“O’zbek modeli” va strategik tamoyillar asosida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish va servis sohasining rivojlanishi.

“O’zbek modeli” va strategik tamoyillar asosida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish va servis sohasining rivojlanishi.

O‘zbekiston iqtisodiyotini, avvalambor, Sobiq Ittifoq mafkurasidan  holi etib, keyingi rivojlanishida siyosatdan ustun qo‘yib o‘ziga xos ichki qonunlarga muvofiq rivojlanishga qo‘yilishi sababli rivojlangan davlatlar iqtisodiyotida allaqachonlar o‘z o‘rnini muvaffaqiyatli topgan xizmat ko‘rsatish va servis bizning iqtisodiyotimizga ham jadal sur’atlarda kirib kelmoqda.

Xizmat ko‘rsatish va servisning mustaqillik davridagi evolyusiyasini tahlil etgan holda quyidagi to‘rt asosiy rivojlanish bosqichlarga bo‘lishni tavsiya qilamiz:

IV–bosqich 

(2017 yildan boshlab ) rivojlantirishda xizmat ko‘rsatish, servis tizimini beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi bo‘yicha modernizatsiya va diversifikatsiya qilish hisobidan raqobatbardoshligini oshirish.

“O’zbek modeli” va strategik tamoyillar asosida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish va servis sohasining rivojlanishi.Sobiq  Ittifoq Mafkurasi bo‘yicha xizmat ko‘rsatish sohasi faqat ishlab chiqarishga tobe soha deb qaralardi va uning funksiyasiga navbatdagi mehnat bo‘linish fazasi bo‘lgan aholiga faqat maishiy xizmat ko‘rsatish infratuzimasini keltirib chiqarish qo‘yilgan edi. Xuddi shu vaqtda iqtisodiyotdagi sektorial bo‘linish ifodalanib: birinchi – qishlok xo‘jaligi, ikkinchi – sanoat, so‘ngra o‘z ichiga savdo, transport, bank ishlari, administratsiyani o‘z ichiga olgan.

“Xizmatlar”  uchinchi sektorga ajratildiki, bunday holatda iqtisodiy modellarda uchinchi sektorning muhimligi e’tiborga olinmadi. SHuning uchun ham bu soha  iqtisodiyotda ikkinchi darajali bo‘lib nafaqat rejalarda, hattoki statistik ma’lumotlarda xam alohida kiritilmas edi va uning ma’nosi izohli – lug‘atlarda  «servis – inglizcha so‘zdan olingan bo‘lib,  aholiga maishiy xizmat ko‘rsatish» deb ko‘rsatildi. Natijada xalqning turmush va faoliyat sharoitlari shu davrlarda boshqa rivojlangan davlatlarnikidan sezilarli darajada pasayib ketdi.

Iqtisodiyotning mafkuradan xoli  etish va keyingi rivojlanishda erkinlik berish bilan xizmat ko‘rsatish, servis sohasi rivojlanib, ko‘plab servis korxonalari vujudga keltirildi. Iqtisodiyot nazariyasida esa  «global  servis kengligi», «dunyo va milliy iqtisodiyotning servisiza-siyasi», «xizmatlar yangi iqtisodiyoti», «servis tipidagi iqtisodiyot» va h.k.. tushunchalar kelib chiqa boshladi. Servis darajasi rivojlangan davlatlarda, xozirgi postindustrial jamiyatda servislashtirish «postindustrial jamiyat», «innovatsion turdagi jamiyat», «axborot jamiyati», «bilimlar jamiyati» kabi ilg‘or va istiqbolli jamiyat rivojlanishi sektori qatorida qaralyapti.

Xizmat ko‘rsatish va servis sohasining O‘zbekiston  iqtisodiyotida rivojlanishida Davlat bosh islohotchi, iqtisodiy o‘zgarishlarning tashabbuskori sifatida namoyon bo‘ldi va rivojlanish davrining dastlabki yillarida ko‘plab asosiy qonunlar ishlab chiqildi va qabul qilindi.

Ushbu qonunlar jamiyatimizda xalq hokimiyati qonun ustuvorligi tamoyillarining qaror topishiga, shaxs erkinligi va huquqlarining himoya qilish bilan bir qatorda xizmat ko‘rsatish, servis sohasining jadal sur’atlarda rivojlanishida bevosita va bilvosita xizmat qilyapti.

