Masshtablar.

Masshtablar.

Topografik plan va kartalar masshtabi.  Topografik planlar tuzish uchun asosan 1:500; 1:1000; 1:2000; 1:5000 – masshtablar qabul qilingan. Topografik kartalar tuzish uchun 1:10000; 1:25000; 1:50000; 1:100000; 1:200000; 1:300000; 1:500000  masshtablar1  qabul  qilingan.  Har  bir  topografik  plan  va  kartaning  masshtabi,  uning  ramkasi ostida beriladi: sonli, so‘zli va chiziqli.

Masshtab   –   yer   yuzidagi   masofalar   gorizontal   proeksiyalarining   kichraytirilgan  darajasidir.  Raqamlar  bilan  sonli  masshtab  ifodalanadi  va  kasr  tarzida  yoziladi  1:M  –  m  –  masshtabning kichraytirish darajasi (M 1:100; 1:5000).   Sonli masshtab so‘z bilan ifodalansa – so‘zli masshtab deb ataladi (1sm da 1m; 1sm da 1 km…). 

Masshtab grafik shaklda iifodalansa – chiziqli masshtab deyiladi. CHiziqli masshtab bitta  chiziqdan  yoki  ikki  parallel  chiziqdan  iborat  bo‘lib,  chiziqlar  ma’lum  uzunlikdagi  kesmalarga  bo‘linadi; kesma masshtab asosi deyiladi (1 yoki 2 sm). Kesmalar ustiga uning yuzidagi uzunligi  yoziladi.

CHiziqli masshtabning chap tomonidagi birinchi kesma teng 10 bo‘lakka bo‘linadi – 1 bo‘lagi  – grafik aniqligi deyiladi.Kartadan   o‘lchangan   chiziqlarning   joydagi   uzunligini   aniqroq   o‘lchashda   ko‘ndalang  masshtabdan foydalaniladi.

Topografik kartalarning nomenklaturasi.

Topografik kartalarni varaqlarga bo‘lish, hamda bu varaqlarni belgilash, ya’ni ularga nom berish sistemasi nomenklatura deyiladi.  Topografik  kartalarining  nomenklaturasi  1:1000000  masshtabli  karta  nomenklaturasiga asoslangan. 1:1000000 masshtabli karta varag‘ining o‘lchami meridian bo‘yicha 4° va parallel  bo‘yicha 6° ga teng. Kartaning varaqlariga nom berish uchun ekvatordan qutblarga tomon 4° dan  parallel o‘tkazilib – qator, 180° li meridiandan boshlab 6° dan meridianlar o‘tkazilib – kolonnalar  hosil qilinadi.

Qatorlar  ekvatordan  qutblarga  tomon  lotin  alvafitining  bosh  xarflari  (A  dan  Z  gacha),  kolonnalar  esa  180° li meridiandan  boshlab  1  dan  60  gacha  arab  raqamlari  bilan  belgilanadi.  SHunda 1:1000000 masshtabli karta har bir varag‘ining nomenklaturasi qatorni belgilovchi harf va  kolonna nomerini ko‘rsatuvchi raqamdan iborat bo‘ladi. Masalan, Toshkent shaxri joylashgan varaq  (trapetsiya) ning nomenklaturasi K-42 bo‘ladi ( 4.3.1. – shakl).

1:500000 masshtabi karta varag‘ining nomenklaturasini keltirib chiqarish uchun 1:1000000  masshtabli karta varag‘ini 4 teng bo‘lakka bo‘lamiz.

1:200000 masshtabli karta nomenklaturasini keltirib chiqarish uchun 36 teng bo‘lakka bo‘lib I  – XXXVI gacha belgilab olamiz.

1:300000 masshtabli karta varag‘ining nomenklaturasini keltirib chiqarish uchun 1:1000000  masshtabli karta varag‘ini 9 ta teng bo‘lakka bo‘lamiz I – IX gacha belgilab olamiz.

1:100000 masshtabli karta varag‘ini nomenklaturasini keltirib chiqarish uchun, 1:1000000  masshtabli  karta  varag‘ini  144  teng  bo‘lakka  bo‘lamiz  va  1-144  belgilab  olamiz.  1:100000  masshtabli  topografik  kartaning  nomenklaturasi  barcha  yirik  mashtabli  topografik  kartalar  va  planlarningnomenklaturasi uchun asos qilib olingan.

1:50000  masshtabli  karta  varag‘ini  nomenklaturasini  keltirib  chiqarish  uchun  1:100000  masshtabli karta varag‘ini 4 ta teng bo‘lakka bo‘lamiz; (A, B, V, G) – K-42-102-B.

1:25000  masshtabli  karta  varag‘ini  nomenklaturasini  keltirib  chiqarish  uchun  1:50000  masshtabli karta varag‘ini 4 ta teng bo‘lakka bo‘lamiz;(a,b,v,g)-K-42-102-B-b.

1:10000  masshtabli  karta  varag‘ini  nomenklaturasini  keltirib  chiqarish  uchun  1:25000 masshtabli karta varag‘ini 4 ta teng bo‘lakka bo‘lamiz (1, 2, 3, 4) – K-42-102-B-b-3 (4.3.2. – shakl).  1:5000 va 1:2000 nomenklaturasi 1:100000 – 256 ta teng bo‘lakka bo‘lsak – 1:5000 kelib chiqadi.

1:2000 ni keltirish uchun 1:5000 ni 9 ta teng bo‘lakka bo‘lamiz ( a, b, v, g, d, e, j, z, i) K-42-102 (132-d) Karta  masshtabi  ,karta  kengligi,  karta  uzunligi  va  nomenklaturasi  quyidagi  jadvalda  keltirilgan. Masshtablar.

Muallif: A. Ganiyev.

Mavzular.

manba