Mezolit davrining o‘rganilish tarixi.
Mezolit davrining o‘rganilish tarixi. O‘zbekiston hududida mezolit davri yodgorliklarini 3 davrga bo‘linadi: ilk, o‘rta va so‘nggi. Bu davrlarga oid yodgorliklar quyidagi guruhlarga ajratilgan:
- Ilk mezolit davri miloddan avvalgi XI-X ming yilliklarni o‘z ichiga oladi. Ko‘shilish madaniyatida o‘z aksini topgan.
- O‘rta mezolit davri miloddan avvalgi IX-VIII ming yilliklar bo‘lib, Obishir madaniyatida o‘z aksini topgan.
- So‘nggi mezolit davri miloddan avvalgi VII-VI ming yilliklar bo‘lib, Machay madaniyatida o‘z aksini topgan.
O‘zbekiston mezolitini o‘rganishda olimlarimiz o‘ziga xos uslub ishlab chiqishgan. Uning asosida tosh buyumlar yotadi. Tosh buyumlarning miqdori va shakllariga qarab yodgorlikning qaysi madaniyatga tegishli ekanligi aniqlanadi.
Tosh davri yodgorliklari topilmalari asosan tosh paraqalardan tashkil topganligi uchun ham, ularning klassifikatsiyasi ishlab chiqilgan. Bu uslub topilmaning qaysi kategoriyaga mansubligini va ularning statistik jihatdan protsentlarini aniqlashda ancha qulayliklar tug‘diradi. Paraqalarni aniqlashda ularning eni, uzunligi va qalinligi hisobga olinadi va “paraqa”, “paraqacha”, “mikroparaqa” terminlari bilan ishlatiladi. Paraqa deb uzunligi 5 sm va undan yuqori bo‘lgan, qalinligi 0,5 –1 smgacha, eni 1,4 sm tashkil qilgan tosh bo‘lagiga aytiladi. Paraqacha esa, eni 1,4gacha bo‘lgan va qalinligi 0,5 smdan oshmagan toshlarga aytiladi. mikroparaqalar esa, eni 0,7 smdan kam bo‘lmagan va qalinligi 0,2 smdan oshmagan tosh bo‘laklariga aytiladi.
O‘zbekiston mezoliti yodgorliklarida prizma, konus, pona shakllaridagi nukleuslar xosdir. Tosh paraqalari esa, asosan, bir tomonlama kertma tarzda o‘tkirlangan. Qirg‘ich qurollari deyarli tosh uchrindilardan va parchalaridan ishlangan. Shuningdek, tog‘li xududlarda nukleuslar uchun g‘amlangan toshlar ko‘pincha, chaqmoqtoshlar emas, balki daryo qayroqtoshlari bo‘lgan.
O‘rta Osiyo mezoliti industriyasini kuzatish asosida olimlarimiz ulardagi rivojlanish tomonlarini ko‘rsata bildilar va shu asosda ularni ilk, o‘rta va so‘nggi bosqichga bo‘ldilar.
Ilk mezolit davri yodgorliklarida mikrolit texnikasining endigina paydo bo‘lgan. Bunday yodgorliklarda geometrik shakldagi (segment, trapetsiya, uchburchaksimon) tosh buyumlar kam uchraydi. Mikroparaqalar ham kam. Bu davr yodgorliklarida so‘nggi paleolitga doir qirg‘ichchalar, o‘zaklar, paraqalar xosdir.
O‘rta mezolit davrida geometrik shakldagi mikrolit qurollarning turli tiplari paydo bo‘ladi. Lekin ular xali deyarli yirik va qalinroq bo‘ladi. Bu tarzdagi mikroparaqalarning soni ancha ko‘payadi va ularning keskich qirralari ancha o‘tmaslangan holda bo‘ladi. Qirg‘ichchalarning har xil shakldagilari vujudga keladi. Bunday qurollar ko‘pincha tosh siniqlarining qirra tomonlariga va paraqalarning uchqir tomonlariga tig‘ chiqarish usuli bilan yasalgan, ularning hajmlari ancha kichiklashtirilib, takomillashtirilgan. O‘zaklardan pichoqsimon uchirma ajratib olish texnikasi vujudga keladi. O‘rta mezolit davri yodgorliklarining yana bir xususiyati qayroqtoshlardan yasalgan qurol va qirg‘ichlarning borligidir.
