Ona tili darslarining turlari va qurilishi.
Ona tili darslarining turlari va qurilishi. Dars turlari uning didaktik maqsadiga ko’ra belgilanadi, chunonchi: yangi materialni o’rganish darsi, bilimni mustahkamlash darsi, umumlashliruvchitakrorlash darsi, bilimlarning qanchalik o ‘zlashtirilganini hisobga olish (tekshiruv) darsi va boshq. Har bir dars turi muayyan qurilishi bilan boshqasidan farqlanadi. Darsning didaktik maqsadi, turi va qurilishi o’rtasida ma’lum bog’lanish mavjud. Muayyan bir darsning didaktik maqsadi o’rganiladigan mavzuga va bu darsning darslar tizimida tutgan o’rniga qarab belgilanadi. o’qituvchi dasturda mavzuga ajratilgan soatlar sonini va o’rganiladigan materialning xususisiyatlarini hisobga olgan holda, dars turini tanlab, qurilishini belgilaydi.
Dars qurilishida qat’iy andaza bo’lishi murakin emas. Biroq darsda uy vazifasini tekshirish, takrorlash, yangi materialni tushuntirish, mustahkamlash, uyga vazifa berish bosqichlariga rioya qilish tajribada o’zini oqlayapti. Shunga qaramay, bularga ijodiy yondashish, darsning maqsadi va foydalaniladigan metodik usullariga asoslangan holda, darsni qaysi bosqich (yangi materialni tushuntirish, mustaqil ishni bajartirish yoki uy vazifasini tekshirish) dan boshlashni o’qituvchining o’zi hal qilib, bosqichlar orasidagi ichki bog’lanish, har bir bosqichdagi ishlarning mazmunini aniq belgilab olish katta ahamiyatga ega ekanini unutmasligi kerak. Darsning barcha bosqichlarini bir jarayonga birlashtirish o’qituvchidan yuksak mahorat talab etadi.
Birinchi sinfdan boshlab o’quvchilar modul usulida mustaqil ishlashga o’rgatib borilsa, keyingi sinflarda ham shu kabi darslarni tashkil etish osonlashadi, chunki o’quvchilarda bu haqda ko’nikmalar hosil bo’la boradi. o’qituvchi dars davomida dam olish daqiqalarini ham uyushtirishi kerak.
Quyida yangi pedagogik texnologiya usullaridan biri — modul asosidagi 1 soatlik ona tili darsi namunasini keltiramiz:
Darsning mavzusi. Shaxs va narsani bildirgan so’zlar.
Darsning maqsadi. o’quvchilarga Shaxs va narsa bildirgan so’zlar haqida bilim berish, o’z fikrlarini aniq, to’g’ri va ifodali bayon etishga o’rgatish, husnkat asosida yozish ko’nikmalarini shakllantirish.
Dars turi. Yangi bilim beruvchi dars
Dars jihozi. Kartochkalar, test topshiriqlari, rangli rasmlar.
Modulning didaktik maqsadi. O’quvchilarning kichik guruhlarida hamkorlikda mustaqil ishlash, so’zlarni ma’nosiga ko’ra farqlash va guruhlash ko’nikmalarini shakllantirish, Shaxs va narsani bildirgan so’zlarning to’g’ri talaflfuzi va imlosini o’zlashtirishlarini ta’minlash.
| O’quv
faoliyati elementi (O’FE)
|
O’quvchilar o’zlashtirishi lozim bo’lgan o’quv materialiga oid topshiriqlar
|
Topshiriqlarni bajarishiari uchun
ko’rsatmalar
|
Baho
|
| 1-O’FE
|
Maqsad. o’quvchilarning so’z ma’nolari haqidagi tushunchalarini aniqlash, yangi mavzuni o’rganishga qiziqish uyg’otish. Metod. Mustaqil ish. Topshiriqlar: 1. Uyda tuzib kelgan mamingizni o’qing. So’roqlar o’rniga qanday ma’nodagi so’zlarni qo’ydingiz? 2. Osmondagi sayyoralar nomini yozing. Narnuna: Oy, … 3. Quyidagi so’zlarni jadvalga guruhlab joylang: Kitob, dehqon, o’qituvchi, chumoli, o’rmaladi, tindi, yomg’ir, ishladi, o’qidi. | Mashqni o’qing Oldin bajarish yo’lini bilib oling. Savoltopshiriqlarni kichik guruhlarga bo’linib bajaring.
