik qonuni («закон сравнительного преимущества») nomini olgan.
Bu qonunning asl mohiyati shundaki, har bir mamlakat o’zining ichki imkoniyat va sharoitlaridan kelib chiqqan holda ma’lum mahsulotni boshqa davlatlarga qaraganda arzonroq, ya’ni kamroq xarajat bilan yetishtiradi va uni bozorda oson realizatsiya qiladi. Sotilgan mahsulotning puliga o’zida yo’q, yoki yetishtirishi qimmatroq, xarajatliroq tushadigan tovarni xarid qilib oladi. Bunday tovar ayirboshlash naqd pulsiz, «ayirbosh», ya’ni barter usulida ham olib borilishi mumkin.
Fritredizm g’oyalarini amalga tatbiq qilish jahon xo’jaligining shakllanishiga, mehnat taqsimotini rivojlantirishga katta ta’sir ko’rsatadi. Ayni paytda mamlakatlar iqtisodiyotining ixtisoslashuvi va hududiy tashkil qilishida ham o’zgarishlar yuz berdi.
Bevosita ishlab chiqarishni joylashtirishga oid ilmiy g’oyalar dastavval Germaniyada yaratilgan. Masalan, nemis mulkdori Iogan Genrix Tyunen XIX asrning 20-30-yillarida o’zining qishloq xo’jaligi tarmoqlarini joylashtirish bo’yicha ilmiy fikrlarini maxsus asarlarida bayon qildi (ruscha nomi «Изолированное государство»).
I.G. Tyunen g’oyasining asosiy mohiyati yagona shahar, ya’ni iste’mol markazi atrofida qishloq xo’jalik mahsulotlarini yetishtirishni hududiy tashkil qilishdan iborat. U bu g’oyani amalga tatbiq qilish uchun xo’jalik bilan shahar yoki bozor (uning misolida bu shahar — Meklenburgdagi Rostok) o’rtasidagi masofa, qishloq xo’jalik mahsulotining narxi, qiymati va yer rentasiga asoslanadi. Yer rentasi esa unga qo’yilgan mabla`g bilan olingan daromad nisbati bilan belgilanadi.
Yuqoridagi shartlar yordamida I. Tyunen shahar atrofida qishloq xo’jaligi tarmoqlarining joylashuv tizimini yaratadi. Bu tizim adabiyotda «Tyunen halqalari» nomi bilan mashhur.
Chunki, turli mahsulotlarni yetishtirishga ixtisoslashgan har xil tarmoqlar iste’mol markazi atrofida halqasimon joylashadi. Masalan, birinchi halqa — bog’dorchilik, sabzavotchilik va qisman sut chorvachiligi; ikkinchisi — o’rmon xo’jaligi (o’sha davrda o’tin uchun), uchinchi halqa — kartoshka, arpa yetishtirish va urug’chilik, sut chorvachiligi, to’rtinchi — yuqori unumdor g’allachilik va sut-go’sht chorvachiligi, beshinchi — g’allachilik va nihoyat, oltinchi halqa — yaylov chorvachiligi.
- Tyunenning xizmati shundaki, u birinchi bolib yerdan foydalanish masalalarini ko’tarib chiqdi va ilmiy adabiyotga «iqtisodiy makon» tushunchasini kiritdi. U o’zining abstrakt modelida mahsulotning bozorga — iste’molchiga arzon va sifati buzilmagan holda yetkazib berishiga katta e’tibor beradi. Shunday qilib, I.Tyunen qishloq xo’jaligi tarmoqlarini joylashtirishning dastlabki ilmiy asosini yaratuvchisi bo`ldi.
1909 yilda Tyunenning vatandoshi — Alfred Veber «Sanoat shtandorti to’g’risida» nomli asarini chop ettirdi. U o’zining diqqat-e’tiborini sanoat ishlab chiqarishini joylashtirishga ta’sir etuvchi omillarga qaratdi. Shu maqsadda Veber omillarning ta’sir kuchiga qarab, tabaqalashtirdi, asosiy hal qiluvchi omilni aniqladi.
- Veber sanoat shtandortining asoschisidir. Shtandort esa — korxonaning o’rnashgan joyi yoki korxonaning optimal (standart) joylashgan nuqtasi ma’nosini anglatadi. Joylashtirish omili u yoki bu korxonani qurishda ko’zda tutilgan iqtisodiy samaradorlik, foyda nuqtai nazaridan baholanadi.
Bu foyda, A. Veber fikricha asosan xom ashyo mahsulotini realizatsiya qilish, transport va ishchi kuchiga ketgan xarajatlar nisbati hamda asosiy ishlab chiqarish fondlari qiymatidan tashkil topadi. Keyinchalik u xom ashyo va mahsulotni sotish bilan bog’liq omilni umumiy transport sarf-xarajatlariga kiritdi. Chunki, mahsulotning tannarxiga xom ashyoni keltirish, mahsulotni realizatsiya qilish bilan bog’liq xarajatlar ham kiradi.
Natijada, sanoat shtandortini belgilovchi ikkita omil — transport va ishchi
kuchi (mehnat resursi) olindi. Veber keyinroq ularga yana bir muhim omilni qo’shdi — u ham bo’lsa aglomeratsiya omilidir.
Transport omiliga mahsulot yoki xom ashyoning vazni, tashiladigan masofa, mehnat resursida ish haqi, aglomeratsiya omilida esa korxonalarning bir joyda to’planishi hisobga olinadi.
