Taraqqiyot modeliga yondashuv ko’rinishlari.

Taraqqiyot modeliga yondashuv ko’rinishlari.

Taraqqiyot modeliga yondashuv ko’rinishlari:

− Sivilizatsion yondashuv (madaniyat va rivojlanishning xilma xilligi);
− Farmatsion yondashuv – dunyoda jamiyat va ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning har qanday
mamlakat uchun bir xilda maqbul bo‘lgan hammabop yo‘llari yo‘qligi ma’lum bo‘lib qolmoqda. Zero, birxillik, yoki yagona andoza degan tushunchalar bugungi kunda o‘z ahamiyatini yuqotib bormoqda. Bunday yondashuv demokratiyani, demokratik jamiyat qurilishi qonuniyatlarini «farmatsion» qarashdan farkli holatda yangicha tamoyillar asosida tahlil etishga nazariy metodologik asos bo‘ladi.

O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy taraqqiyot fikrlarning xilma-xilligi asosida rivojlanadi
hamda umuminsoniy demokratik prinsiplarga asoslanadi, ularga ko‘ra inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Demokratik huquq va erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoya qilinadi.
O‘zbekistonning demokratik jamiyatni barpo etishda Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov
ta’kidlaganidek, “Davlat va jamiyatni isloh etish hamda modernizatsiya qilishda o‘zbek modelining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan bosqichma-bosqichlik tamoyiliga bundan buyon ham qat’iy amal qilinishi ta’minlanadi.

«O‘zbek modeli» tushunchasi, avvalo, O‘zbekistonning mustaqil milliy  taraqqiyoti qanday bo‘lishi lozimligini asoslaydigan, uni muayyan maqsadlarga yo‘naltiradigan eng  umumiy  nazariy  xulosalar  va  mo‘ljallar  bilan  davlatning  belgilangan  maqsadlarga  erishishiga  qaratilgan amaliy siyosatining mushtarakligini anglatadi (davlat siyosati deganda hokimiyatning har  uchala bo‘g‘ini faoliyati nazarda tutilmoqda).

Iqtisodiyot  nazariyasida  ayrim  olimlar  iqtisodiy  taraqqiyot  modelini  davlat  tuzumi  desa,  boshqalar  ijtimoiy-iqtisodiy  formasiya,  uchinchilari  esa  ijtimoiy-iqtisodiy  taraqqiyotning  aniq  belgilangan yo’li, deb hisoblaydi. Iqtisodiy taraqqiyot modeli, N.To’xliev va boshqa bir guruh  olimlarning  fikriga  ko’ra,  iqtisodiy  munosabatlarning  keng  miqyosli  tizimi  bo’lib,  u  huquqiy,  ma’muriy hamda xo’jalik mexanizmlari orqali boshqariladi. Bunday munosabatlarning sub’ekti  mulk egalari, xo’jalik faoliyati ishtirokchilari, uyushmalar, davlat va xususiy sektor, mamlakat  doirasidagi mintaqa va tarmoqlar hisoblanadi. Iqtisodiy taraqqiyot modeliga axloq va dunyoqarash,  mentalitet, turmush tarzi, madaniyat kabi ijtimoiy me’yorlar ma’lum darajada o’z ta’sirini o’tkazadi.

Taraqqiyot modellarining o‘zigsha xos yo‘nalishlari va xususiyatlari: 

“O‘zbek modeli” – O‘zbekistonning o‘ziga xos va mos taraqqiyot yo‘li ijtimoiy yo‘naltirilgan  bozor iqtisodiyotiga o‘tish;

“Amerika modeli” – “Erkin bozor munosabatlari”

“Fransiya modeli” – “davlatning roli kuchli”

“Nemis va shved modili” – “ijtimoiy yo‘nalish ustuvor”

Lotin Amerikasi va Afrika modeli – “Iqtisodni barqarorlashtirish”

Sharqiy Evropa modeli – Iqtisodiyotda “SHok trapeya” usulidan foydalaniladi;

