O‘rta asrlarda jahon pedagogik fikrlar taraqqiyoti.
O‘rta asr G‘arbiy Evropa mamlakatlarida ikki guruhga bo‘lingan va etti fanni o‘z ichiga olgan ta’lim dasturi vujudga kelgan edi. Birinchi guruh uchta fandan iborat edi, shu sababli unga lotincha «trivium» nomi berildi. Bunga grammatika (lotin tili grammatikasi), ritorika va dialektika kirar edi. Ikkinchi guruh to‘rt fandan iborat bo‘lgani uchun uni lotincha «kvadrivium» deyiladi. Unga arifmetika, geometriya, astronomiya va musiqa kirar edi. Hammasi bo‘lib bu etti fanni «etti erkin san’at» deb atash rasm bo‘lib qoldi.
Mazkur o‘quv fanlari qadimgi YUnoniston ta’lim tizimidan olingan edi, biroq o‘rta asrlarda ularga diniy mazmun berilib, Hammasi ramz bilan diniy ma’noda tushuntirilar edi. Masalan: grammatikani o‘rganishdan maqsad — muqaddas diniy kitoblarni o‘qishni bilib olish, ritorika (notiqlik san’ati nazariyasi)ni o‘rganishdan maqsad va’zxonlik qilish, xutba o‘qish san’atini egallab olish, musiqa deyilganda esa diniy musiqa nazarda tutilardi (katolik cherkovida ibodat vaqtida organ musiqa asbobi chalinadi va diniy ashulalar aytiladi). Dialektika, munozara, bahslashish san’ati deb tushunilar va katolitsizmga qarshi chiquvchilar bilan munozara qilishga yordam beradigan fan deb Hisoblanar edi. Hattoki matematikaga Ham diniy ma’no berilar edi. Geometriya cherkov binolarini qurish uchun zarur fan Hisoblanar edi, arifmetikani o‘qitganda ayrim sonlarni ramz bilan diniy ma’noda (masalan «1» raqami bu xudoning birligi simfoli (ramzi) deb tushuntirilar edi. Astronomiyadan esa diniy kalendar tuzishda foydalanardilar.
Hamma fanlarning toji deb — teologiya Hisoblanar edi. O‘rta asrlarda beriladigan ta’lim dasturi cherkov maktablari orqali amalga oshirilar edi.
CHerkov maktablarining asosiy turlari: prixod maktabi (ya’ni cherkovga qarashli), monastir maktabi va bosh cherkov yoki episkop maktablaridan iborat edi.
Prixod maktablari boshlang‘ich diniy maktablari bo‘lib, unda o‘g‘il bolalar o‘qir edi. Ular mahalladagi cherkovga qarashli bo‘lib, unda ruhoniy yoki uning yordamchisi o‘qituvchilik vazifasini bajarar edi. Prixod maktablarida bolalar xristian dini asoslari va qoidalarini, diniy ashulalar aytishni, lotin tilida o‘qish va yozishni o‘rganardilar. Ba’zilarida esa bolalar boshlang‘ich Hisob ilmini Ham o‘rganardilar.
Monastir maktablari monastir Huzuridagi maktablar bo‘lgani sababli shu nom bilan yurgiziladi. O‘rta asrlar Evropadagi monastirlar faqat tarki dunyo qilgan monaxlar yashaydigan diniy muassasagina bo‘lib qolmay, balki ba’zi joylarda ular o‘z zamonasiga munosib madaniyat markazi, ma’rifat o‘chog‘i Ham edilar. Bunday monastirlarda turli kitoblardan nusxa ko‘chirish, kitobxonalar tashkil qilish bilan shug‘ullanar, ba’zi monaxlar ilmiy muammolar ustida ish olib borar edilar. Monastir maktablarida o‘qitish vazifasi uchun maxsus monaxlar tayinlanardi. SHu ishda ishlab turgan monaxlar ta’lim-tarbiya ishini uyushtirish va uni olib borish sohasida ancha tajriba to‘playdilar.
Monastir maktablarining ko‘pida prixod maktabida o‘qitiladigan fanlardan tashqari, yana yuqorida aytilgan «ettita erkin san’at»dan dars berilar edi.
Monastir maktablariga boshda faqat monax bo‘lishga tayyorlanadigan o‘g‘il bolalar qabul qilinar edi, keyinchalik esa bu maktablarga o‘qishni xohlagan Har bir kishi qabul qilinaverdi. SHu sababdan monastir maktablari «ichki maktab»
(monastir devori ichida, faqat kelgusi monaxlar uchun) va «tashqi maktab» (monastir devori tashqarisida, Hamma o‘qishni istaganlar uchun) nomli ikki maktabga bo‘lina boshladi.
