Paleolit davri yodgorliklari va ularning o‘rganilishi.
O‘zbekiston xududida ilk paleolit davriga oid, asosan ashel bosqichiga oid makonlar XX asrning ikkinchi yarmida ko‘plab topildi va bu davrning ko‘plab noma’lum tomonlarini ochishga imkoniyati vujudga keldi. Toshkent viloyatida Bolttag‘or, Ko‘lbuloq, Qizilmolma, Toshsoy, Buxoro viloyatida Uchtut, Farg‘ona vodiysida Selungur, Chashma va So‘x makonlar topib o‘rganilgan. Farg‘ona vodiysida topilgan Chashma va So‘x makonlari O‘rta Osiyo xududida topilgan eng qadimiy makonlar deb topildi. Seleng‘ur g‘orida sinantrop turiga mansub odam suyaklari topilib, jahonda katta shov-shuvga sabab bo‘ldi.
XX asrning so‘ngi choragida O‘zbekistonda ilk paleolit davriga oid yodgorliklar soni ko‘payibgina qolmadi, balki ilmiy tadqiqot uslublari ham takomillashdi.
Keyingi davrlarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida, asosan Selungur makonining tarixiy geografiya, paleobotanika, paleozoologiya va boshqa fanlar sohasida qo‘lga kiritilgan yangi tadqiqot uslublari bilan tekshirilishi natijasida o‘sha davrning tabiati va hayvonot olamini xam aniqlandi. Selug‘ur makonining madaniy qatlamlaridan 32 turdagi sut emizuvchi hayvonlarga tegishli 5 mingdan ortiq suyak qoldiqlari aniqlanib tadqiq etildi. Xayvonlarning qoldiqlari orasida yirik tuyoqli va kemiruvchi hayvonlarning turlari ko‘pchilikni tashkil qiladi. G‘or ayig‘i, bo‘ri, g‘or arsloni, sirtlon, karkidon, bug‘i, ot, eshak, to‘ng‘iz va turli kemiruvchi hayvonlarning borligi issiq va quruq iqlim bo‘lganligidan darak beradi.
Selungur makoni. O‘zbekiston hududida ashel bosqichiga oid eng mashhur makon-Selungur g‘ori hisoblanadi, chunki shu erdan ilk ajdodlarimiz nishonasi-odam suyaklari qoldiqlari topildi. Selungur g‘ori Farg‘ona shahridan janubiy-g‘arbda Haydarkonning g‘arbiy chekkasida joylashgan. G‘orning ichkari tomon uzunligi 120 m, eni 34 m, balandligi 25 m ni tashkil etadi.
Selengur g‘ori 1958 yilda akademik A.P.Okladnikov tomonidan o‘rganilgan. U bu makonning qaysi davrga oid ekanligini aniqlash maqsadida g‘orning o‘ng tomoninga tekshiruv shurfini solgan. Natijada dastlab u erdan bir necha uchrindilar topib uni so‘nggi paleolit davriga oid deb va uning sanasini 40-30 yilliklar bilan belgilagan. U erda 1960 yillarda Ya.G‘.G‘ulomov boshchiligida Farg‘ona paleolit otryadi Xaydarkon atrofida tadqiqot ishlari olib bordi. 1980 yilda arxeolog O‘.Islomov boshchiligidagi O‘zR FAga qarashli Arxeologiya institutining paleolit otryadi Selungur makonni qayta tekshirib, g‘orning g‘arbiy tomonida tekshiruv shurfini soldi. U erda tadqiqot ishlari 1988 yillargacha davom etdi. Tadqiqotlar davomida o‘rtacha qalinlikda 20-40 sm dan iborat 5 ta madaniy qatlam aniqlandi. Ular o‘rta qalinlikdagi 60-70 sm dan iborat tabiiy qatlamdan bilan ajratilgan. Bu erda ajdodlarimiz o‘z makonlarini 5 marotaba uzoq vaqt mobaynida tark etib yashaganlar. Madaniy qatlamlardan toshdan yasalgan mehnat qurollari: qo‘l cho‘qmori, to‘mtoq boltalar, pichoqsimon qurollar, ko‘plab tishli qurollar, qush tumshug‘iga o‘xshash qurollar qazib olingan. Beshinchi qatlamdan ashel davriga mansub qo‘l cho‘qmori topildi. U ajdodlarimiz ishlatgan ilk quroldir. U nayzasimon shaklga ega bo‘lib, qizil yashma toshdan tayyorlangan. Uning faqat bir tomoninga tosh bolg‘alar bilan bir necha uchrindilar uchirib ishlov berilgan. Uning yon tomonida yirik uchrindilar olinganligining izlari saqlanib qolgan. Mayda uchrindilar izlari ko‘rinmaydi. Qurolning xuddi shu jihatlari uning eng qadimiy qurol ekanligini tasdiqlaydi. Ilgarigi davrlarda xuddi shu tarzda ishlangan qurollarni, ya’ni bir tomoninga ishlov berilgan qurollarni shell davriga, ikki tomoninga ishlov berilganlarni ashel davri oid deb xisoblaganlar. Lekin keyingi davrlarda ilk paleolitni olduvay va ashel davrlariga bo‘linishini inobatga olib, mazkur chopqini ham ashel davri oid deb O‘.Islomov ko‘rsatadi.
Selungur makonining 4 qatlamidan og‘ir va to‘mtoq tosh bolta topilgan. U xam ishlanish jixatidan ancha primitiv bo‘lib, undan ajdodlarimiz uzoq vaqt foydalanganliklari izlari ham saqlanib qolgan.