«Yaponiya modeli» iqtisodiy munosabatlarda davlatning etakchi o‘rni bilan belgilanadi;
Janubi-Sharqiy Osiyo (Singapur, Janubiy Koreya, Tayvan, Gonkong) – “ijtimoiy soha va  eksportni rag‘batlantirish”

Iqtisodiy taraqqiyot modeli global va milliy xarakterda bo’ladi. Hozirgi vaqtda taraqqiyotning bir qator tipik global quyidagi modellari mavjud:

1. Osiyo taraqqiyoti  modeli  –  jamoaning  kuchli  pozisiyasi  va  diniy  omilga  asoslangan bo’lib, bu modelda undiruvchi sanoat va qishloq xo’jaligi asosiy o’rinda turadi. “Osiyo arslonlari”  deb e’tirof etilgan: Janubiy Koreya, Singapur, Tayvan, Malayziya kabi mamlakatlar rivojlandi.

Mustaqillikdan meros qolgan qaloq, an’anaviy iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o’tish. Bu  model milliy mustaqillik sharoitida amalga oshadi. Bunda bozor iqtisodiyotiga xos belgilar xo’jalik  turlarining transformasiyasi orqali yuz beradi.

1)  Azaliy natura xo’jalik bozor doirasiga tortilib, tovar xo’jaligiga aylanadi va undan bozor  iqtisodiyoti belgilari o’sib chiqadi.

2) Kam rivojlangan, lekin real mavjud milliy kapitalistik xo’jalik bozor iqtisodiyoti tomon  yuz tutadi.

3)  Xorijiy  kapital  yaratgan  xo’jalik,  ishlab  chiqarishning  xorijiy  sektori  zaminida  bozor  iqtisodiyoti unsurlari rivoj topadi.

Osiyo   modelining   muhim   belgisi   shundaki,   unga   bozor   munosabatlari   rivojiga   xos  bosqichlarning hammasidan o’tilmaydi, hatto ayrimlari chetlab ham o’tiladi. Masalan, qoloq natura  xo’jalik to’g’ridan-to’g’ri bozor iqtisodiyotiga xos yirik fermer xo’jaligiga aylanadi.

“Yangi Yapon” yigit-qizlari bilak kuchiga va aqliga tayanadilar. CHetdan texnika, asbob- uskuna, kapital olib kelinadi. Ishchi kuchini “ajdoha”lar beradi. AQSH texnologiyasidan nusha  ko’chirgan Janubiy Koreya ham tez rivojlandiki, bunda 1) ishchilarni bepul qayta o’qitish; 2) sanoat  tarmoqlarini rivojlantirish; 3) subsidiya va past foizli kreditlar berish; 4) “Eksport” – iqtisodiyotning  harakatlantiruvchi   kuchi”   aqidasi   hukmron;   5)   mamlakatda   bilimdon   va   intizomli   ishchi  kuchlarining etarliligi.

2. Yevropa (cha) modelida – iqtisodiy taraqqiyotning ijtimoiy yo’naltirilganligi, xususiy tashabbusning yuqori darajada rivojlanganligi, biznesni qo’llab-quvvatlash va soliq undirishning sharoitga moslashuvchan tizimi, jamiyatning texnokratik yo’nalishi, YAIMda xizmat ko’rsatish  sohasining yuqori hissasi ko’zga tashlanadi.

Evropacha modelda evolyusion yo’l orqali oddiy tovar xo’jaligidan klassik kapitalizm tomon  va undan bozor iqtisodiyoti tomon boriladi. Bunda oddiy pul-tovar munosabatlarining kapitalistik  shaklga ko’chishi, uning bozor iqtisodiyotiga aylana borishi orqali yuz beradi. Bu modelda bozor  iqtisodiyotining yovvoyi ko’rinishlari ham kuzatiladi: o’ta tarqoqlik, tartibsizlik, o’zbilarmonchilik,  shafqatsiz  ekspluatasiya,  ommaning  qashshoqlashuvi,  g’irrom  raqobat,  g’ayri  insoniy  xatti- harakatlarga moyillik. Bu jarayon XIX asr oxirigacha hukmron bo’ldi. XX asr 30-yillaridan bozor  iqtisodiyotiga o’tildi, 50-yillarda shiddatli tus oldi.