|
|
| Kim? | Nima? | Nima qildi? | |||||
| 4.Yuqori | dagi so’zlar ishtirokida gaplar | ||||||
| tuzing. 90mas | hqni o’qing. Topshiriqlarning | ||||||
| javobini aniq
|
qilib ayting. | ||||||
| 2-O’FE
|
Maqsad. Sha bilim hosil qil izlanishli. To o’qiiig. 2. S ismini dafta so’zlarga qan ular nimani b qaysi so’zlar b ,,Sig’ingan», ma’nosini izo mashqni ifoda | xs bildirgan so’zlar haqida ish. Metod. Muammoli yarim pshiriqlar: 1. She’rni ifodali he’r matnidagi kishilarning ringizga yozing. 3. Shu day so’roq beriladi? o’ylang, ildiryapti? 4. ,,Ulug’» so’zini ilan almashtirish mumkin? 5.
,,qo’msab» so’zlarining hlashga harakat qiling. 91li o’qishga tayyorlaning. |
Mashq matnini ifodali o’qing. So’zlarui husnixat bilan yozing.
|
|
|||
| 3-O’FE
|
Maqsad. Nars
bilim hosil qil izlanishli. Top 1. 92-mashq s 2. 92-mashq so’zlarni quyi |
ani bildirgan so’zlar haqida ish. Metod. Muammoli yarim shiriqlar:
hartini tushuntirib bering. matnida ajratib ko’rsatilgan dagi jadvalga joylang. |
92-mashqdagi so’zlarni
ichingizda o’qing.
|
|
|||
| Qush | Gul | Sabzavot | |||||
|
|
|||||||
| 3. Qush nomlariga so’roq bering. o’ylang,ular nimani bildiryapti?
4. Gul nomlariga so’roq bering. o’ylang,ular nimani bildiryapti? 5. Sabzavot nomlariga so’roq bering. Ularnimani bildiryapti? 92-mashqdagi so’zlarni ichingizda o’qing. |
|||||||
| 4-O’FE
|
Maqsad. o’quvchilarni o’rganganlari asosida bilimlarini umumlashtirish va xulosalashga o’rgatish. Metod. Suhbat
Savollar. |
To’rtburchak ichida berilgan ma’lumotlarni
o’qing. Savollarni |
|
||||
|
5-O’FE
|
1. Siz yozgan va o’qigan so’zlar qanday so’roqlarga javob bo’ladi?
2. Kim? so’rog’iga javob bo’igan so’zlar nimani bildiradi? 3. Nima? so’rog’iga javob bo’lgan so’zlar nimani bildiradi? 4. So’zlar nimalarga nom bo’lar ekan? Maqsad. o’quvchilarning Shaxs va narsani bildirgan so’zlar bo’yicha olgan bilimlarini mustahkamlash. Metod. Suhbat va mustaqil ish. Topshiriqlar: 1. 92-mashq shartini tushuntirib bering. 2. She’rni ifodali o’qing. 3. Ajratib ko’rsatilgan so’zlarga so’roq bering. Ular nimani bildiryapti? 4. ,,Mitti», ,,oshiyon» so’zlariga ma’nodosh so’z toping. 5. Ta’limiy o’yin: a) qushlar va gullarni ikki guruhga ajrating; b) qush rasmini qo’lingizga olib, uning nomini ayting; d) gul rasmini qo’lingizga olib. uning nomini ayting. 6. Test topshiriqlarini bajarish: I. Shaxs nomi berilgan javobni belgilang. A. Mirzo Bobur B. Qushcha II. Narsani bildirgan so’z berilgan qatorni belgilang. A. Qalam B. Amir Temur |
diqqat bilan tinglang.
Savollarga qisqa va aniq javob bering.
92-mashq shartintichingizda o’qing. She’rni ifodali qilib o’qishga tayyolaning. Kim ko’p qush va gul nomini bilishini hisobga olib boring va uni qanday rag’batlantirish kerak deb o’ylaysiz?
|
|||||
Umumlashtiruvchi dars grammatikadan maxsus dars turi hisoblanadi. Bu darsda biror raavzu yoki bo’limni o’rganish jarayonida olingan bilimlar tizimlashtiriladi. Bu dars ilgarigi darslarda o’rganilgan ayrim nazariy materiallarni takrorlab bayon qilish darsiga aylanmasligi uchun o’rganilganlarni o’zaro taqqoslashni talab qiladigan ish turlaridan foydalaniladi.
