Menzulaviy s’yomkaning mohiyati.
Menzulaviy s’yomkaning mohiyati.Menzula bilan plan olish menzula va kiprigel yordamida bajariladi. U bevosita dalada qalam bilan topografik plan olish imkoniyatini beradi.
Menzula bilan plan olishning asosiy avzalligi plan olish jarayonida joy aniq ko‘rinib turishi, joyning tuzilayotgan plan bilan taqqoslash mumkinligi va plan tuzishining yuqori sifatligi. Bu usulning kamchiligi quyidagilar: ishning asosiy qismi dalada bajarilishi, ob-havoning qorli, yomg‘irli kunlarida ishlash imkoniyati yo‘qligi va menzula asboblarining ko‘pligi.
Menzula shtativ, taglik va planshetdan iborat jihozlardan tashkil topgan. Metall taglik silindrik qism 5 ga mahkamlash uchun uchta vint 3 bilan yuqori qism 4, uchta ko‘tarish vinti 7 va qotirish vinti 2 va 6 to‘g‘rilash vintidan iborat. Ko‘tarish vintlari plastik prujina 1 orqali o‘tadi. Menzula shtativi uchta oyoq 12, uning boshi metall qalpoq 15 bilan tugaydi. O‘rnatish vintini oxirigacha qattiq buralsa menzula tagligi va unga mahkamlangan planshet aylanishi to‘xtaydi.
Ish tugagandan keyin taxta-planshet taglikdan olinib, namliklardan himoya qilish uchun plenkaga o‘rab brezent xilofga solib qo‘yiladi.
Kipregel – qarash trubasiga, vertikal doiraga va adilakli metall chizg‘iga ega bo‘lgan asbobdir.
Kiprigel. Kiprigel – qarash trubasi, vertikal doira va adilagi bo‘lgan metall chiziqdan iborat asbob. Kipregel KN redensiyali qarash trubasining bitta vaziyatida nisbiy balandlik va masofani aniqlash uchun mo‘ljallangan. Kipregel KN bilan ishlaganda 3 metrli yig‘iladigan reyka ishlatiladi.
Sanoq olishdan oldin vertikal doiradagi adilak o‘rtaga keltiriladi. Masofani aniqlash uchun reykadagi boshlang‘ich aylana va to‘r iplari vertikal shtrixi bo‘yicha masofa aylanasi o‘rtasidagi bo‘laklar soniga teng sanoq olinadi. Misol S=23,5 sm x 100 = 23,5 m.
Nisbiy balandliklarni aniqlash aniqligi vertikal doira nol o‘rniga (NO‘) bog‘liq. SHuning uchun 2-3 nuqtaga qaratilib NO‘ aniqlanadi va quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
NO‘=(O‘D-CHD)/2
Bu erda: O‘D-o‘ng doiradan olingan sanoq;
CHD-chap doiradan olingan sanoq
Aga nol o‘rni (NO‘) 1’ dan katta bo‘lsa uni 0 ga keltirish kerak. Uning uchun qarash trubasi
o‘ng doira vaziyatida biror nuqtaga qaratiladi va yo‘naltiruvchi vintni aylantirib vertikal doira ko‘rinadigan sanoqni quyidagi formula bilan aniqlaydigan qiyalik burchagi qiymatiga qo‘yiladi:
V = (O‘D-CHD) /2
V=O‘D-NO‘
V=CHD-NO‘
Vertikal doiradagi adilak to‘g‘rilash vintlari bilan adilak pufakchasi o‘rtaga keltiriladi. Vertikal doira adilak pufakchasini o‘rtaga keltirib, truba yo‘naltirishi vinti yordamida qarash trubasi ko‘rish maydonida NU ga teng sanoq qo‘yish mumkin. Vertikal doira vinti bo‘rash bilan truba ko‘rish maydonidagi sanoq nolga keltiriladi. Keyinchalik vertikal doira adilagi to‘g‘rilash vintlari bilan adilak pufakchasi o‘rtaga keltiriladi.
Kiprigelni tekshirishi.