Makonning eng muxim topilmalari bo‘lgan odam suyaklari 3 va 2 qatlamdan topilgan. U erdan odamning elka suyagining bir bo‘lagi, bosh suyagi engak qismining bir bo‘lagi, 14 ta tish topilgan. Antropologlar ularni tadqiq qilib, ashel davrida yashagan arxantroplar deb topdilar. Selengur odamining yashash davri va uning tuzilishi to‘g‘risida munozaralar hali tugagan emas. Bu erda topilgan tishlar 4ta shaxsga mansubligi aniqlangan. Shulardan biri pastki tish bo‘lib, 40 yoshlardagi ayolniki degan fikrga kelingan. Topilgan tishlarning birortasida ham karies alomatlari sezilmagan. Mazkur tishlarining taxili xali to‘liq yakunlangan emas. Ularning yakuni Selungur odami to‘g‘risida to‘liq tassavur bera oladi, hozirda antropologiya fani shu qadar yutuqlarni qo‘lga kiritganki, bitta tish orqali odam to‘g‘risida batafsil ma’lumot bera oladi (yoshi, jinsi,bo‘yi, farzandlari sonini xam aniqlaydi).
Selungur odami o‘ziga xos tuzilishga ega, tadqiqotlar natijasiga ko‘ra u arxantroplar va poleantroplar o‘rtasida oraliq masofani egallaydi. Unda arxaik tuzilishning saqlanishi olimlar fikricha, dag‘al o‘simliklar bilan oziqlanganligidir. Antropolog A.Zubov fikricha esa, u arxantroplarning maxalliy turidir. Bu bilan u arxantroplarning tarqalish doirasi nihoyatda keng va maxalliy turlari xam ko‘p bo‘lganligini isbotlashga intilgan. Olimlar uning o‘ziga xos tomonlarini ko‘rsatish uchun unga Ferganatrop deb nom berdilar. Mazkur odam olovdan foydalangan, ovchilik va termachilik bilan shug‘ullangan. Ferganatropning topilishi O‘rta Osiyoning ilk paleolit davrida o‘zlashtirilganligini ko‘rsatdi.
Selungur makonining yoshini aniqlashda ham ilgari olimlar uni bundan 800-ming yillar oldin yashagan degan umumiy xulosani bergan edilar. Lekin keyingi davrlarda arxeolog O‘.Islomovning olib borgan tadqiqotlari va bu ishga ko‘pgina soha mutaxasislarini jalb qilishi natijasida makonning yoshini 1,2 mln yil deb ko‘rsatadi. Bu to‘g‘risida O‘.Islomovning ”Farg‘onanining ibtidoyi tarixi” maqolasida keng to‘xtalib o‘tilgan.
Ko‘lbuloq makoni. Ilk paleolit davriga oid yana bir makon Ko‘lbuloq sanaladi. U Angren shahridan 10-12 km g‘arbda Ohangaron daryosining o‘ng irmoqlaridan biri Qizilolma soyining o‘rta oqimidagi qirlikda joylashgan. Bu makon 1963 yilda topilgan bo‘lib, o‘sha yildan beri bu erda muttasil izlanish ishlari olib borilmoqda.
Ko‘lbuloq ochiq tarzdagi ko‘p qatlamli makon. Hozirgacha 19 m chuqurlikkacha qazib, ashel, muste va so‘ngi paleolit davriga oid ashyolar topilib, o‘rganildi. Uning yuqori qatlamlari so‘nggi tosh va o‘rta tosh davri bo‘lsa, quyi qatlamlarida ilk tosh davri mehnat qurollari topilgan. Ular chaqmoqtosh va slanetsli chaqmoqtoshdan yasalgan qo‘pol tosh qurollaridir. Nukleuslar paraqalari, qo‘l cho‘qmorlari, sodda tosh qirg‘ichlar topilgan bo‘lib, ularning ishlanish texnikasi ham o‘ziga xosdir. Shuningdek, bu erdan kul, ko‘mir qoldiqlari va xar xil hayvon suyaklari topilgan. 2001-2002 yillar mobaynida Ko‘lbuloq makonida qayta tadqiqot ishlari olib borilib, u erdan so‘nggi paleolit davriga oid yangi qatlamlar ochilib, u erlardan retushlangan mexnat qurollari, skrebli, diskovoy, yarim aylana, ovol, prizma shaklidagi nukleuslar topilgan. Ko‘lbuloqda istiqomat qilgan odamlar ovchilik, termachilik bilan hayot kechirganlar.
Uchtut-Ijond-Vaush makonlari Navoiy viloyati Navoiy tumani Olchin qishlog‘i yonida-Qoratog‘ning janubiy qiyaligida joylashgan. Ilk tosh davriga oid ochiq manzilgoh va chaqmoqtosh xom ashyosi qazib olinadigan ob’ekt bo‘lgan. U erdan ashelmuste davriga oid tosh qurollari topilgan. Ashel davriga oid qo‘pol cho‘qmorlar, nukleuslar, uchrindi va boshqa qurollar topilgan.
O‘rta paleolit davri yodgorligi O‘zbekistonda dastlab 1938 yilda Teshiktoshda topilgan. Hozirgi kunda esa O‘rta Osiyo hududi bo‘yicha ularning soni 300 dan ortgan. Ulardan 50 dan ortik makon keng o‘rganilgan. Lekin hozirgacha Teshiktosh makoni o‘zining qadimiyligi va arxeologik materiallarga boyligi bilan hamon ajralib turadi.
Muste bosqichi tosh davrining boshka davrlariga nisbatan keng o‘rganilgan. Bu davrga oid makonlarning tadqiq qilinishi o‘rta paleolit davri xo‘jalik madaniy hayotining barcha tomonlarini yoritdi. Bu davr O‘.Islomov, K.Kraxmal, A.Okladnikov, V.Ranov, M.Qosimov, R.Sulaymonov, T.Mirsoatov, N.Toshkenboev, M.Jungorov, Z.Abramova va boshqalar tomonidan tadqiq qilingan.