Bosh cherkov yoki episkop maktablari markaziy diniy okrugdagi bosh cherkov (sobor)ga qarashli maktablar edi. Bunday okrugda din ishlari boshqarmasi joylashgan bo‘lib, uning boshida yuqori lavozimli ruhoniy — episkop turar edi. SHuning uchun bu maktablarni bosh cherkov yoki episkop maktablari deyilar edi.
O‘rta asrlarda jahon pedagogik fikrlar taraqqiyoti.
Bu turdagi diniy maktablarda faqat o‘g‘il bolalar o‘qir edi. Bosh cherkov maktablarida odatda yuqorida ko‘rsatilgan etti fanning Hammasi o‘qitilib, bu fanlardan tashqari eng oliy va asosiy fan deb Hisoblangan teologiya (din aqoidlari) Ham o‘qitilar edi. Monastir maktablari singari, bu maktablarga ruhoniy bo‘lish maqsadini qo‘ymagan shaxslar Ham qabul qilinaverar edi, chunki xat-savodi bo‘lgan kishilarga talab tobora kuchayib borar edi. SHu sababli monastr maktablari singari, bu maktablar Ham «ichki maktab» (faqat ruhoniylarni etishtiruvchi) va Hamma o‘qishni istovchilar uchun «tashqi episkop maktablari» nomi bilan ikki xil maktabga bo‘lina boshladi.
O‘qish cherkov tomonidan tasdiqlangan din darsliklari va din aqidalarini yodlashdan iborat edi. Bu maktablarda belgilangan o‘quv yiliga rioya qilinmay, maktabga istagan vaqtida kirib, uni turli vaqtda tamomlab chiqish mumkin edi. Sinf-dars tizimi Ham yo‘q edi. O‘quvchilar bir xona ichida to‘plangan bo‘lsalar Ham, Har qaysisi faqat o‘z sabog‘i bilan shug‘ullanar, o‘qituvchi esa shogirdlarini bitta-bittadan o‘z oldiga chaqirib, Har qaysisiga alohida-alohida saboq berardi.
Bu maktablarda qattiq intizom o‘rnatilar edi. O‘quvchilar qilgan Har bir aybi uchun qattiq va shafqatsiz jazolanardilar. Bunday maktablarda odatda o‘quvchilarga tan jazosi berilar edi (savalash, och qoldirish va shu kabilar).
O‘rta asrlarda G‘arbiy Evropada mulkdor feodal va aslzoda tabaqalariga mansub oilalarda tug‘ilgan qiz bolalar odatda xotin-qizlar monastirlari ichida yoki maxsus murabbiyalar va oilaga birkitilgan ruhoniylar qo‘l ostidagi uylarda tarbiya olardilar.
Ritsarlik tarbiyasi. G‘arbiy Evropada ham dunyoviy feodallar muhitida ritsar fazilatlariga ega bo‘lgan tajribali, mohir va mard jangchi, shuningdek, olijanob, nazokatli, odobli, xushmuomalali, vijdonli, fidokor va sodiq inson — tarbiyasi bilan bog‘liq alohida tarbiya tizimi, ya’ni ritsar tarbiyasi maydonga keldi.
G‘arbiy Evropa mamlakatlarida ritsar tarbiyasi XII asrga kelib to‘la tarkib topdi va rivojlandi. Ritsar tarbiyasining mazmuni, «ritsarlarga oid etti fazilat»dan tashkil topdi. Bu fazilatlar quyidagilardan iborat edi: ot minib yurishni, qilichbozlikni, nayzabozlikni, suza olish, ov qila bilish, shashka (keyinchalik shaxmat) o‘ynashni bilish, she’r to‘qish va qo‘shiq ayta olish. Bu fazilatlardan birinchi o‘rinda turgan uchtasi ritsarga berilmog‘i zarur Harbiy tarbiyaga taalluqlidir: ritsar otliq askar, qilich va nayza esa o‘sha zamon jangchisining asosiy quroli edi. Suzish va ov qilishni bilish jismoniy chiniqish, chaqqonlik va bardoshlilikni o‘stirish uchun talab qilinardi. Bundan tashqari, ov qilish, shuningdek, o‘zining qaerdaligini aniqlay bilish (orientatsiya qobiliyati), topqirlik, Hushyorlik, dushmanning izini topish va shu kabi sifatlarni o‘stirish vositasi Hisoblanardi. SHashka va shaxmat o‘yini, bir tomondan, bekorchi vaqtini band qilish, ya’ni Hujum va mudofaa rejasini tuza bilish qobiliyatini o‘stirish vositalaridan Hisoblanardi. SHe’r to‘qish va qo‘shiq ayta bilish esa o‘zining syuzereniga (kichik feodallar ustidan turgan Hokim, boshliq va ritsarning Homiysi) madhiya o‘qish va o‘zining sodiqligini izhor qilish, uning mardligini, zafarlarini, qahramonligini maqtash va shu orqali uning iltifotiga sazovor bo‘lish Hamda o‘zi uchun mahbuba qilib belgilangan feodal xonim-begimga madhiyalar o‘qish uchun talab qilinar edi. (O‘rta asrlarda G‘arbiy Evropa dvoryanlar jamiyatida shunday rasm bor ediki, bunga muvofiq Har bir ritsar bironta aslzoda feodal xonimning Homiyligida bo‘lmog‘i lozim edi, ritsar o‘zining Homiysi bo‘lgan xonimni («dama serdsa») diliga jo qilib, uning oldida tiz cho‘kar va o‘zini unga bag‘ishlar edi).