So‘nggi mezolit davrida mehnat qurollarining ko‘pchilik turlari tobora maydalashadi. Qalamsimon mitti o‘zaklar soni ko‘payadi. Geometrik shakldagi qurollar takomillashtiriladi. Tosh bigiz, ya’ni teshgich qurollar paydo bo‘ladi. Ikkala uchli tomonlari yo‘nilgan shakldagi paraqalar va mikroparaqalar soni ko‘payadi. Bu davr yodgorliklarida qurollarni yasash texnikasi murakkablasha boradi, ilk neolit davri texnikaviy uslublari vujudga kela boshlaydi.
Mezolit davrining yana bir yutug‘i it, cho‘chqa, qo‘y-echkilarning qo‘lga o‘rgatilishi bo‘ldi. Bu davr jamoasida diniy tasavvurlar ma’lum bir shaklga kiradi. Bu haqda mezolit davri mozorlari, qoyatosh rasmlari darak beradi. O‘rta Osiyodagi mezolit davri yodgorliklaridan atigi 3tasida– Qayla, Tutkaul, Machay makonlarida mozorlar topilgan. Ular mezolit davrining so‘ngi bosqichiga taalluqli. Qayla g‘orida 2 mozor o‘rganilgan. Skeletlar chalqanchasiga yotib, oyoqlari biroz bukilgan, ustiga oxra sepilgan. Yonlarida dengiz chig‘anoqlaridan yasalgan taqinchoqlar topilgan. Bosh suyagi ustida ham mayda tosh munchoqlar tizib chiqilgan. Boshqa mozorlarda ham shu holat kuzatilgan. Bularni barchasi narigi dunyoga ishonishni bildiradi.
Qoyatoshlarga chizilgan rasmlar ham ularning dunyoqarashi bilan bog‘liq. Ular orasida eng mashxuri Surxondaryoning Qo‘hitong tog‘ida Zarautsoy qoyasiga chizilgan. Mazkur rasmlarning bir qismi qizil rang bilan ishlangan. Ular ichida yovvoyi hayvonlarni ov qilish manzarasi diqqatga sazovordir. U so‘ngi mezolit davriga oid.
Mezolit davri arxeologlarga XIX asr oxirigacha ma’lum bo‘lmagan. Shu sabab arxeologlar dastlab paleolit birdaninga neolitga o‘tish jarayonini tuchuntirib bera olmagandar va qandaydir uzilish bor deb hisoblaganlar. XIX asrning birinchi yarmida birinchi mezolit davri makonlari topildi. Ilgarilari sopol bilan kamon bir vaqtda neolit davri boshlarida paydo bo‘lgan degan fikrlar bor edi, lekin mezolit davri makonlarining ochilishi bu fikrlarni inkor qilib, kamonning dastlab paydo bo‘lganligini isbot qildi.
O‘zbekiston arxeologiyasida ham ilk mezolit davri ashyolari XX asr boshlarida topilgan. 1920 yillarda A.P.Okladnikov Markaziy Qoraqum hududidan so‘ngi mezolit davriga oid mikrolitlarni topdi. Mezolit davrini sistemali o‘rganishni ham A.P.Okladnikov boshlab berdi. Keyinchalik Katta va Kichik Balxash hududlarida ko‘p qatlamli mezolit davriga oid yodgorliklar, Ustyurtda, Markaziy Farg‘onada, Qizilqum, Pomirda mezolit yodgorliklari ko‘plab topilgan. A.M.Mendelshtam, X.Yu. Yusupov, Yu.A. Zadneprovskiy, O‘.Islomov-Farg‘onada, E. Bijanov, V.Yagodin, A.Vinogradov, G.Xodjaniyozovlar Ustyurtda tadqiqot ishlarini olib bordilar.
Lekin O‘zbekiston mezoliti boshqa davrlarga nisbatan kam o‘rganilgan. O‘.Islomov shu kunga qadar O‘zbekiston xududida tadqiq qilingan
yodgorliklarni uchta ––Farg‘ona, Toshkent va Surxandaryo territorial xususiyatlarga bo‘ladi.
