Tarixiy yodgorliklarning xolatini urganishda geodezik usullarni kullash.
Tarixiy yodgorliklarning xolatini urganishda geodezik usullarni kullash. Kadimiy tarixiy yodgorliklarni ta’mirlash va kayta tiklash maksadida, muxandisona va tarixiy taxdilini zamonaviy geodezik usullarni kullab, ularning xolatini chukur tekshirgan xolda amal- ga oshirish mumkin. Tarixiy yodgorliklarning xolatini tekshirish, ulchamlarini, ta’mirlash va rekon- struksiya chizmalarini tayyorlash uchun geodezik usullarda kuzatish ishlari olib borilib, ularning natijalari asosida zaruriy me’yoriy xujjatlar ishlab chikiladi.
Tarixiy yodgorliklarni ta’mirlash va rekonstruksiya kilish uchun ulcham olish chizmalarini tu- zish buyicha amalga oshiriladigan ishlarning kupchiligida geodezik va fotogrammegrik usullar kulla- niladi. Ammo, tarixiy yodgorliklarni ta’mirlash maksadida ularning xolatini tekshirishda echilishi lozim bulgan kuyidagi muammolar paydo buladi.
– tarixiy yodgorliklarning parametrlarini geodezik usulda aniklash: planli-balandlik geodezik gayanch tarmogini barpo etish, inshoogda nul ish chizigini rejalash va belgilash; tarixiy yodgor- liklarning gorizontal, vertikal va kiya xolatda joylashgan elementlarining ulchamlarini aniklash; borib bulmas masofalarni aniklash; inshootning borib bulmas balandligini aniklash; rejada aylana shakliga ega bulgan inshootlarning radiusi va markaz koordinatalarini aniklash va boshkalar.
Ulcham olish chizmalarini chizish uchun kullaniladigan asboblar
Tarixiy ulcham olish ishlarining natijalari buyicha inshootlarning ulcham olish chizmalari chiziladi: planlar, fasadlar, kirkimlar, fragmentlar, nakshlar, bezaklar va devorlardagi yozuvlar va x.k. X,ozirgi vaktda, chizikli ulchashlarni 1/1000 – 1/3000 nisbiy xatolik bilan amalga oshirish uchun amaldagi me’yoriy xujjatlarga asosan OPKZ-20 ANT/10, OPKZ-ZO ANT/10 va OPKZ-50 ANT/10 pulat rulegkalar ishlatiladi, anikligi yukori (1/500) bulgan ulchashlarda esa OPK2-50 ANT/1, OPKZ-50 BUL/1 – millimetr bulakli ikkinchi klass aniklikdagi rulegkalardan foydalaniladi. Tarixiy s’yomkalarni bajarishda burchaklarni ulchash uchun T15, 2T15, 2T30, 2T30P va boshka texnik tsodolitlar kullaniladi.
Planli geodezik va fotogrammegrik asoslarni barno etishda, inshootlarning ogishi va boshka deformatsiyalarini kuzagishda ZT2KP, ZT5KP, T5, T5K, «Teo-020» markali anik teodolitlardan foydalaniladi. Ammo shuni yodda tutmok zarurki, agar boshka ulchashlar, masalan, kompleks ulchashlar tar- kibiga kiradigan chizikli ulchashlar (avvalgi darajada kolsa) anikligi yukori bulmagan asboblar yor- damida bajarilsa, anik asboblarni ishlatishning xojati yuk Shuning uchun chizikli ulchashlarga mos bulgan asboblar (svetodalnomerlar) dan yoki zamonaviy elektron taxeomegrlardan foydalanish zarur. Geometrik nivelirlashni bajarishda NZ va NYU nivelirlarini ishlatish mumkin. Inshootlarning chukishi va boshka deformatsiyalarini aniklashda NO,5, N1, NA1, N, 004 va boshka nivelirlar kullaniladi.
Inshootlarda nul ish chizigini joyda rejalash va otmetka uzatish uchun, ta’mirlovchilar texnik nivelirlardan foydalaniladi. Ammo bu asbobdan xamma vakt xam foydalanib bulmaydi. Masalan, nul ish chizigini xonalarning ichida rejalashda, yoruglik etarli bulmagan joylarda, shtativ va reykalarni urnatish imkoniyati bulmagan xollarda. Bu xolatlarda gidrostatik nivelirlash usulini kullash maksadga muvofik buladi.Xozirgi vaktda xorijiy firmalar tomonidan kuplab turli xil elektron, lazerli va avto- matlashtirilgan geodezik asboblar ishlab chikarilmokda. Geodezik ulchash ishlarini avtomatlashtirish va ularni bajarishni jadallashtirish uchun zamo- naviy lazerli elektron asboblarni kullash maksadga muvofik.
Tarixiy yodgorliklarning geometrik parametrlarini geodezik usulda aniklash texnologiyasi Ulcham olish ishlari amaliyotida tarixiy yodgorliklarning bir kator asosiy parametrlarini aniklash muammosi paydo buladi. Tarixiy ansambllarning geometrik parametrlarini geodezik usulda aniklash texnologiyasini bir necha boskichlarga ajratish mumkin.
Optimal nlanli-balandlik geodezik tarmoklarini barpo etish: Ma’lumki tarixiy ulchamlarni olishdan maksad tarixiy yodgorliklarning ulcham olish chizmala- rini tuzishdan iborat. Agar ulcham olish ishlari inshootning ichida yoki atrofida joylashgan duch kel- gan nuktalaridan boshlab ulchansa, ulcham olishning anik chizmasini tuzishning imkoni bulmaydi. Shu- ning uchun s’yomka kilish nuktalari bir-biri bilan uzaro boglangan bulishi zarur: joyda tarixiy yodgorliklarning ulchamlarini olishda bu bogliklik inshootning ichki va tashki tomonlarida, turli usullar orkali belglangan shartli nul va vertikal chiziklar orkali amalga oshiriladi.
Geodezik usulda tarixiy yodgorliklarning geometrik ulchamlarini olishda geodezik tayanch gar- moklari sifatida yodgorlikning atrofidan, agar sharoig gakozo etsa, ichkarisidan x,am utkaziladigan teodolit-nivelir yuli xizmat kiladi. Juda katta bulmagan inshootlarni s’yomka kilishda uchburchak yoki turtburchak shaklidagi teodolit yuli bilan chegaralanish mumkin. Ayrim xollarda, alox,ida fasad yoki kurinishlarni s’yomka kilish paytida ishlarni bitta yoki ikkiga stansiyadan turib bajarish kifoya kiladi. Bunda orientirlash bussol yordamida amalga oshiriladi. Tarixiy yodgorliklaning xolatini urganishda geodezik usullarni kullash.
Muallif: A. Ganiyev.