O‘zbekistonda keyingi davrlarda muste davriga oid ko‘plab makonlar topib tadqiq qilingan. Faqatgina Toshkent voxasining o‘zidan 30dan ortiq yodgorlik topilgan. Lekin muste davrining ko‘pgina topilmalari tuproq qatlamlarida sochilma holda topilgan. Chunki adir va tekisliklardagi manzilgohning keyingi davrlarda buzilib ketishi natijasida madaniy qatlamlar yo‘qolgan yoki tabiat ta’sirida yuvilib ketgan. Moddiy buyumlar esa tuproq qatlami tashqarisida topilgan va arxeologlar tomonidan qayd qilingan. Muste davri yodgorliklarining to‘liq madaniy qatlamlari ko‘proq g‘or– makonlarda saqlanib qolgan. Ular Zarafshon voxasi va Qizilqum xududlaridan xam ko‘plab topib tadqiq qilingan. Boysun tog‘i mintaqasidan Teshiktosh g‘or–makoni, Amir Temur g‘ori, Toshkent vohasidan Obiraxmat, Xo‘jakent, Bo‘zsuv, Ko‘lbuloq g‘or–makonlari, Farg‘ona vodiysidan Jarqo‘ton, Bo‘ribuloq, Tomchisuv manzilgohlari, Zarafshon voxasidan Omonqo‘ton, Go‘rdara, Qo‘tirbuloq, Zirabuloq, Takalisoy g‘or makonlari, shuningdek Uchtut–Vaush–Ijond va Qopchig‘oy ustaxonalaridir.
Teshiktosh g‘or–makoni o‘rta paleolit davrini o‘rganishda muhim o‘rin egallaydi. Bir tomondan, neandertal odam topilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan murdaga qizil oxra sepib, tog‘ echkisi shoxlari bilan o‘rab qabrga ko‘mishlari ajdodlarimizda e’tiqod paydo bo‘lganligini ko‘rsatdi. Uchinchidan nemis fashistlarining oliy irq g‘oyasini chippakka chiqardi. Germaniyada XX asrning 30 yillarida hokimiyatni egallagan A.Gitler va uning tarafdorlari er yuzidagi barcha xalqlar Neandertal odamlaridan tarqalgan-u, faqat nemis millati toza qonli oliy irqqa mansub deb hisoblab, ajdodlarini ariylar bilan bog‘laganlar. Ariylarning kelib chiqish joylarini O‘rta Osiyo deb hisoblaganlar, chunki O‘rta Osiyodan neandertal tipidagi odam xali topilmagan edi. 1938 yilda esa Teshiktosh odamining O‘zbekiston xududidan topilishi bu g‘ayri ilmiy g‘oyani rad qildi.
Teshiktosh g‘or makoni nafaqat O‘zbekiston, balki butun O‘rta Osiyoda muste davrining eng nodir namunasi hisoblanadi. U Surxondaryo viloyati, Boysun tumanidagi Boysun tog‘ining janubiy yon bag‘ridagi Turgandaryoning Zavtalashgan darasida, dengiz sathidan 1500 m balandlikda joylashgan. G‘or shimoliy-sharqqa qaragan bo‘lib, kengligi old qismida 20 m, chuqurligi 21 m, balandligi 9 m. bo‘lgan. G‘or 1938–1939 yillarda A.P.Okladnikov tomonidan tekshirilgan va tadqiqotlari natijasini 1939–1949 yillarda nashr qildirgan.
Olib borilgan tadqiqotlar natijasida g‘orda 5 ta madaniy qatlam aniqlangan. Ulardan toshdan yasalgan mehnat qurollaridan 339 tasi, 2520 ta singan, uchrindi tosh qurollar, 101 ta turli shakldagi nukleuslar topilgan. Shu jumladan, o‘tkir uchli paykonlar, tosh pichoqlar, paraqalar, sixcha, qirg‘ich, kurakcha, chopper, chopqi va hakozolar. Teshiktoshdan topilgan mehnat qurollarning aksariyati qirquvchi va tarashlovchi vazifalarni bajargan. Bu erdan yana faqat neandertal odamiga xos rapidasimon nukleuslardan (o‘zaklar) bir necha nusxa topilgan. Ularning diametri 10–15smni tashkil etgan. Bu kabi o‘zaklardan neandertallar tosh bolg‘alar yordamida uchburchaksimon uchrindilar uchirib olganlar. Uchrindilar o‘tkir uchli bo‘lganligi sababli ulardan terilarga ishlov berish, yog‘ochlarni kesish, randalash kabi ishlarda foydalanganlar. Bunday mehnat qurollar eng ko‘p Teshiktoshdan topilgan. Teshiktosh g‘orining eng qimmatli topilmasi yuqorida qayd qilib o‘tilgandek, neandertal odamning suyak qoldiqlarining topilishidir. U eng pastki madaniy qatlamdan topilgan. Bular kalla suyagi, elka va yo‘g‘on o‘ng son suyagining parchalari, ikkala kichik boldir suyagi hamda umurtqa pog‘onasining ba’zi qismlaridir. Bu voqea o‘z vaqtida antropologlarda juda katta qiziqish uyg‘otdi. Antropologlar xulosasiga ko‘ra, neandertalning bosh suyagining hajmi 1490 sm kub bo‘lgan. Neandertal bola suyagining o‘rganilishi 1970 yilgacha davom etdi. Taniqli antropolog olim akademik V.A.Alekseev antropologiyaning keyingi davr yutuqlariga tayanib, Teshiktosh odamini qayta o‘rgandi va uning 10 yashar bola emas, balki ayol kishi ekanligini, Evropa va old Osiyo guruhiga kirishini ko‘rsatdi.
G‘ordan gulxan izlari, uning atrofida tog‘ echkisi, bug‘u, yovvoyi ot, ayiq, sirtlon (giena), leopard, bars, quyon, kemiruvchilar va parrandalarning suyak qoldiqlari topilgan.