3. Lotin Amerikasi modeli – hom ashyo tamoyiliga qurilib, undiruvchi sanoat tarmoqlarining rivojlanganligi, mehnat  resurslarining  ortiqchaligi,  xufyona  narkokapitalning  yuqori  hissasi,  eksportning past, tovar va xizmatlar importining esa yuqori darajasi iqtisodiyotda mayda tovar  ishlab chiqarishning sezilarli darajasi bilan tavsiflanadi.
4. Osiyo – Tinch okeani modeli (XX asr 70–80-yillarda shakllangan)ning tipik xususiyati – yuqori texnologiyaga egaligi, tabiat va inson resurslaridan oqilona foydalanish, ishlab chiqarish ilmiy bazasining rivojlanganligidir.
5. Afrika iqtisodiy  taraqqiyot  modeli  –  tipik  xom  ashyo  yo’nalishi,  iqtisodiyotda  past  unumdorlik   darajasi,   mehnat   resurslarining   ortiqchaligi,   aholi   turmushining   past   darajasi,  infratuzilmaning  rivojlanmaganligi,  urug’chilik,  qabilalar  o’rtasidagi  urushlar,  ijtimoiy-siyosiy  barqarorlik bilan xarakterlanadi.
6. Postsovet iqtisodiy taraqqiyot modeli – asosan MDH mamlakatlariga xos bo’lib, ularni ishlab chiqarish  texnologiyasining  umumiy  xususiyati,  yagona  andozalar,  iqtisodiyotni  isloh  qilishning umumiy vazifalari birlashtiradi. Sobiq Ittifoq respublikalarining 70 yildan ortiq birga  bo’lishi iqtisodiy munosabatlarining yaqinlashuviga o’z ta’sirini o’tkazmasdan qolmadi. XX asr 90- yillari  boshida  va  o’rtalariga  kelib  ham  mamlakatlar  tashqi  savdo  aylanmasining  yarmidan  ko’prog’i MDHga to’g’ri kelar edi. Ammo, keyinchalik bu tendensiya milliy taraqqiyot modellari  etakchi o’rinni egallay  olmadi. O’zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyatida sanoati rivojlangan  mamlakatlar birinchi darajasiga ko’tarildi.

Taraqqiyotning   global   modellaridan   tashqari   dunyodagi   AQSH,   Angliya,   YAponiya,  Germaniya kabi ayrim rivojlangan va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlarda quyidagi modellar  ham ko’zga tashlanadi.

1. “Amerika modeli”da  bozor  munosabati  nihoyatda  liberalligi  bilan  xarakterlanadi.  Davlatchilik asoslari va demokratik tamoyillar muqaddasligi, o’z kuchiga tayanishga o’rgatiladi.  «AQSH millatlar hamjamiyati” g’oyasida birlashgan davlatdir.
2. “Yapon modeli”da iqtisodiy munosabatlarda davlat yetakchi o’rinni egallaydi. 2-jahon urishida 8 mln.dan ziyod odam halok bo’lgan va jarohatlangan, 90 dan ortiq shahar, 80 dan ortiq sanoat korxonalari vayron bo’lgan. Davlat siyosiy madaniyatga e’tibor qaratdi. Iqtisodiyot xalqning  ijtimoiy-tarixiy  tajribasi,  ruhiyati  va  mentaliteti  bilan  yo’g’rildi.  Amerika  ko’magiga  tayandi.  Fuqaro  mehnatsevarlik,  intizomlilik,  jamoaviylik  yapon  milliy  xarakteri  rivojlantirildi.  “Bor  imkoniyatlaringni  ishga  sol!”  g’oyasiga  amal  qilindi.  “Ahloq  tarbiya”  tizimiga  asoslangan:  1)  xarakterni  shakllantirish;  2)  “davlat  uchun  maqbul  axloqiy  sifatlarni  tarbiyalashga  qaratilgan  faoliyat»; 3) “fuqarolik axloqi asoslarini tarbiyalash”ga yo’naltirildi.
3. “Shved modeli”da iqtisodiyot ijtimoiy sohaga yo’naltirilganligidir….
4. Erxard (nemis) modelida XX asr 1949-50 yillarda 2 ta islohot o’tkazilgan: 1) Pul (marka) islohati, bir kechada marka singan, kuygan, faqat banklarda ko’p miqdorda markasi borlarning 40  markasigina  qoldirilgan.  2)  Narx-navo  islohotiga  ko’ra  “ochiq  eshiklar”  siyosati  olib  borilib,  do’konlardagi narx-navo oshib ketgan. Chet el korxonalari bilan birga qo’shma korxonalar barpo  etilib,   xorijiy   sarmoyalar   iqtisodiyotga   jalb   qilingan.   O’tish   davrida   AQShning   “Marshal  shartnomasi”ga tayanib, G’arb davlatlariga ajratilgan 50 milliard dollardan qisman foydalanilgan.  Erxard  modeli  o’zida  AQSH,  Angliya,  Shvedsiya  kabi  rivojlangan  mamlakatlar  taraqqiyot