«O‘zbek modeli»ga asosan ushbu qonunlarning ustuvorligini, qonunning oldida hammaning barobarligi va qonunga bo‘ysunishga amal etish bilan O‘zbekiston iqtisodiyotida mulkchilik munosabatlari va ko‘p ukladi iqtisodiyot shakllantirildi. Xo‘jaliklar (korxonalar) faoliyat yuritish tartibga solinib, korxonalar tashqi iqtisodiy faoliyatiga keng yo‘l ochib berildi.

Jumladan,  Davlat iste’molchining huquqiy ustunligini hisobga olib iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini barcha mulk shakllarining teng xuquqligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishi kafolatlandi.

O‘zbekiston iqtisodiyotida ko‘p tarmoqlar qatori xizmat qiluvchi infratuzilma turlari shakllantirish to‘g‘risida qarorlar qabul qilindi.

“O’zbek modeli” va strategik tamoyillar asosida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish va servis sohasining rivojlanishi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish bilan birgalikda ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirish, mulkchilik xo‘jalik yuritishning yangi mexanizmini yaratishga doir qonunlar ham qabul qilindi.  SHu bilan birga ayrim sohalar e’tiborsiz qoldirildi. Ular jumlasiga, savdo, umumiy ovqatlanish, matlubot kooperatsiyasi, mehmonxona xo‘jaligi, turizm, maishiy xizmat ko‘rsatish va h.k. kiradi.

Albatta, bunday xizmat qiluvchi infratuzilmaning shakllanishi «O‘zbek modeli» tamoyillarining bosqichma-bosqich bajarilganligi natijasi hisoblanadi.  Xizmat qiluvchi ushbu infratuzilma, albatta, yillar davomida bosqichma-bosqich rivojlanib, ularning yangidan-yangi shakllari paydo bo‘ldi. CHunki, ular endilikda erkin rivojlanish dunyo hamjihatligi, o‘zaro hamkorlik asosida rivojlanib bormoqda.

“O’zbek modeli” va strategik tamoyillar asosida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish va servis sohasining rivojlanishi. O‘zbekiston iqtisodiyoti taraqqiyotida sohalarning bosqichma-bosqich samarali  rivojlanishini tarkibida xizmat ko‘rsatish va servis korxonalari mavjud bo‘lgan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik misolida ko‘rishimiz mumkin.

Ma’lumki, kichik biznes xususiy tadbirkorlik  o‘zining mohiyati bilan iste’mol tovarlari va xizmatlari bilan boyitishda, hamda daromad va  foyda olishga qaratilgan faoliyatdir.Bu yangi ish o‘rinlarini yaratish, ish bilan ta’minlab, aholini bandligini oshirish, aholi daromadining asosiy manbai  bo‘lib iqtisodiy islohotlarni hal qiluvchi, strategik ahamiyatga ega va ustuvor yo‘nalishining biri hisoblanadi.

Davlatimiz Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning tashabbusi bilan dastlabki bosqichida 1995 yil 5 yanvarda «Xususiy tadbirkorlikka tashabbus ko‘rsatish va uni rag‘batlantirish to‘g‘risida» Prezident qarori chiqarildi va korxonalarni Davlat taassarufidan chiqarishdan tushgan mablag‘ning 50% ni kichik biznesga yuborildi.

Keyingi bosqichda yana Davlat tashabbusi bilan uning iqtisodiyotimizda o‘z o‘rni va rolini oshirish, huquqiy normativ asoslari, zarur infratuzilmasini va taraqqiyoti shart-sharoitini yaratish uchun 1995 yil 21 dekabrda «Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish to‘g‘risida» O‘zbekiston Respublikasi qonuni chiqarildi. SHu bilan birga «Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qo‘llab – quvvatlash fondi (Biznes fond),  «O‘zbekiston tovar ishlab chiqarish va tadbirkorlar palatasi (1996 y), ularning bo‘limlari hududlarda tashkil etildi. Faqat «Biznes fond”  shu sohaga 10 mlrd so‘mdan ortiq yordam berdi.