Teshiktoshliklar ovchilik bilan birga termachilik bilan shug‘ullanishgan.
Teshiktosh materiallari muste davri madaniyatining rivojlanishini aniqlash imkoniyatini berdi. G‘or–makon rivojlangan muste davriga oid bo‘lib (Levallua–muste) uning so‘nggi paleolit davriga o‘tish evolyusiyasini kuzatish mumkin.
Amur Temur g‘ori Boysun tog‘i mintaqasidan muste davriga oid makon sanaladi. U Teshiktoshdan uncha uzoqda bo‘lmagan erda joylashgan. Yodgorlik 1939 yilda A.P.Okladnikov tomonidan o‘rganilgan. U erdan 3 ta madaniy qatlam topilgan. 1–2– madaniy qatlamlar so‘ngi tosh davriga oid bo‘lib, faqat 3–madaniy qatlamdan topilgan tosh qurollar Teshiktoshning yuqori qatlamidan topilgan muste davri qurollariga o‘xshaydi. U erdan gulxan qoldig‘i, pista ko‘mir, qo‘pol ishlangan qirg‘ich, gardishsimon nukleus, siniq uchrindi va boshqa buyumlar topilgan. Shuningdek, yovvoyi ot, bars, ayiq, sirtlon, quyon, kemiruvchi va qushlarning suyaklari topilgan. G‘orda yashagan kishilar ovchilik va termachilik bilan shug‘ullanganlar. A.P.Okladnikov fikricha, bu makon mavsumiy xarakterda bo‘lgan va tosh qurollarini ishlab chiqarish ham Teshiktoshga nisbatan ancha farq qilib, ular birmuncha takomillashgan.
Obirahmat g‘or makoni Toshkent shahridan 100 km shimoli-sharqda, G‘ariy TyanShanning Chotqol tizmasidagi Paltov soyining yuqori sohilida joylashgan. G‘or yoysimon shaklda bo‘lib, eni 20 metrdan ortiqroq, janubga qaragan, sathi keng, quruq va yorug‘. G‘or–makon 1966–1972 yillarda R.X.Sulaymonov tomonidan o‘rganilgan. U mustening rivojlangan va so‘nggi bosqichlariga oid.
Unda 10 m qalinlikdagi 21 ta madaniy qatlam aniqlangan. Ulardan 30 mingdan ortiq ohaktoshli chaqmoqtoshdan yasalgan turli mehnat qurollari– nukleuslar, paraqalar, o‘tkir uchli sixchalar, qirg‘ichlar, pichoqlar va kurrakchalar topilgan. Ular o‘ziga xos prizma shaklidagi yorma texnika, qisman levallua tipidagi texnika asosida ishlangan. G‘ordan hayvon suyagidan ishlangan bigizlar ham topilgan. Shuningdek, gulxan izlari, kul, ko‘mir, bug‘u, tog‘ echkisi, to‘ng‘iz, jayron, g‘or sheri, arxar va boshqa hayvonlarning suyaklari ham topilgan. Bu erda odamlar 120-40 ming yil muqaddam istiqomat qilganligi aniqlangan. Ular ovchilik va termachilik bilan shug‘ullanganlar. Keyingi yillarda Obirahmatni arxaik jihatdan o‘rganish ishi qayta tiklandi. Uning yuqori qatlamlari tosh qurollari ichida yuqori paleolit davri materiallari mavjudligi aniqlandi. Arxeologlar Obirahmat yodgorligining yuqori qatlamlarini 46-50 ming yilliklar bog‘lab uni ilk yuqori paleolit yodgorliklari sirasiga kiritmoqdalar. Demak, ibtdoiy odamlar g‘orda uzoq davr iste’qomat qilishgan.
Xo‘jakent manzilgohi Toshkent voxasidagi muste davriga oid g‘or turidagi yodgorliklaridan biri bo‘lib, Toshkent shahridan 80 km shimoliy-sharqda Xo‘jakent qishlog‘i yaqinida joylashgan. Xo‘jakent g‘ori Chirchiq daryosining chap sohilidagi qoyatoshlar bag‘rida bo‘lib, dengiz sathidan 1200-1700 m balandlikdadir. G‘or shimoli-g‘arbga qaragan, balandligi 2,5 m, kengligi 6 m, chuqurligi 4m. Makonni 1958–1959 yillarda A.P.Okladnikov va X.Nasriddinovlar tadqiqot ishlarini olib borganlar. Uning madaniy qatlami g‘orning ayrim joylaridagina saqlanib qolgan. Tadqiqot jarayonida makondan 524 ta tosh qurollar topilgan. Shulardan paraqalar 88 ta, nukleuslar 49 ta, qolganlari tosh uchirmalari va siniqlaridir. Topilgan qurollar levallua–muste madaniyatiga xos bo‘lib, Obirahmat va Teshiktosh makonlaridagi mehnat qurollariga o‘xshashdir.
Ko‘lbuloq makoni. Angren shahridan 10-12 km g‘arbda joylashgan Oblik qishlog‘idan 5 km shimoliy-g‘arbda, Oxangaron daryosining o‘ng irmoqlaridan biri-Qizil olma soyining o‘rta oqimidagi qirlikda joylashgan.
Ko‘lbuloq manzilgohi ko‘p qatlamli bo‘lib, ilk, o‘rta va so‘nggi paleolit davriga oid qatlamlari aniqlangan (49 qatlam). Uning 4-8 qatlamlarigina muste davriga oiddir. Bu davr uchun 5 ta madaniy qatlam bo‘lishi, odamlarning uzoq vaqt davomida yashaganligini ko‘rsatadi. Undan 8300 dan ortiq tosh qurollari va buyumlari topilgan. Ular orasida xar xil shakldagi nukleuslar, siniq uchrindilar, qirg‘ichlar, qo‘l cho‘qmorlari va boshqalar. Ko‘lbuloqdan topilgan mehnat qurollari son va sifat jihatdan Toshkent vohasining boshqa joylaridan topilgan manzilgohlaridan farq qiladi. Ba’zilarigina, ayniqsa, tishli qirg‘ichlar Bo‘zsuvdagi muste davri qurollariga o‘xshash.