modellarining   ijobiy   tomonlarini   o’zida   umumlashtirgan.   Chetga   sanoat,   nooziq   ovqat  mahsulotlarini eksport qilish 1950–1992 yillar davrida 27 foizdan 92 foizgacha chiqarilgan. Shu  davrda   oziq-ovqat   mahsulotlari   aholi   ehtiyojiga   sarflanib,   75–80   foizdan   27   foizgacha  kamaytirilgan. Bugungi kunda Germaniya aholisi 85 mln.ga yaqin. 1990 yilda Sharqiy Germaniya  (GDR) unga qo’shildi, ikkita GFR va GDR o’rtasidagi devor olib tashlandi. 1992 yilga kelib,  Germaniya  Potstam  konferensiyasi  (1945)  shartlarini  bajarib,  sobiq  SSSR  va  AQSHga  katta  miqdorda tovon to’ladi. 1994–95 yillarda 3 mingga yaqin yaxudiylarning har biriga ham 3,5 ming  markadan tovon puli to’ladi.

5. Turk modeli aynan Erxard modelining andozasi bo’lib, nemislardan o’zlashtirilgan. Faqat bunda Turkiya mamlakatda engil sanoat rivojlanishiga keng e’tibor berilgan. Pul va narx-navo islohotlari olib borilgan. Bugungi kunda Turkiya o’rta rivojlangan davlatlar qatoriga kiradi.
6. “Xitoy modeli”da Xitoy islohotlarining “otasi” Den-Syaopin rahbarligida “Uch qadam” strategiyasi, bozor iqtisodiyotining milliy konsepsiyasi ishlab chiqildi. Bunga ko’ra:

1) Birinchi bosqich. 1982–1989-yillarda asosiy iqtisodiy ko’rsatkich, mamlakatning YAIM 2  marta o’stirish ko’zlandi.

2) Ikkinchi bosqich. 1990–1999 yillarda amalga oshirilib, 4 marta ko’paytirish belgilandi.

3) Uchinchi bosqich. 2000–2050 yillargacha belgilanib, aholi jon boshiga YAIM 4 ming

dollarga etkazish ko’zda tutildi.

Den Syapin siyosat sohasida  oqilona yo’l tutdi. U “moddiy inqilob” oqibatlarini tugatdi. U Xitoy  Kompartiyasi  dusturidan  “3-jahon  urushining  muqarrarligi  va  zarurligi”  qoidasini  olib  tashladi.  Yadro  qurolini  birinchi  bo’lib  ishlatmaslik  majmuriyatini  oldi.  U  “Bir  davlat  va  ikki  siyosiy tuzum” dasturining asoschisi. Bir vaqtlar inglizlar bosib olgan Gonkongning Xitoyga qayta  qo’shilishi muammosini echib ketdi. 1997 yil 1 iyulida qo’shildi. Gonkong Buyuk Britaniyaning  Osiyodagi mustamlakasi edi.