SHunday kilib “O‘zbek modeli”da ko‘rsatilgan bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich va izchil ravishda o‘tish, davlatimizning bunda bosh isloxotchi va tashabbuskorligi natijasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik qisqa davrda izchil rivojlanib bordi. SHu bilan birga «Tadbirkorlik sub’ektlarini  davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va hisobga qo‘yish tizimini takomillashtirish» to‘g‘risida Prezident farmoni va O‘R VM qarori qabul  qilindi.  «Ulgurji savdo» orqali 106 mlrd so‘mlik moddiy – texnika resurslari sotildi. Tijorat banklari fakat 2001 yilda kichik biznes sub’ektlariga 144,3 mlrd so‘m kredit berdi. Bu soha aholi bandligini ta’minlaydigan va uning asosiy daromad manbaining muhim manbai bo‘lib shakllandi.

YUqorida ta’kidlaganimizdek, «Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik” taraqqiyoti ham , xizmat ko‘rsatish , servis sohasi xam,  kichik biznes va xususiy tadbirkorlik ham bosqichma-bosqich “O‘zbek modeli” tamoyillariga asosan olib borildi.

Albatta, mamlakat iqtisodiyotining mafkuradan xoli etilishi barcha sohalar qatori xizmat sohasi  rivojlanishiga erkinlik berilishi ko‘p ukladli iqtisodiyotga o‘tilishi, boshlang‘ich davrda oson o‘tmadi. Ayniqsa, iqtisodiyotimiz tarkibidagi xizmat sohasiga kiruvchi umumiy ovqatlanish hamda savdo rivojlanishi tartibsiz ravishda bordi. Mustabid Sovet tizimidagi aholining dastlabki pul mablag‘ining kamligi, moddiy  ahvolining tangligi, hayot darajasining pastligi, markazlashgan boshkaruvga o‘rganib qolganligi va h.k.. o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Ayniqsa, katta quvvatli korxonalarning to‘liq ishlamasligi markazlashgan tashkilotlarning  (savdo boshkarmasi, matlubot sadvo va h.k..) markazlashgan aloqalarining buzilishi natijasida va boshqalar dastlabki xizmat korxonalarining tartibsiz ravishda rivojlanishiga sabab bo‘ldi. Davlatlararo tovarlar almashinish aloqasining buzilishi, O‘zbekiston bozorlariga sifatsiz tovarlarning kirib kelishi, ishlab chiqarishda maydalashib ketish natijasida xizmat mahsulotlari qimmatlashib sifatsiz bo‘lib ketdi. Xuddi shunday, xizmat sohasiga malakali kadrlarning etishmasligi, ayniqsa, shaxsiy korxonalarda malakasiz ishchilarning kirib borishi natijasida xizmat ko‘rsatish sohasining madaniyati, etikasi  va etiketi pasayib ketdi va bu korxonalar xalqaro talablarga javob bermay qoldi va h.k.. (xaqiqiy raqobat muhitining bo‘lmasligi, hisobga olinmagan iqtisodiyotning bo‘lishi, soliqlarning to‘lanmasligi va boshqalar).

Birinchi bosqichning ayni shu vaqtda davlatning sa’y harakati bilan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning  birlamchi bo‘lib shakllanishi bilan: xizmat sohasidagi mulkiy munosabatlar o‘zgartirildi, ayniqsa, xizmat sohasi korxonalarning davlat taassarufidan chiqarilishi, xususiy mulkchilikning rivojlantirilishi, ayniqsa shu sohadagi davlat va kooperativ tizimlarning monopol faoliyatiga barxam  berilishi; ma’muriy boshqaruv tizimini yangilash faoliyatida turli  darajadagi aloqalari iqtisodiy mexanizmini o‘zgartirishi bilan bozor iqtisodiyotiga  (ya’ni ma’muriy rejalashtirish o‘rniga iqtisodiy usullarning qo‘llanilishi, iqtisodiy erkinlik, mustaqil boshqaruv, mulkka egalik qilish, o‘z resurslarini mustaqil qo‘llash va huquqiy iqtisodiy javobgarligi va h.k.) moslashtirilganligini va h.k.. ahvolni butkul o‘zgartirdi va mavjud tizim ijobiy holatga kela boshladi.