Ko‘lbuloq madaniy qatlamlaridan tog‘ echkisi, ayiq, arxar va boshqa hayvonlarning suyak parchalari, kul va gulxan qoldiqlari topilgan.
Toshkent voxasidan Zog‘ariq, Bo‘zsuv, Ko‘hisim mazilgohlari va Qorqamish topilmalari jami 30 dan ortiq makon qayd qilingan. Bu ayniqsa Toshkent shahrining 2000 yilligi munosabati bilan keng arxeologik qidiriv ishlari bajarildi. Bu erlarda arxeologik tadqiqot ishlari hozirda xam davom etmoqda.
Muste davri yodgorliklari Farg‘ona vodiysida xam keng tarqalgan. Ularni tadqiq qilishda
A.P.Okladnikov, P.T.Konoplya, M.R.Qosimov, O‘.I.Islomov, V.A.Ranov,
Yu.A.Zadneprovskiylarning xizmatlari kattadir.
1954 yilda P.T.Konoplya Sharqiy Farg‘onada birinchi marta paleolit qurollarini topdi. Shu yili A.P.Okladnikov G‘arbiy Farg‘onada tadqiqot ishlarini olib borib Qayroqqum manzilgohlarini aniqladi va tadqiqot ishlarini 1961 yillragacha davom qildirdi. Olim Qayroqqum dalasining 31 punktidan tosh qurollarini topdi. Ayniqsa, Buloqchap va Sho‘rko‘l punktlari topilmalari diqqatga sazovordir. Bu joylardan ko‘plab tosh o‘zaklar, sixchalar, tosh siniqlari topildi. Topilmalar shuni ko‘rsatdiki, neandertal odamlar Sirdaryoning qadimgi irmoqlar bo‘ylab, bir necha joylarda o‘z manzilgohlarini qurganlar va ovchilik, terimchilik bilan shug‘ullanganlar.
Jarqo‘ton makoni Farg‘onaning sharqiy rayonida topilgan. U Shahristonsoy daryosining chap qirg‘og‘ida joylashgan. Manzilgoh 1961– 1963 yillarda V.A.Ranov tomonidan o‘rganilgan. Yodgorlikdan 670 ta tosh buyum yig‘ib olingan. Shulardan 25 tasi nukleuslar, 25 tasi qurollar bo‘lgan. Qurollar ichida tosh sixcha, nayza tig‘lari, pichoqsimon tosh qurollar mavjud.
Nukleuslarga ishlov berish va qurol yashash uslubi Xo‘jakent makonidagiga o‘xshaydi. Tosh qurollar yashash madaniyati levallua–muste davri an’anasiga oiddir.
Farg‘ona vodiysidan M.R.Qosimov, P.T.Konoplya muste davriga oid bir necha manzilgohlar topganlar. Ularning ko‘pchiligining madaniy qatlamlari saqlanib qolmagan, chunki ular adir va soylar bo‘ylaridagi ovchilarning mavsumiy karorgohlari bo‘lgan. U erlardan topilgan tosh buyumlar levallua–muste davriga oid bo‘lgan.
O‘zbekiston xududida o‘rta paleolit davrini o‘rganishda Zarafshon vohasi alohida o‘rinni egallaydi, chunki bu xudud arxeologlar tomonidan bir necha makonlar topib, keng o‘rganilgan. Bu xududda Samarqand Davlat universitetining arxeologlari, O‘zFA Arxeologiya instituti xodimlari tadqiqot ishlarini olib borganlar.
Omonqo‘ton g‘or makoni-Samarqand viloyati Urgut rayonining Omonqo‘ton qishlog‘i yaqinida, Samarqanddan 43-44 km janubda joylashgan. G‘or dengiz sathidan 1400 m balandlikda joylashgan. Uning koridorsimon uzunligi 29m, balandligi 2,6m. Makon 1947 yilda D.N.Lev raxbarligidagi SamDU ekspeditsiyasi tomonidan topildi va 1957 yillargacha tadqiqot ishlari olib borildi. Tadqiqotlar jarayonida qalinligi 25smdan 1,5 mgacha bo‘lgan madaniy qatlam aniqlanib, undan 220 ta tosh buyumlar topildi. Ularning asosiy qismi chaqmoqtoshdan yasalgan. 30 ga yaqin tirli xildagi nukleuslar bo‘lib, ular orasida gardishsimon va prizma shaklidagi nukleuslar xam bor. Paraqalar levallua–muste texnika madaniyatini eslatadi. kertish texnikasi asosida toshning ikkala tomoninga ham ishlov berish natijasida qurol tig‘lari arrasimon va to‘lqinsimon bo‘lib chiqqan. Bu erda bargsimon paraqalar xam bor. Bunday qurol namunalari Ko‘tirbuloq va Zirabuloq makonlaridan xam topilgan.
Omonqo‘ton g‘oridan xayvonlarning suyak qoldiqlari ham topilgan. Arxeolog D.N.Levning tadqiqoticha, makon ilk va rivojlangan muste davriga oiddir.
Takalisoy g‘ori – Omonqo‘ton g‘origa yaqin joylashgan muste davri yodgorligidir. Uni 1952 yilda D.N.Lev tadqiq qilgan. Bu erdan chaqmoqtosh siniqlari, uchurchaksimon uzun paraqa, kertish usulida ishlangan pichoqsimon qurol, gulxan izlari va hayvon suyaklari topilgan. Toshning ishlanish texnikasi asosida uni D.N.Lev mustening so‘nggi bosqichiga oid deb ko‘rsatadi, chunki bu erdan topilgan paraqalar va otsheplar gardishsimon va prizmaga o‘xshash nukleuslardan ajratib olingan. Bu makonda neandertal odamlar vaqtincha yashaganlar.
