Maqollar va ularning etnopedagogik ahamiyati haqida.
Maqol, masal, matal, zarbulmasal, naql, hikmat, foyda, hikmatli so‘z, tanbeh, mashoyixlar so‘zi, donolar yoki donishmandlar so‘zi, oqinlar so‘zi va otalar so‘zi atamalari bilan el orasida yurgan bu janr namunalari g‘oyat ommaviy bo‘lib, umumfolklor hodisasi hisoblanadi. Ilmiy taomilda esa maqol atamasiiste’moldadir. Maqol arabcha “qavolla” so‘zidan olingan va “aytmoq, so‘zlamoq” ma’nolarini anglatadi. Xalq orasida “qavlida sobit” yoki “qavlida tutruqsiz” iboralari bor: birinchisida “so‘zida qat’iyatli, bir so‘zli” ma’nolari anglashilsa, ikkinchisida “so‘zida turmaydigan, o‘z so‘zi ustidan chiqa olmaydigan, so‘zi bilan ishi bir bo‘lmagan” ma’nolari ifodalangan. Binobarin, “maqol” so‘zi o‘zbek tilida ikki mahnoda, avvalo, o‘z lug‘aviy mahnosida “so‘z, nutq”ni anglatsa, ikkinchidan, istilohiy ma’noda folklorda keng tarqalgan janrni ifoda etadi.
Maqol, masal va naql janrlarining yuzaga kelishiga tahsir ko‘rsatgan, masal va naqlning xulosasi, qissadan chiqarilgan hissasiga aylanganligi tufayli ba’zan masal va ba’zan naql istilohlari bilan ayqashib ketgan. Aslida esa “masal” so‘zi ham arabcha bo‘lib, “o‘xshamoq” ma’nosini anglatsa-da, o‘zbek tilida maqol va biror maqsadni izohlashga qaratilgan majoziy hikoya singari ikki ma’noda qo‘llanadi. Biroq XX asrga kelib uni maqol ma’nosida istifoda etish cheklana borildi. Faqat tojik folklorshunosligida maqolni masal istilohi bilan atash qaror topdi.
“Naql” so‘zi ham maqol ma’nosida qo‘llansa-da, arabcha so‘z bo‘lib, “ko‘chirmoq” ma’nosini anglatadi. O‘zbek tilida esa “bayon qilmoq, hikoya qilmoq, rivoyat qilmoq” singari ikknchi bir ma’noga ega va xalq og‘zaki nasrining mustaqil aforistik janrini ifodalovchi ilmiy istiloh sifatida qo‘llanadi. “Yaxshi naql-tomiri aql” maqolida “naql”maqol ma’nosidadir.
Maqollar xalq donishmandligining nodir namunalari sifatida og‘zaki badiiy ijodning keng tarqalgan mustaqil janridir. Shartli ravishda ularni xalqona axloq-odob qoidalari deb atash mumkin. Zero, maqollar xalqning asrlar davomida hayotiy tajribalarida sinalgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-madaniy, axloqiy-falsafaviy qarashlarining g‘oyat ixcham, lo‘nda, siqiq va obrazli ifodasidan tug‘ilgan hodisadir. Maqollar maxsus ijod qilinmaydi, balki ma’lum bir sharoit taqozosi tufayli sinalgan hayotiy tajribadan tug‘iladigan xulosaningaxloqiy bahosi sifatidagi hukm bo‘lib yuzaga keladi. Har bir xalq maqolida o‘sha xalqning qalbi, milliy sajiyasiga xos qarashlari ifodalansa-da, ulardagi g‘oya umumxalqqa tegishlidir. Shu xususiyatlariga ko‘ra, maqollar ham milliy, ham umuminsoniy mohiyat kasb etganlar.
Maqollar insonlarning turli sohalardagi faoliyatlari jarayonida uzoq muddatli sinovlardan o‘tgan turmush tajribalarininghosilasi–barqaror va o‘zgarmas, to‘g‘ri va haqqoniy xulosasi tarzida yuzaga kelgan.
Maqollar ham she’riy, ham nasriy shakllarda bo‘lib, na lirik, na epik turga mansub. Shu sababli ular ham, topishmoqlar, irimlar va obrazli iboralar kabi paremik turga kiritilib, yozib olinishi va to‘planib kitobat qilinishi paremiografiyaga daxldor bo‘lsa, paydo bo‘lishi, taraqqiyot tamoyillari va qonuniyatlari, badiiyati paremiologiyada o‘rganiladi.
Maqollar shaklan ixcham bo‘lsalar-da, badiiyatiga ko‘ra yuksak obrazlilikka egadirlar. Ularda fikr sodda, tabiiy, ravon, silliq va tushunarli bo‘lib, ta’sirchan ifodalanishi ehtiyoji turli narsalar, hayvonlar, o‘simliklar va hodisalar obrazlaridan g‘oyaviy-badiiy niyatni ifodalashda foydalanishni taqozo etgan. Natijada, timsoliy obrazlar vositasida hayotdagi ijobiy yo salbiy voqealarga, insoniy munosabatlarga axloqiy baho berilib, hukmlar chiqarilgan.
Maqollar tuzilishiga ko‘ra, bir va bir necha sintaktik butunliklar asosida tashkil topgandir. Bir sintaktik butunlikdan iborat maqollar, odatda bir qismli maqollar sanalib, ko‘pincha darak gap yo‘sinida bo‘ladi: “Ayol tilini ayol biladi”, “Arg‘imchiga qil-quvvat”, “Vatanni sotgan er bo‘lmas”, “Gavhar yerda yotmas”, “Yomon it egasini qopar”, “Ishni ishchandan o‘rgan” kabi. Ko‘p sintaktik butunlikdan iborat maqollar esa ko‘p qismli, yoki murakkab maqollar deb yuritiladi. Bunday maqollar bir-biriga o‘xshash, yoki zid fikrlar bayonidan iborat bo‘ladi. Aksariyat maqollar ikki qismdan tashkil topgan; bir qismi tasviriy mohiyatga ega bo‘lsa, ikkinchi qismi xulosadan iboratdir: ”Aytmas yerda tilingni tiy, mehmonga borsang nafsingni tiy”, “Bulbulning sayrashi guldir, mehr xazinasi tildir”, “Bug‘doy noning bo‘lmasin, bug‘doy so‘zing bo‘lsin”, “Yolqitsa hamyog‘yaxshi, yondirsa ham yoz yaxshi”, “Ishonish bilan kasal bo‘lsang –umid qilsang, tuzalasan” kabi yuzlab maqollarda ikkinchi qism zarbli va asosiy o‘gitni ifodalaydi.
Maqollar jonli so‘zlashuv tilida yaratilgan va shu taxlitda so‘zlanadi. Aksariyati to‘g‘ri ma’nolarda qo‘llansa, ma’lum qismi ko‘chma (ramziy va majoziy) ma’no tashiydi: “Avval o‘yla, keyin so‘yla”, “Yosh kelsa-ishga, qari kelsa-oshga”, “Mehnat, mehnatning tagi rohat”, “Vatani borning–baxti bor, mehnati borning–taxti”, “Vataning tinch–sen tinch” maqollarida to‘g‘ri ma’no ustuvor; “Dunyoni suv olsa–o‘rdakka ne g‘am?”, “Bo‘rini yo‘qlasang, qulog‘i ko‘rinadi” singari maqollar ko‘chma ma’nolardagina hikmatlilik kasb etgan.
Maqollarda saj’lar faol bo‘lib, o‘ziga xos ichki qofiyadoshlikni yuzaga keltirgan va ularning ohangdoshligini ta’minlaydi.