Xitoy davlati bozor iqtisodiyoti milliy konsepsiyasiga ko’ra: 1) mamlakat iqtisodiyotining  liberallashuvi; 2) xususiylashtirish jarayoni; 3) turli mulk shakllarining paydo bo’lishi; 4) xorijiy  sarmoyalarning kirib kelishi yo’lga qo’yildi. Den Syapon: «mamlakat iqtisodiyotini isloh etishdan  ko’zlangan maqsad – sosialistik bozor iqtisodiyoti tizimini shakllantirishdir» degan edi⁵⁴. Xitoy  aholisi 1 300 mln. kishi.

7. “Janubiy Koreya modeli” 4 bosqichdan iborat bo’ldi.

1) 1946–1961 yillarda Amerika tusidagi davlatchilik shakllantirildi. AQSH harbiy kuchlari

ushlab turilishi bu vazifani ancha engillashtirdi.

2) 1962–1975 yillarda Koreys iqtisodiy mo’’jizasining otasi deb tan olingan Prezident Pak

CHjon  Xi  nomi  bilan  bog’liq.  Islohotning  asosiy  yo’nalishi  chora  va  ehtiyojlarni  qoplashga  qaratilgan iqtisodiyotga emas,  balki  mahsulotni taklif  qiladigan  iqtisodiyotga  qaratildi.  Eksport  oshdi….

3)   1976–1981   yillarda   iqtisodiyot   eksportga   yo’naltirildi.   Keyinchalik   og’ir   sanoat  rivojlantirildi. 1980 yillarda sanoat ishlab chiqarishida kichik va o’rta biznes 20%dan oshmadi.

4)  1982–1991  yillarda  iqtisodiyotni  erkin  qo’yish,  uning  ochiqligi  ta’minlandi.  Imtiyozli  kreditlar berish bekor qilindi. Davlat faqat uzoq muddatga kredit berishni kafolatladi.

8. “O’zbek modeli” – qisman Erxard (nemis) modeliga o’xshab ketadi. Nemislarga o’xshab, mamlakatimizda 2 ta islohot o’tkazildi. 1) 1993–94 yillarda pul islohoti (kupon) joriy qilinib, milliy sum  muomalaga  kiritildi;  2)  Narx-navo  islohati  1991–2001  yillar  va  undan  keyingi  hozirgi  davrgacha davom etmoqda.

Aslida XX asr 90-yillari boshida O’zbekiston oldida bir qator strategik rivojlanish yo’llari  paydo bo’lgan edi. Ularni 4 yo’nalishga bo’lish mumkin: 1) xom ashyo; 2) agrar; 3) industrial; 4)  xizmat ko’rsatish sohasini rivojlantirish bo’yicha guruhlash joizdir.

1. Xom ashyo yo’lini tanlash tabiiy boyliklarning yanada talon-taroj qilinishi, aholini ish bilan ta’minlash muammosi, sanoatning undiruvchi tarmoqlariga zo’r berishga olib keldi. Sobiq Ittifoq ixtisoslashuvi bu yo’nalishni keltirib chiqargan edi.
2. Agrar iqtisodiy taraqqiyot modeli agrarsanoat majmui (ASM) tarmoqlarini rivojlantirishni taqozo qilib, aholining asosiy qismini qishloq xo’jaligi bilan band qilishga olib kelardi.
3. Industiral iqtisodiy   taraqqiyot   modelining   samaradorligi   Janubiy-Sharqiy   Osiyo  mamlakatlari tajribasi bilan tasdiqlandi.
4. Taraqqiyotning xizmat ko’rsatish yo’nalishi ham O’zbekistonga qo’l kelishi mumkin edi. Bu yo’ldan borayotgan Evropa mamlakatlaridan YAIMning 67–70% shu sohada yaratiladi. Ba’zi mamlakatlarda bu YAIMning 25% ni hosil qiladi.

Taraqqiyot modeliga yondashuv ko’rinishlari.

Muallif: A. To’rayev, J. Toshboyev.

Mavzular.

manba