Takalisoy makonidan topilgan ashyolar Qo‘tirbuloq makonidan topilgan ashyolarga o‘xshash bo‘lib, bu neandertal odamlarning Zarafshon voxasida muste davri boshidan to oxirgi bosqichigacha uzluksiz yashaganlaridan darak beradi.
Qo‘tirbuloq va Zirabuloq makonlari Zarafshon daryosining o‘rta oqimida joylashgan bulib, ularni o‘rganish katta ilmiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Qo‘tirbuloq makoni– ochiq joydagi qarorgoh xisoblanadi. Uning topilishi neandertal odamning g‘orlardan chiqib, o‘ziga sun’iy boshpana qura olishi va dasht mintaqalarida yashashga o‘tganligini ko‘rsatdi. Makon Samarqand shaxridan 100 km g‘arbda, Qattaqo‘rg‘on tumanidagi Charxin qishlog‘i yaqinidagi Zirabuloq tog‘ining shimoliy yon bag‘ridagi Qo‘tirbuloq deb nomlangan buloq atrofidan topilgan. Uni dastlab Yu.F.Buryakov rahbarligidagi O‘rta Zarafshon ekspeditsiyasi tomonidan 1971 yilda ro‘yxatga olingan. Keyinchalik uni N.Toshkentboev o‘rgangan. Bu erdan 5 madaniy qatlam topilgan. Ulardan 10mingdan ko‘proq tosh buyumlar topilgan. Bu topilmalar asosan chashma yonidan topilgan. Shuningdek, tosh qurollari va chiqindilar yonida gulxan izlari xam topilgan. Bu tosh qurol yasashda ibtidoiy odamlarning olovdan foydalanganligini ko‘rsatadi. Shuningdek bu erdan turli ov qurollari palaxmon toshi va nayzalar xam topilgan.
Qo‘tirbuloq makonidan topilgan qurollarning ishlanish texnikasi Obiraxmat va Teshiktosh madaniyatiga o‘xshaydi. Shuni inobatga olib, olimlar uni xam rivojlangan muste davriga oid deb hisoblaydilar. Lekin bu makonda qurol yasashda kertish texnikasida qurollarning o‘tkirlanishi bir tekisda emasligi bilan boshqa madaniyatlardan farq qiladi.
Arxeologlar Zirabuloq tog‘ tizmasining shimoliy etaklaridan va Zarafshon daryosining o‘ng qirg‘oqlaridan ibtidoyi kishilarning bir necha qarorgohlarini ham ruyxatga oldilar. Bularning madaniyati ham Qo‘tirbuloq madaniyatiga o‘xshash bo‘lib, ularning ko‘pchiligida madaniy qatlam yaxshi saqlanmagan. Ular orasida Zirabuloq makoni alohida o‘rinni egallaydi.
Zirabuloq makoni-Qo‘tirbuloqdan 1 km sharqda joylashgan. U ham 1971 yilda ro‘yxatga olinib, tadqiqot ishlari 1978 yillargacha arxeolog M.Jo‘raqulov tomonidan olib borildi. Bu erdan Qo‘tirbuloq makonidan topilgan tosh buyumlarga o‘xshash buyumlar topildi. Bundan arxeologlar bir–biriga yaqin qo‘shni bo‘lgan ibtidoyi odamlar yashagan degan xulosaga keldilar. Lekin bu erdan sunggi muste davriga oid tosh qurollari xam topilgan.
Go‘rdara g‘or makoni– Samarqand viloyati Urgut rayoni Zarafshon tog‘ tizmasining shimoliy yon bag‘rida Go‘rdara soyi yaqinida topilgan. Uni 1966 yilda A.Asqarov raxbarligidagi arxeologik otryad ro‘yxatga olgan va keyinchalik N.Toshkentboev tomonidan tadqiq qilingan. Bu erdan gardish shaklidagi tosh siniqlari va qirg‘ich topilgan. Uning tosh buyumlari Qo‘tirbuloq makonining yuqori qatlamidan chiqqan tosh buyumlari o‘xshaydi. Lekin bu erda hali tadqiqot ishlari oxiriga etkazilmagan.
Ibtidoyi odamlar hayotida tosh mehnat qurollari muxim o‘rinni egallagan. Shu sababli mexnat quroli uchun yaroqli tosh xom ashyolarini topish ular uchun juda muxim bo‘lgan. Ilk paleolit davrida odamlar qayroq toshlardan foydalanishgan bo‘lsa, uning so‘nggi bosqichlarga kelib chaqmoqtoshning afzalliklarini bilib olishgan. Chaqmoqtosh tabiatda keng tarqalgani bilan birga unga ishlov berish va o‘tkir qirra xosil qilish oson bo‘lgan. Ibtidoyi odamlar o‘rta paleolit davriga kelganda chaqmoqtosh konlarini topib, u erlarda tosh ustaxonalarini tashkil qilganlar. Shuningdek ibtidoyi odamlar ochiq xavoda yotgan chaqmoqtoshdan ko‘ra, uzoq yillar davomida nam tortgan chaqmoqtoshga ishlov berish osonligini xam payqab, chaqmoqtosh konlarini toshgan intilganlar. Bunday ustaxonalar nafaqat O‘zbekiston xududida, balki Kavkaz, Belorussiya, Boshqirdston, Volga bo‘ylari, Ukraina va Sibirdan xam topilgan. Bunday tosh ustaxonalarini tadqiq qilish olimlarga o‘sha davr moddiy buyumlarini tadqiq qilishningina emas, balki tosh konlar qabilalar urtasida madaniy va iqtisodiy aloqa vositasi sifatida xam katta o‘rin egallaganini aniqlash imkonini berdi. Ibtidoiy odamlar tosh hom–ashyosini o‘zaro iqtisodiy ayirboshlashda va qurol yasash tajribalarini almashinishda foydalanganlar.