- Veber ilmiy adabiyotda o’zining shtandort nazariyasi, «joylashtirish omili» va «aglomeratsiya samaradorligi» tushunchalarini kiritganligi bilan mashhurdir. Aglomeratsiya samaradorligi — bu asl mohiyatiga ko’ra mujassamlashuv (konsentratsiya) samaradorligi bo’lib, u hozirgi kunda korxonalarning yiriklashuvidan, ya’ni miqyos, masshtab iqtisodi asosida emas, balki korxonalarning kooperatsiya va ixtisoslashuv («xilma-xillik», yoki sifat iqtisodi) natijasida erishiladi.
I.Tyunen (qishloq xo’jaligi) va A. Veberning (sanoat shtandorti) g’oyalari abstrakt sharoitlarni hisobga olgan holda yaratilgan bo’lsa-da, ularning ilmiy ahamiyati hozirgacha yo’qolmagan. Bu olimlarining g’oyalarini «omillar tahlili» shaklida umumlashtirish mumkin. Omillar esa hududda ayrim joylarni tanlab olish va pirovard natijada hududiy mujassamlashuv va hududiy notekisliklarni yoki geografik tengsizlikni keltirib chiqaradi.
Shunday qilib, ishlab chiqarishning ikki asosiy tarmog’i, ya’ni qishloq xo’jaligi va sanoat ishlab chiqarishini joylashtirish bo’yicha ilmiy g’oyalar yaratildi. Endi navbat — aholi joylashuvi, aholiga xizmat ko’rsatish sohalarining hududiy tashkil etish muammolariga keldi. Bu haqdagi ishlanmalar ham nemis olimi Valter Kristallerga tegishli.
U 1930-yillarda aholining hududiy tarqalishi va joylanishi masalalarini o’rganib, o’zining «Janubiy Germaniya markaziy o’rinlari» nomli kitobini yozdi.
Markaziy o’rinlar turli yiriklikdagi shahar va boshqa aholi manzilgohlari bo’lib, ular o’ziga xos ta’sir doirasi, xizmat ko’rsatish radiusiga ega. Ideal holatda har xil miqyosdagi markaziy o’rinlar geografik muhitda oltiburchak shaklga ega va ular asalarining uyasini eslatadi.
Kristaller uchun ham hudud barcha sharoitlar bo’yicha bir xil bo’lishi, ya’ni hudud tep-tekis, aholi, aholi manzilgohlari, yo’l va boshqalar bir xil joylashgan. Ana shunday ideal manzaradan kelib chiqqan holda u o’zining ilmiy g’oyasini yaratdi. V. Kristaller nomi bilan «Markaziy o’rinlar», iyerarxiya, shaharlar klassifikatsiyasi kabi tushunchalar, aholiga xizmat ko’rsatish sohalarini joylashtirishga oid ilmiy fikrlar bog’liq.
Boshqa, yosh va iste’dodli nemis olimi Avgust Lyosh o’zidan oldingi vatandoshlarining ilmiy ishlanmalarini umumlashtirib (u A.Veberning o’quvchisi edi), barcha xo’jalik tarmoqlarini joylashtirish to’g’risida ish olib bordi. A. Lyosh g’oyalarining mohiyati uning maxsus kitobida (ruscha nomi «Географическое размещение хозяйства»—M. 1959) bayon etilgan. Kitobning asl nusxasi. qo’lyozmasi 1940 yilda nashr qilingan.
A.Lyosh qishloq xo’jaligining areal, maydon sifatida, sanoatning esa nuqtasimon hududiy tashkil etish xususiyatlarini asoslab berdi. U birinchi bo’lib «bozor muhiti yoki makoni», «iqtisodiy landshaft» (hozirgi kunda —iqtisodiy rayon) tushunchalarini yaratdi va fanga kiritdi. Agar avvalgilar, xususan I. Tyunen va A. Veber alohida korxonani, tarmoqni o’rgangan bolishsa, A. Lyosh ishlari barcha xo’jalik sohalarini qamrab oldi va o’z mohiyatiga ko’ra mikroiqtisodiy bozor munosabatlari, uning ta’sir doirasi haqiqiy rayon tashkil qiluvchi omil ekanligi ta’kidlandi, matematik usullarni keng qo’lladi. Aynan ana shu tamoyillarni hozirgi kunda O’zbekistonni iqtisodiy rayonlashtirish masalalariga tatbiq qilish ahamiyatdan holi bo’lmasa kerak.
Ta’kidlash joizki, I. Tyunen va A. Veber g’oyalari o’z davri talabiga mos kelardi. Sababi — u davrda hududning iqtisodiy sig’imi, zichligi uncha yuqori emas, hududiy-iqtisodiy manzara qutbiylashmagan, ya’ni deyarli bir tekis edi.
Ana shunday iqtisodiy geografik holat alohida korxona yoki tarmoqlarni ayrim joylarda o’rinlashtirish ta’sirida o’zgaradi, notekislik xususiyatini oladi. Boshqacha qilib aytganda, avvalgi tabiiy ko’rinishdagi iqtisodiy tekislik notekislikka, hududiy mujassamlashuvning kuchayishiga o’zgaradi. Buning natijasida notekislikni tekislashga urinib ko’radigan ilmiy izlanishlar talab etildi.
Xuddi shunday uzluksiz tizimga moslashgan ishlab chiqarish va aholiga xizmat ko’rsatish sohalarini hududiy tashkil qilish g’oyalarini V.Kristaller va A.Lyosh yaratdi.