- Kipregel chizg‘ichining qirrasi to‘g‘ri chiziq bo‘lishi kerak. Kipregel chizg‘ichining qirrasi
bo‘yicha uchi o‘tkirlangan qalam bilan taxtaga mahkamlangan qog‘ozga chiziladi. Kipregel 1800 ga aylantirib chizig‘ichning qirrasi o‘sha chiziqning ustiga qo‘yiladi va yana chiziq chiziladi. Agar chiziqlar ustma-ust tushsa yoki og‘ish 0,1 mm gacha bo‘lsa shart bajarilgan bo‘ladi. Og‘ish katta bo‘lsa kipregel chizg‘ichi ustaxonada tuzatishishi kerak.
- Kiprigel chizg‘ichining taglik yuzasi tekislik bo‘lishi kerak.
Kipregel chizg‘ichi tekis yuzaga qo‘yiladi. Agar chizg‘ichning ikki uchi yuqoriga qiyshaygan
bo‘lsa, taxtaga qo‘yilgan kiprigel turg‘un turmaydi. CHizg‘ichni ustaxonada to‘g‘rilash kerak. Agar ikki uchi pastga qarab qiyshaymagan bo‘lsa unga xavfli emas. Kipregel og‘irligi bilan u to‘g‘rilanishi mumkin.
- Qo‘shimcha chizg‘ich 3 asosiy chizg‘ich 10 dan farqli masofada bo‘lsa ham unga parallel ravishda siljishi kerak.
Kipregilni planshetda joyidan qimirlatmasdan qo‘shimcha chizg‘ichni asosiy chizg‘ichdan bir necha marta qo‘yib, har qo‘yganda qalamning o‘tkir uchi bilan chiziq chiziladi. O‘lchagich bilan chiziqlarning bir biriga nisbatan joylashgan masofalari o‘lchab ko‘riladi. Masofalar farqi 0,2 mm. kam bo‘lsa shart bajarilgan bo‘ladi.
- Kipregel chizg‘ichidagi silindrik adilak o‘qi chizg‘ichning pastki tekisligiga parallel bo‘lishi kerak.
Kipregel chizg‘ichi ikkita ko‘tarish vinti yo‘nalishi bo‘yicha menzula taxtasining o‘rtasiga qo‘yiladi. O‘sha ko‘tarish vintlari bilan adilak pufagi o‘rtaga keltirilib chiziq chiziladi. Keyin kipregel 1800 aylantirishib, shu chiziqqa boshqa tomondan qo‘yiladi. Agar adilak pufagi o‘rtada qolsa shart bajarilgan bo‘ladi.
- Qarash trubasi vizir o‘qi truba aylanishining gorizontal o‘qiga perpendikular bo‘lishi kerak.
6. Trubaning aylanish o‘qi kipregel chizg‘ichi pastki tekisligiga paralel bo‘lishi kerak.
Asbobdan 10-20 m masofadagi bino devorining yuqoriroq joyidan biror nuqta tanlab trubani o‘sha nuqtaga to‘g‘rilaymiz. Keyin truba gorizontal holatgacha tushiriladi va devorda to‘r iplari proeksiyasining o‘rni belgilanadi. Trubani zenit orqali aylantirib yana yuqoridagi nuqtaga to‘g‘rilab, truba pastga tushiriladi va nuqta o‘rni belgilanadi. Agar proeksiyalar ustma-ust tushsa shart bajarilgan bo‘ladi. Agar bajarilmasa asbob ustaxonada tuzatilishi kerak.
- To‘rning biror ipi kipregel trubasining kallimatsion tekisligida yotishi kerak.
Ko‘rish trubasining vertikal ipi biror nuqtaga qaratiladi. Trubani syokin aylantirilib nuqtaning ipdan chiqib ketgan ketmaganligi kuzatiladi. Agar nuqta ipdan chiqmagan bo‘lsa shart bajarilgan bo‘ladi.
«Ko‘ylak» qurib, tortilgandan keyin unga balandlik kalkasi qo‘yilib, qattiq qalam bilan orientirlash chizig‘i, trapetsiya burchaklari uchi, geodezik asos punktlarining o‘rni bosib tushiriladi. Keyinchalik «ko‘ylakning» ozgina joyi lezviya bilan teshik ochib tafsilotlarni tushirish boshlanadi.
Nuktalardan birining absolyut yoki shartli balandligi ma’lum bo‘lsa, boshqa nuqtalarning absolyut (shartli) balandliklari )hisoblab chiqariladi. Absolyut balandlik qiymati, nuqtalar yoniga 1 santimetr- gacha yaxlitlab yozib qo‘yiladi. Menzulaviy s’yomkaning mohiyati.