Bu o‘rinda muste davriga oid Qopchig‘oy, Qoratov, Ohangaron ustaxonalari qiziqarlidir. Ularni 1951 – 1965 yillarda Arxeologiya institutining Ya.G‘.G‘ulomov raxbarligidagi arxeologik otryadi tomonidan o‘rganilgan.
Qopchig‘ay ustaxonasi- Farg‘ona shaxridan 40 km janubda, Oloy tog‘ining shimoliy yonbag‘ridagi Dangi darasining ichkari qismidagi Qopchig‘oy degan joydan topilgan. U ochiq joydagi chaqmoqtosh koni xisoblanadi. U erdan topilgan tosh qurollar va chiqindilarga asoslanib tadqiqotlar uni muste davridan boshlab odamlar o‘zlashtirganligini ta’kidlaydilar. Bu ustaxonada A.P.Okladnikov, M.R.Qosimov xam tadqiqot ishlarini olib borishgan.
Paleolit davri oid tosh ustaxonalari Navoiy viloyati Navoiy tumanida Uchtut, Ijond va Vaush degan joylaridan topilgan.
Uchtut yodgorligi Uchtut qishlog‘i yaqinida joylashgan. Yodgorlik 1958 yili arxeolog X.Muhammedov tomonidan topilgan.Keyingi yillarda uni T.Mirsoatov keng ko‘lamda o‘rgandi. Bu yodgorlik tosh davrining turli davrlariga oid bo‘lib, asosan neolit davri topilmalari yig‘ib olingan.
Neolit davri bu erda shaxta usubida tosh qazib olganlar.
Tosh ustaxonalari Zarafshonning qadimgi irmoqlari, Oxargaron daryosi bo‘ylarida ham mavjudligi qayd qilingan. Ular arxeolog T.Mirsoatov tomonidan o‘rganilgan.
Chaqmoqtosh konlari va ustaxonalarini keng tadqiq qilish ibtidoiy madaniyati tarixni o‘rganshda muxim manba sanaladi.
Yuqori paleolit davriga oid yodgorliklar kam topilganinga qaramasdan, ulardagi madaniy qatlamlarning yaxshi saqlanishi yuqori paleolit davri taraqqiyotining o‘ziga xos tomonlari ochishga imkon berdi. Hozirgi kunda O‘rta Osiyoda yuqori paleolit davriga oid 30 ortiq yodgorlik topib o‘rganilgan bo‘lsa, shulardan 10 tasi O‘zbekistondan topilgan. Ulardan Zarafshon voxasida topilgan Samarqand, Siyobcha, Xo‘jamazgomanonomanonil makonlari yaxshi o‘rganilgan. Ko‘lbuloq Bo‘zsuv , Takalisoy, Tuyabo‘g‘iz makonlaridan ham yuqori paleolit davri izlari topilgan.
Samarqand makoni –– Yuqori paleolit davrining eng noyob yodgorligi xisoblanadi. U 1939 yilda geolog N.G.Xarlamov tomonidan Samarqand shahridagi qadimgi Siyobcha soyi yoqasidan topildi. Unda I.D. Lev va I.Jo‘raqulovlar 1969 yildan 1972 yilga qadar tadqiqot ishlarini olib bordilar. 2002 yilda SamDU arxeologiya kafedrasi ilmiy xodimlari tomonidan tadqiqot ishlari yana davom qildirildi. Bu makon arxeologlar orasida Komsomol ko‘li makoni nomi bilan mashhurdir. Uning madaniy qatlamidan 7,5 mingga yaqin tosh qurollar topilgan. Ularning aksariyati chaqmoqtosh, kalsedon, diorit, amfibolit, rogovik kabi tosh jinslaridan yasalgan. Bunda tog‘ jinslari makondan 7-8 km shimolda joylashgan Cho‘pon ota qoyalarida uchraydi, ehtimol odamlarning tosh qurollar yasashda ulardan foydalanishgan. Makondan xilma xil qurollar topilgan; qirg‘ichlar, keskichlar, sixlar, pichoqchalar, gardishsimon nukleuslar, uchrindilar, ushatgichlar, boltalar, yupqa paraqalar va boshqalar. Bular orasida hayvon terilarini ishlash uchun mo‘ljallangan qirg‘ichlar, teshgichlar, suyakdan yasalgan mehnat qurollari diqqatga sazovordir. Tosh boltalar va yo‘ng‘ichlar makon uchun o‘ziga xos ravishda ishlangan. 2002 yilda G.F.Korobkova makondan topilgan tosh qurollarini yangi metodika asosida qayta o‘rgandi va uning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqladi. Jumladan, o‘zaklardan ajratib olingan tosh paraqalardan turli qurollar sifatida foydalanilgan. Tosh qurollarga dag‘al kertish usuli bilang ishlov berilgan. Shuningdek, tosh qurollar ko‘pincha tosh parchalari va uchrindilardan yasalgan. Tosh qurollarning so‘nggi paleolit davri qurollariga nisbatan qo‘polroq ishlanishi uning so‘nggi paleolitning ilk bosqichiga oidligini ko‘rsatadi. Tosh va suyakdan sanchqi yasaganlar. Bu odamlarning baliqchilik bilan shug‘ullanganliklarini ko‘rsatadi. Makonning madaniy qatlamlaridan gulxan qoldig‘i, kul, hayvon suyaklari va o‘simlik qoldiqlari topilgan. Ot, tuya, bug‘u, qulon kabi hayvonlarning suyaklari topilgan. U erda chayla izlari ham topilgan. U soy bo‘yida bo‘lib, maydoni 100 kv m, to‘g‘ri burchak shaklida qurilgan. Uning o‘rnida gulxan qoldig‘i, tosh qurollar tayyorlaydigan, chayla ustunlari qoldiqlari topilgan. Samarqand makonini olimlar tadqiq qilib, uning 30-35 ming yilliklarga oidligini aniqladilar. U erdan Kromonon qiyofasidagi odamlarning suyak qoldiqlari topildi. 3 m 20 sm chuqurlikda odamning pastki jag‘ suyagi va 9 ta tish, qo‘l suyagining qoldiqlari topildi. Antropologlar uning 25 yoshli ayolga tegishli ekanligini aniqladilar. Shuningdek, 35 yoshli ayolga tegishli 10 ta tish, pastki jag‘ suyagi va yosh bolaning oziq tishi, pastki jag‘ suyagi ham topilgan.
