Ta’lim ma’zmuni. O’quv dasturi.Darslik.
Ta’lim ma’zmuni. Didaktik masalalarning uchinchisi – “ta’lim (tarbiya) mazmuni” (3-element) yoki Shunday axborotlar majmuasi, ular yordamida yangi avlodlarga umuminsoniy va milliy tajribalar uzatiladi.
Ta’lim ma’zmuni. O’quv dasturi.Nima uchun biz yuqorida “ixtiyoriy tanlangan ta’lim mazmuni” deb takidladik? Bu haqida tasavvur xosil qilish uchun mavjud yondaShuvlarga murojat kilaylik. Ta’lim mazmuni deganda inson o`qitish jarayonida egallashi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalar xajmi va xarakter tushuniladi. Biroq bilim va ko`nikmalar ta’lim mazmunini mukmamal ifodalay olmaydi. Ba’zi bir boshqa mazmunlar ham mavjudki, ularni uzlashtirmasdan turib rivojlanish yuk.
Unda ta’lim mazmunining tulaligini, ayniksa, erkin shaxsni tarbiyalash maqsadida ta’minlay- digan tarkibini izlashga qanday yondashish kerak?
Ta’lim mazmunini loyixalashga kiritilgan pedagogik tizimning 1- elementi – maqsad bilan uzaro farklanadigan tomonlarini hisobga olish kerak bo`ladi. CHunki xar ikkalasida ham UE mavjud. Aslida ham Shunday bulishi kerak, biroq pedagogik tizimning maqsadini belgilashda, yuqorida ta’kidlanganidek, uni o`quvchilar urganishi lozim bo`lgan ruyxati keltiriladi xolos va ular ta’lim maqsadini aniqlash uchun xizmat qiladi. Ta’lim mazmunini saralashda esa UE boshqacha ma’no kasb etadi, yangi axborotlarning umumiy xajmidan UE sifatida o`quvchilarga etkaziladi. O`quv yurtlarida urgatilayotgan fanlarning UE nixoyatda kup, biroq xar bir o`quv yurti turiga karab UE soni cheklanadi. Misol tarikasida fizika fanini olaylik. Bu fan mavzulari bo`yicha Umum ta’lim maktablari uchun alohida, urta maxsus, kasb xunar kollejlari uchun alohida, oliy o`quv yurtlari uchun alohida aniqlanadi. Buning uchun esa UE bayoni o`quv dasturlari ishlab chiqiladi.
O`quv dasturi.O`quv dasturi bu xujjat hisoblanib, bo`lajak mutaxassis shaxsiga qo’yilgan talablarga mos holda ta’lim mazmunini va uni o`quvchi (talaba) lar tomonidan o`zlashtirishni tashkil etish usullarini uzida aks ettiradi. O`quv dasturlarida umum insoniy tajriba, Shuningdek, ta’lim va tarbiya tajribasi ma’lum kurinishda (yoki shaklda) saklanadi. Bu taj- riba bo`lajak mutaxassis o`zlashtirishi kerak bo`lgan turli xil axborotlar va bu tajriba o`qitish jarayonida qanday uzatilishi kerakligi to`g`risida ma’lumotlardan iborat bo`ladi.
O`quv dasturida UE maqsadi aniq belgilanishi, mazmuni esa ma’lum didaktik tamoiyllartuShu-narlilik, ilmiylik, kursatmalilik asosida kurilishi kerak. Dasturda o`quv materialining tushunarli tarzda berilishi muxim ahamiyat kasb etadi. O`quv materialining tushunarli bulishi uchun u ma’lum murakkablik darajasida bayon etiladi. Shu boisdan didaktikada “oddiydan murakkablikka” koidasi mavjud. Bu koidaga ta’lim mazmunini izchil va ketma- ket yoritishda rioya kilinadi.
Dastur o`qitish jarayonida o`zlashtirish kerak bo`lgan savollar ruyxatidan iborat bo`lganligi uchun bilimlar mazmunini tulik yoritib berolmaydi. Shuningdek, ular xajmini va chukurligini, ko`nikma va malakalar mazmunini va xarakterini ham aniqlamaydi. Dastur o`qitish darajasi ilmiynazariy va siyosiy jixatdan qanday bulishi kerakligini o`quvchilarda dunyokarashning qaysi kirralarini shakllantirish zarurligini kursatsa, darslik bu muammolarni aniq tushuntirib beradi.