Umumlashtiruvchi darslar qurilishiga ko’ra xilmaxil bo’lib, tajribalarning natijasiga ko’ra, quyidagi varianti ma’qullangan:
- o’rganilgan grammatik tushunchaning mavjud belgilari haqidagi bilimlarni tatbiq qilishga qaratilgan mashqlarni ishlash.
- Bilimlarni umumlashtirish va tekshirish.
- Mustaqil ijodiy ishlar.
Umumlashtiruvchi dars namanasi
Mavzn. So’z turkumlari (umumlashtirish).
Darsning maqsadi: Ot, sifat, son, olmosh va fe’lning xususiyatlari haqidagi bilimlarni takomillashtirish, ularni bilib olish va to’g’ri foydalanish ko’nikmasini o’stirish.
Darsning borishi I. Lug’at ishi.
— Quyidagilarni bir so’z bilan yozing:
- Eng aziz inson (ona) 2. Jamoa bo’lib muzeyga borish (ekskursiya) 3. Katta shaharlarda yer osti qasri (metro) 4. Bilim manbai (kitob)
— Endi quyidagi so’zlarni yozing: non, suy, uy, … Shu so’zlarni oldingi so’zlaringiz bilan taqqoslang. Ulardan qaysi biri oldin paydo bo’lgan? Nima uchun shunday deb hisoblaysiz?
- So’z turkumlari va ularning belgilarini kuzatish.
— So’ziar qanday paydo bo’ladi?
— Odamlar yangi narsa ixtiro qilsa, unga nom qo’yadilar. Shu tariqa tilda yangi nom hosil bo’ladi.
— Har bir narsaning ‘nomi bo’lmasa, odamlar birbiri bilan qanday aloqa qilishlarini o’ylang va javob bering.
— Agar narsalarning nomi bo’lmasa, odamlarning birbiriga biron narsani tushuntirib berishlari juda qiyin bo’lardi. Bunda o’sha narsaning o’zini yoki rasmini ko’rsatish lozim bo’lardi. Narsalarning nomini bildirgan so’zlar odamlarning muloqotga kirishishiga juda katta yordam beradi.
— So’zlar faqat Shaxs va narsalarning nomini bildiradimi?
— Yo’q. Ular narsalarning belgisini, harakatini va sonsanog’ini ham bildiradi.
— Tilimizdagi barcha so’zlar guruhi qanday nomlangan?
— ,,So’z turkumlari» deb nomlangan.
— Siz o’rgangan so’z turkumlarini ayting.
— Ot, sifat, son, olmosh, fe’l.
— Ularning xususiyatlarini eslang va quyidagi jadvalni to’ldiring.
| So’z turkumi
|
Nimani bildiradi?
|
Qanday so’roqqa javob bo’ladi? | Qanday o’zgaradi?
|
| Ot | |||
| Sifat | |||
| Son | |||
| Kishilik olmoshi |
|
|
|
| Fe’l |
III. Mustaqil ijodiy ish.
- ,,Bahordagi ishlar» mavzusidagi materiallarni to’plash vatartibga solish.
- Mavzuga doir rasm ustida ishlash.
- Mavzuni yoritishga xizmat qiluvchi leksik birliklar ustida ishlash.
- Insho rejasini tuzish.
- Reja asosida qayta hikoyalash.
- Inshoni yozma shakllantirish.
- Yozilgan inshoning xatokamchiliklarini tuzatish.
Topshiriq. Yozgan inshongizdagi ot, sifat, son, kishilik olmoshi, fe’lga oid so’zlarning tagiga tegishlicha chizing.
Uyga vazifa: o’tilganlarni takrorlash.
Nazorathisobga olish va xatolar ustida ishlash darslarining o’ziga xos xususiyatlari bor. Bilimni tekshirish darsi o’quvchilarning nazariy bilimlarni amaliyotga qanday tatbiq qilishlarini aniqlash maqsadida o’tkaziladi. Beriladigan topshiriq turlari va ularning mazmuni tekshirish maqsadiga qarab belgilanadi. Bunda diktant, bayon va maxsus grammatik mashqlardan foydalaniladi.