Samarqand makonidan ibtidoiy odam tomonidan 5 ta maxsus belgi chizilgan hayvon qovurg‘asi qoldig‘i, maxsus teshikli dengiz chig‘anog‘i topilgan. Dengiz chig‘anog‘i zebziynat bo‘lib, Hind okeani, Qizil dengiz va Fors qo‘ltig‘i hududlarida uchraydi. Chig‘anoqning topilishi O‘rta Osiyo qabilalari bilan Hind okeani sohillaridagi qabilalar o‘rtasida aloqa bo‘lganligi va bu chig‘anoqlar Samarqand hududiga mahsulot ayirboshlash natijasida kelib qolganligini ko‘rsatadi. Makondan 20 ga yaqin tuxumsimon danakcha topilgan, ularning har birida kichkina teshikchalar bo‘lgan. Mutaxassislarning fikricha, mazkur danaklar ayollar taqinchog‘i bo‘lgan. Shuningdek, bir xil kattalikdagi dumaloq 2 ta yupqa oq qayroq tosh topilgan. U soch va bo‘yinga osadigan qayroq tosh bo‘lishi mumkin. Qadimgi odamning tafakkuri bilan bog‘liq bo‘lgan o‘rtasi ishqalangan, atrofi ingichka chiziqlar bilan chizilgan dumaloq qayroq tosh ham topilgan. Umuman Samarqand makoni yuqori paleolitga oid qimmatbaho ma’lumotlar beradi.
Siyobcha qarorgohi – Samarqand shaxrining markaziy qismidan oqib o‘tadigan Siyobcha daryosining Chashmasiyob suvi quyilishi joyida joylashgan. Qarorgoh 1969 yilda U.Olimov tomonidan topilgan. Tadqiqot ishlarini esa, N.X.Toshkentboev olib borgan. Qazilmalarning ayrimlarida madaniy qatlam yaxshi saqlanmagan. Topilmalar orasida tosh o‘zaklar, qirg‘ichlar, teshuvchi qurollar, paraqalardan ishlangan qurollar asosiy o‘rinni egallaydi. Topilmalar Samarqand makoninga nisbatan qadimiyroqdir.
Xo‘jamazgil qarorgohi-Samarqand shaxridan 35 km g‘arbiy–sharq tomonda Turkiston tog‘ tizmasining g‘arbiy etaklarida joylashgan Xo‘jamazgil degan joydan topilgan. Yodgorlikni 1969 yilda arxeolog N.X.Toshkentboev tadqiq qilgan. Tadqiqot davomida makondan 200 dan ortiq tosh buyumlar yig‘ib olingan. Topilmalar ichida gardishsimon tosh o‘zaklar, paraqadan yasalgan pichoqsimon qurollar, qirg‘ichlar, randalar, tosh siniqlari topilgan. U erda qizil kesak (oxra) qoldiqlari va gulxan izlari xam topilgan. Qarorgohning moddiy qoldiqlari Samarqand makoni qoldiqlariga o‘xshaydi. Ikkala makonda xam qurollarni ishlash uslubida muste davri uslubi saqlanib qolgan.
Ko‘lbuloq makoni – Tosh davriga oid ko‘p qatlamli yodgorlik bo‘lib, uning 1,2,3 qatlamlaridan yuqori paleolit davriga oid gulxan, ko‘mir qoldiqlari, tosh buyumlardan – nukleuslar, qirg‘ichlar, sixchalar, tosh pichoqlar, tosh siniqlari va hayvon suyaklari topildi. Bu erdan eng ko‘p miqdorda nukleuslar topilgan, chunki ibtidoyi odamlar nukleuslarni ajratib olishining yangi texnikasini kashf etganlar. Ilgaridagidek, paraqalarni tosh bolg‘a bilan emas, balki to shpona bilan ajratib olganlar. Bu bilan ular xoxlagan shakldagi paraqani toshdan ajratib olish imkoniyatiga ega bo‘lganlar. Qo‘lbuloqdan topilgan tosh qurollar o‘zining ishlanishi jixatidan Samarqand, Bo‘zsuv va Tuyabo‘g‘iz makonlaridan topilgan sunggi tosh davri qurollariga o‘xshaydi. Tadqiqotchi M.R.Qosimovning ta’qidlashicha, Toshkent voxasida hali Ko‘lbuloqqa ilmiy ahamiyati jihatidan teng keladigan yodgorlik topilgani yo‘q.
Toshkent voxasidan so‘nggi paleolit davriga oid Bo‘zsuv 1, Bo‘zsuv 11, Bo‘zsuv VI,
Tuyabo‘g‘iz II, III, IV, V, VI makonlari xam topib o‘rganilgan. Ulardan topilgan tosh buyumlar Ko‘lbuloqdan topilgan tosh buyumlariga o‘xshaydi. bular asosida arxeologlar Toshkent voxasida ibtidoiy odamlar paleolit davrining barcha bosqichlarida isteqomat qilib, bir–biri bilan yaqin aloqada bo‘lganlar va bir xil madaniyat yaratganlar degan xulosani berishgan.