Darslik.Pedagogik nashrlarda “darslik” tushunchasi tegishli fanga oid ilmiy bilimlar asoslarini dasturga mos holda kiluvchi kitob deb ta’riflanadi. Darslik dastur mazmunini aniq kurinishda ifoda etadi va bir vaktning uzida unga teskari ta’sir kursatgan holda uni yana ham aniqlashtiradi, rivojlantiradi va takomillashtiradi.
Darslik bu pedagogik tizimning axborotli modelidir. Nima uchun model? CHunki xar bir o`quv jarayo ning ma’lum bosqichlari kursatilgan bo`ladi. Darxakikat, o`quvchilar darslik mavzularini ukib, undagi topshiriklarni ma’lum xarakatlar kurinishida bajarishadi: tekshiradi, echadi, javob beradi va xakozo. Bu xarakatlar darslik matnlarida ochik yoki yashrin shaklda berilishi mukin. Bu, demak; darslikda ma’lum pedagogik jarayon u yoki bu xolatda bayon etilishidan dalolat beradi. Shunday qilib pedagogik jarayon, muallif tomonidan darslikda ma’lum darajada aks ettirilgan moddiy mavudlik, yangilikdir.
Nima uchun darslik – pedagogik tizim modeli? CHunki pedagogik jarayon xar doim aniq boshqariladigan tizim doirasida amalga oshiriladi, darslik esa uzida pedagogik tizimning alohida xususiyatlari va tomonlarini aks ettiradi Afsuski, xozirga kadar olimlarimiz darslikdan pedagogik tizim modeli sifatida, ya’ni bulgusi o`quv-tarbiyaviy jarayonni modellashtirish vositasi ekanligidan foydalanish-maydi. Shuni alohida kayd etish lozimki, darslik uz-uzidan pedagogik tizimni modellashtirmaydi va o`quv jarayoniga aylantirmaydi bo`larning hammasini pedagog darslikdan foydalangan holda amalga oshiradi.
Nixoyat, biz nima uchun darslik-pedagogik tizimning axborotli modeli deb atadik? Bu savolga javob sodda: chunki model axborotlarning ma’lum bayoni tarzda beriladi.
Shunday qilib, darslik avtonom ta’lim vositasi sifatida pedagogik tizim elementlarining axborotli modeli hisoblanib pedagogik jarayonni boshqarishni avtomatlashtirish uchun muljallangandir.
Ta’lim ma’zmuni. O’quv dasturi. Darslikda pedagogik tizimni modellashtirish jarayoni va ketma- ketligi kuyidagi tartibda borishi mumkin:
-dastlab pedagogik tizim mavjudligini maqsadi aniqlanadi va tulik yoritiladi;
-keyin kuyidagi umumdidaktik tamoyillarni hisobga olgan holda ta’lim mazmunini yoritish amal- ga oshiriladi: ketma-ketlik, tushunarlilik, ilmiylik, kursatmalilik. Ta’lim mazmunida Shunday axborotlar bulishi kerakki, ular o`quvchi uzlashtirayotgan faoliyatning yunaltirilgan asoslarini (koida, ta’rif, xususiyat, tamoil, algoritm, metod) tashkil etilishi zarur. Ta’lim mazmunini tanlash uning maqsadiga mos holda darslikda yoritilishi kerak;
- darslikni yaratishning keyingi bosqichi va unda pedagogik tizimning aniqlanishi didaktik jarayonlarni tanlash va ishlab chikishdan iborat. Bu bos- kich darslikda o`quvchilarning bilishiga qaratilgan xarakatlarini ma’lum tizimda ifodalashga va ta’lim maqsadiga mos holda bu faoliyatni bajarishni ta’minlashga tegishlidir;
- darslikni yaratishning yakuniy bosqichi ta’limning tashkiliy shakllarini chegaralash hisob- lanadi. Darslikda mavzular bo`yicha o`quvchilar egallashi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalar tizimi o`qitishning makbul shakllariga (dars, amaliy mashgulot, masala, topshirik, uy ishi va xokazo) mos holda yoritilishi kerak. Bu o`qituvchi va o`quvchilarning darslikdan foydalanish faoliyatini tartibga solib turadi.
Yuqorida biz darslik yaratishga yangicha-tizimli yondoshish yulini ko`rsatishga xarakat kildik. Umuman olganda darslikni takomillashtirish ikki yunalishda borishi mumkin: 1-mazmunini yangilash, 2-yangi didaktik echimlarni izlab topish.