To‘rtinchi bosqichda, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoev tomonidan qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Hararkatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmonida olib borilayotgan islohotlar samarasini yanada oshirish, davlat va jamiyatning har tomonlama va jadal rivojlanishi uchun shart sharoitlar yaratish, mamlakatimizni modernizatsiya qilish hamda hayotning barcha sohalarini liberallashtirish bo‘yicha ustuvor yo‘nalishlarni amalga oshirish maqsadida 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi tasdiqlandi.Ushbu Harakatlar strategiyasida iqtisodiyotni rivojlantirish va liberllashtirishning ustuvor yo‘nalishlari alohida o‘rin egallaydi. Bu yo‘nalishning tarkibiy o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish, milliy iqtisodiyotning etakchi tarmoqlarini modernizatsiya va diversifikatsiya qilish hisobidan uning raqobatbardoshligini oshirish masalasiga e’tibor beriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash, ishlab chiqarish, transport kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga qaratishda investitsion siyosatni olib borishga alohida e’tibor qaratildi. Mamlakatimizda iqtisodiyotni tarkibiy o‘zgartirish, tarmoqlarni modernizatsiya qilish, texnik -texnologik yangilashga doir loyihalarni amalga oshirish uchun ko‘p mablag‘lar jalb etilmoqda. SHiddatli raqobat muhiti sharoitida jahon mamlakatlari iqtisodiyotida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar aynan, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalariga tez fursatlarda yangi innovatsion texnologiyalarning kirib kelishi va rivojlanishi, mehnat bozori, tovar va xizmatlar bozoridagi raqobatning kuchayishi, har bir faoliyat yurituvchi xo‘jalik sub’ektidan ishlab chiqarishni tarkiban yangilash, modernizatsiya qilish, tarmoqlarda diversifikatsiyani to‘g‘ri amalga oshirgan holda ishlab chiqarish ko‘lamini kengaytirish, iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishdan iboratdir.

Ma’lumki, korxonalarning servislashtirilishi orqali aholini va tadbirkorlarning pul mablag‘larining va moliyaviy ahvollarining yuksalishini ta’minlash, ularga qulay shart sharoit yaratilishi ham, o‘z o‘rnida ijtimoiyhimoyalash hisoblanadi.

O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish, servisning bosqichma-bosqich  jadal sur’atlarda o‘sishini ko‘rib chiqar ekanmiz, rivojlanish bosqichlaridagi kamchiliklar yoki uning keyingi jadal sur’atlarda rivojlanishi uchun o‘z echimini kutib turuvchi muammolarni  yoritib o‘tishimiz  lozim deb hisoblaymiz. Ularga:  – sohaning huquqiy bazasini to‘la ta’minlash uchun: xizmat ko‘rsatish va servis to‘g‘risida qonun; savdo to‘g‘risidagi qonun; aholini va turistlarni ovkatlantirish to‘g‘risida qonun; xizmat ko‘rsatish kodeksi; korxonalarni servislashtirish talab-me’yorlari ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish zarur;  – xizmat ko‘rsatish va servisni rivojlantirishda ularning faoliyatida milliy qadriyatlarni singdirilishi, tiklanishi lozim (ayniqsa, mehmondorchilik, ma’naviy ahloq, odob, ma’rifat, muomalada mulozamat, hayo, andishalik, vazminlik, sabrtoqat, kattalarga xurmat, kichiklarga izzat, makon va ona yurtga e’tibor, elatlarga xos urf-odatlar, rasm-rusm, marosimlarni ko‘rsata bilish va h.k.).

• sohaning rivojlanishida raqobatbardoshlikni rivojlantirish, xizmatlar sifatini iste’molchi talabiga mos keltirish muammosini hal qilish hamda xizmat ko‘rsatish shakl va usullarini, xizmat ko‘rsatish, servis texnik-texnologiyasini taraqqiy ettirish bilan iste’molchilarning o‘sib borayotgan extiyojlarni qondirishga intilish lozim.
• sohani jaxon andozalariga mos ravishda rivojlantirish uchun yukori malakali bakalavrlar servis yo‘nalishini va magistratura mutaxassisligini tashkil etish, xuddi shuningdek ularga ilmiy kadrlarni tayyorlashni yo‘lga qo‘yish kerak.

“O’zbek modeli” va strategik tamoyillar asosida O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatish va servis sohasining rivojlanishi.

Muallif:J.M.QURBONOV    R.J. KURBANOVA

Mavzular.

manba