Ko’ndalang chiziqlar usuli.
Ko’ndalang chiziqlar usuli uchastka chegarasi bo‘ylab va ko‘ndalang chiziqlarda teodolit-nivelir yullar o‘tkazishdan iborat. Bunda bir yula situatsiyani xam s’yomka qilib boriladi. Avval teodolit yuli nuqta-lari nivelirlanadi, keyin ko‘ndalang chiziqlarda joylashgan nuqtalarning otmetkalari aniqlanadi. Bu nuqtalar otmetkalari ma’lum bo‘lgan punktlarga tiralgan yakka yullar nuqtalarning otmetkalarini aniqlash singari topiladi.
Teodolit yulining uchlari planga koordinatalar buyicha tushiriladi, teodolit yuli tomonlarida stvor nuqtalar o‘lchab qo‘yiladi, ular orasida ko‘ndalang chiziqlar belgilanadi, ko‘ndalang chiziqlarda o‘lchash yuli bilan ketma-ket nuqtalar va oraliq nuqtalar tushiriladi. Xosil qilingan nuqtalar yoniga ularning otmetkalari yozib qo‘yiladi, so‘ngra gorizontallar o‘tkaziladi.
Binolar qurilgan territoriyaning tayyor plani bo‘yicha nivelirlashda situatsiyaning planda va joyda olinadigan xar katerli nuqtalarining (binolarga kirish yullari, binolarning burchagi nuqtalari, kuzatish quduqlarining qopqoqlari, yullarning o‘qlari va boshqalarning) otmetkalari aniqlanadi. Bu usulda olingan sanoqlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri planning yorug‘lik ta’sir ettirib olingan nusxasiga, nivelirlangan nuqtalar yoniga yoziladi.
Xar qaysi nivelirlash stansiyasi uchun asbob gorizonti aniqlanadi, uni plan nusxasiga yoziladi, xar qaysi stansiya uchun nivelirlash chegarasi chiziladi va xamma nivelirlangan nuqtalarning otmetkalari asbob gorizonti orqali xisoblab chiqiladi.
Vertikal planirovka kilishda geodezik xisoblashlar Vertikal planirovka qilish loyihasini ishlab chiqishda geodezik hisoblashlar katta o‘rin tutadi, loyihaning muhim elementlaridan biri esa gorizontal maydonchalarni oldindan belgilangan yuzaga va gorizontga nisbatan berilgan nishablikda maydonchalarga loyihalashdan iboratdir.
Gorizontal maydonchalar, odatda yer qazish ishlarining nolaviy balansi shartiga rioya qilgan holda ko‘tarma va kovlanmalar hajmi taxminan barobar bo‘lganda loyihalanadi. Yuza nivelirlash ma’lumotlari asosida planirovka qilinayotgan uchastkaning o‘rtacha otmetkasi topiladi.
Bunda kvadrat shakldagi har qaysi prizma vertikal tekisliklar, tekis asos va yuqoriga qiya tekislik (uchastkaning yuzasi) bilan chegaralangan deb faraz qilinadi. Prizmaning balandligi uning yuzasidagi burchagiy nuqtalar otmetkalarining o‘rtacha arifmetik qiymatiga teng deb qabul qilinadi. U holda prizma hajmi R – prizma asosining yuzasi; h – burchag nuqtalarning otmetkalari.
Kvadratlar uchlarining qora otmetkalari ma’lum bo‘lgan uchastkani planirovka qilishda o‘rtacha otmetka quyidagicha hisoblab topiladi. Uchastka konturi ichida joylashgan kvadratlarning a1, a2, a3, …… a24 uchlari otmetkalari hisoblashda to‘rt marta takrorlanadi va ularning yig‘indisi 4åai ga teng bo‘ladi.
So‘ngra uchastka konturi bo‘ylab joylashgan (uchastka burchaklari uchlarining otmetkalari bundan mustasno) kvadratlar uchlarining otmetkalari (b1, , b20) jamlanadi va olingan åbi yig‘indi 2 ga ko‘paytiriladi, chunki bu otmetkalar ikki yondosh kvadratga taalluqlidir. Nihoyat, uchastkaning burchagiy nuqtalari otmetkalari (s1, s4) ni jamlab åCi topiladi.
Uchastkani planirovka qilish uchun o‘rtacha otmetka N0 quyidagi formula bilan aniqlanadi: Kvadrtalar barcha uchlarining ish otmetkalari qora otmetkalar bilan planirovka otmetkasi N0 ayirmasidan chiqadi. Ko’ndalang chiziqlar usuli.
Muallif: A. Ganiyev.