Zamonaviy darslik mazmunini o`quvchi (talaba) larda uzining uzbek millatiga mansubligini anglab etishi, davlatimizning tashki va ichki siyosatiga sodikligini tarbiyalash kerak. Bu degan suz mamlakatimizda mustaqillik yillarida ruy berayotgan ijtimoiy-iktisodiy isloxotlar, ma’naviyma’rifiy sohadagi yutuklar darslikda uz urnini etarlicha topishi kerakligini ko`rsatadi. Bu nafaqat ijtimoiy-gumanitar sikldagi fanlarga, balki tabiiy, matematika fanlariga ham bir xilda tegishlidir. Darslik mazmunini takomillashtirishda uning politexnik jixatlarini chukurlashtirish alohida ahamiyat kasb etadi. Darsliklar u yoki bu ixtisoslikka mos holda o`quvchi (talaba) larni zamonaviy ishlab chiqarishning asosiy yunalishlari, uning bosh sohalari, etakchi kasblari, yangi texnika va texnologiyalari, mehnattni tashkil etish asoslari bilan tanishtirish kerak.
Didaktik nuktayi nazardan uz echimini darslikda topishi kerak bo`lgan muammolar katorida o`quv predmeti sikllari bo`yicha ichki boglanishga ham, predmetlararo boglanishni ta’minlashga ham alohida e’tibor karatish, darsliklarga kiritilayotgan yangi tushunchalarni ham obdon uylab, tushunarli bulishini hisobga olib kiritishi kabi masalalarni ko`rsatish mumkin.
Shunday qilib, yaratilgan darslik ma’lum fan sohasining o`quv uslubiy majmuasidan( o`quv dasturi, kullanma, o`qitish vositalar va boshqa) markaziy urnini egallashi uning zamonaviyligini kursatib beradi.
An’anaviy o‘quv jarayonida biz ko‘proq o‘qituvchining mahoratiga suyanib samaraga erishishga harakat qilamiz. Buning uchun esa pedagog ma’lum tajriba orttirgan bo‘lishi talab etiladi. Pedagogik texnologiyaning asosi esa proektlashtirishdir. Ana Shu aniq proektlashtirilgan dastur pedagogga samarali natijaga erishish imkonini tug`diradi. Bunday proekt asosida ish olib borayotgan pedagog katta pedagogik tajribaga ega bo‘lmasa-da, yuqori samaraga erisha oladi. Biz bilamizki, pedagogik texnologiya bu avvalom bor aniqlikka ega bo‘lgan va qat’iy, ilmiy loyihalashtirilgan jarayondir. O‘quv jarayonini tashkil etishdagi birinchi qadam bu o‘quv maqsadlarini aniqlash hisoblanadi. Bugungi kunda biz darsning maqsadini qanday belgilaymiz? – degan savol albatta hammani qiziqtiradi.
Biz bugungi kunda darsning maqsadini umumiy holda belgilaymiz va Shuning uchun ham erishgan natijamizni baholashda qiynalamiz. Bunday umumiy maqsadni belgilash pedagogik texnologiyani qoniqtira olmaydi. Pedagogik texnologiyalar dars maqsadini belgilashda ham aniqlik bo‘lishini talab etadi. Aniq maqsadlarni belgilash nazorat va baholash ishini engillashtiradi va bu jarayonga oydinlik kiritadi. Shuning uchun ham pedagogik texnologiyalarni qo‘llashdagi birinchi qadam bu aniqlashtirilgan maqsadlarni ishlab chiqishdir degan xulosani beradi. Pedagogik texnologiyalarning ishlanishida asosiy e’tibor oxirgi natijaga qaratilgan bo‘ladi va qo‘yidagi izchillikda ishlab chiqiladi:
- Aniqlashtirilgan o‘quv maqsadlarini ishlab chiqish va ularni guruhlarga
- O‘quv maqsadlarini nazorat ishi va test vazifalariga o‘tkazish.
- Maqsadga erishish yo‘lini va usullarni
- Natijani baholash va o‘zlashtirish darajasini
- Dasturli ta’lim.
Demak, pedagogik texnologiyalar an’anaviy ta’limdan tubdan farq qilgan holda tuziladi. U o‘zaro yopiq siklni va o‘zaro izchil bog`liqlikni taqozo etadi. Aniqlashtirilgan maqsadlar pedagogga nazorat ishini belgilashda, baholashda va usullarni aniqlashda katta imkoniyatlar yaratadi. Barcha etaplar bir maqsadga bo‘ysunadi va yuqori natijani kafolatlaydi.Ta’lim ma’zmuni. O’quv dasturi.
An’anaviy ta’lim esa quyidagi izchillikda tashkil etiladi:
1.Umumiy maqsadni aniqlash.
2.Usullarni aniqlash
3.Nazorat ishini belgilash.
4. Baholash.
Muallif:SH.R Xasonova.