Ritsarga oid ana shu ettita fazilatni egallash bilan birga, o‘sha davrlarda dvoryanlar jamiyatida qabul qilingan odob va nazokat qoidalarini o‘rgatish Ham ritsar tarbiyasining mazmuniga kirar edi.
Ritsar tarbiyasining amaliy yo‘llari quyidagilardan iborat edi: feodal o‘z o‘g‘ilni 7 yoshdanoq syuzerenning saroyiga joylashtirar edi; bu erda uning o‘g‘li 14 yoshgacha paj vazifasini bajarar edi, ya’ni ovqat vaqtida xizmat qilar, syuzeren xoni, feodal begimning va boshqa xonimlarning yumushlarini qilar, ular bilan birga sayrga chiqar, saroydagi qabul marosimlarida Hozir bo‘lar, Har qanday saroy bayramida va tomoshalarida ishtirok qilar va shu tufayli feodal dvoryanlar jamiyatidagi rasm va qoidalarni egallab olar edi, so‘ngra 14 yoshdan 21 yoshgacha syuzerenning qurol-yarog‘ini ko‘tarib yurish vazifasini bajarar edi. U syuzerenning qurol-yarog‘ini tartibda saqlar, syuzeren bilan birga jang va urushlarda ishtirok qilar, u bilan ovga chiqar, Harbiy musobaqa va o‘yinlarda, turnirlarda (ritsarlarning kuch sinash musobaqalarida) ishtirok qilar va shu tufayli Harbiy bilim va Harbiy san’atni egallab olar edi. 21 yoshga kirganda unga katta tantana bilan ritsarlik unvoni berilar edi.
SHahar maktablarining vujudga kelishi. G‘arbiy Evropada XII—XIII asrlarda Hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi shaharlarning o‘sishiga va shahar madaniyatining vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. SHaharning asosiy aholisini tashkil qiluvchi Hunarmand va savdogarlar o‘z bolalariga amaliy faoliyat uchun zarur bo‘lgan bilim berishni istar edilar. Ular o‘sha davrlarda cherkov maktablaridan qanoatlanmadilar. Hunarmandlar sexlarga uyushib, o‘zlarining sex maktablarini ocha boshladilar, bunday maktablarda Hunarmandlarning bolalariga o‘z ona tillarida o‘qish va yozish, Hisob va din o‘rgatilar edi: Hunar esa uyda — otalarining ustaxonasida o‘rgatilar edi. Gildiyalarga uyushgan savdogarlar Ham o‘zlarining gildiya maktablarini ocha boshladilar va o‘z bolalariga dastur asosida bilim bera boshladilar. Keyinroq borib sex va gildiya maktablari magistrat maktablariga, ya’ni shahar boshqarmasi (magistrat) Harajatidagi maktablarga aylandi.
Bu maktablarning mudir va o‘qituvchilari tegishli sex, gildiya va magistratura tomonidan tayinlanardilar va ular cherkovga qaram emas edilar. Bu maktablarda pul to‘lab o‘qilardi.
CHerkovga qarashli diniy maktablarga nisbatan, bu maktablarda diniy rasmlar bilan bir qatorda amaliy ish uchun zarur bo‘lgan xat, savod va Hisob malakalarini egallashga ko‘proq e’tibor berilardi. Ba’zi maktablarda esa grammatika, ritorika va geometriya o‘qitilar edi.
Bir talay sex, gildiya va magistrat maktablarida o‘qish lotin tilidan ona tiliga ko‘chirildi va lotin tili esa ayrim o‘quv fani bo‘lib qoldi.
Mazkur maktablar bilan bir qatorda xususiy maktablar ochila boshladi. Xususiy maktablarda o‘qish ona tilida olib borilar edi va o‘qish uchun pul to‘lanar edi.
Sex, gildiya va magistrat maktablarining vujudga kelishi, G‘arbiy Evropa mamlakatlaridagi maktab ishining taraqqiyotida katta yutuq edi. Hayot talablariga javob beradigan shahar maktablari asta-sekin rivojlanib bordi. XV asrga kelib bunday maktablar G‘arbiy Evropa mamlakatlarining deyarli Hamma yirik shaharlarida mavjud edi.
O‘rta asrlarda jahon pedagogik fikrlar taraqqiyoti.
