TAYANCH VA HARAKAT APPARATI.OSTEOLOGIA — SUYAKLAR HAQIDAGI FAN.
Hayvonlarning o`simliklardan asosiy farqi ularning tashqi muhit bilan harakat vositasida bog`lanishida bo`lib bu holat nerv tizimi ishtirokida boshqariladi.
Organizmdagi mushaklar ikki guruhdan tashkil topgan: visseral va somatik mushaklar. Visseral mushaklar guruhi asosan ichki a’zolar devorida uchraydi. Bu mushaklarning ko`pchiligi silliq mushak to`qimalaridan hosil bo`ladi. Lekin ba’zi ichki a’zolar devorida ko`ndalang-targ`il mushak to`qimasi ham bo`ladi. Shu jumladan hazm a’zolarining boshlang`ich va yakuniy qismi, hiqildoq, yurak devori ko`ndalang-targ`il mushak to`qimasidan hosil bo`ladi.
Somatik mushaklar organizmdagi bo`shliqlar devorini (ko`krak, qorin, chanoq bo`shliqlari) hamda kalla, bo`yin, qo`l, oyoq mushaklarini hosil qiladi.
Somatik mushaklar ko`ndalang-targ`il mushak to`qimalaridan hosil bo`ladi. Ular odamning tashqi muhitidagi harakatini ta’minlaydi.
Harakat qilish tarkibiga mushaklardan tashqari tayanch vazifasini bajaradigan suyaklar (skelet) va suyaklarning o`zaro birikishidan hosil bo`lgan bo`g`imlar ham kiradi. Odamning skeleti, bo`g`imlari va mushaklari vazifasiga ko`ra o`zaro bog`langan bo`lib, ularning umumiy taraqqiyoti embrionning mezoderma qavatidan rivojlanadi.
OSTEOLOGIA — SUYAKLAR HAQIDAGI FAN
Skelet suyaklari
Sceletos-quritilgan deb tarjima qilinadi. Suyaklarni tayyorlashning qadimiy usuli: quyosh ta’sirida yoki issiq qumda quritish bo`lganligidan suyaklar guruhiga skelet deyiladi. Suyaklar homilaning o`rta pardasi—mezodermaning sklerotom bo`limidan taraqqiy qiladi.
Skelet suyaklarining vazifasi:
- Tayanch vazifasi: odam gavdasi va mushaklarning tayanchi bo`lib hisoblanadi.
- Harakat vazifasi: skelet suyaklarining alohida guruhlarining o`zaro qo`shilishidan richaglar hosil etib, bo`g`imlarda mushaklar vositasida harakatga keladi.
- Himoya vazifasi: suyak guruhlarining o`zaro qo`shilishidan bo`shliqlar hosil bo`ladi. Bu bo`shliqlar ichida esa a’zolar joylashadi.
- Biologik vazifasi: suyaklar tarkibida mineral tuzlar bo`lib, kalsiy, fosfor, temir ya h. k. moddalarni saqlaydi.
- Qonning shaklli elementlari suyak ichidagi qizil ilik sohasida yetiladi.
Naysimon suyaklarning tayanch vazifasini bajaruvchi tana qismiga diafiz deyiladi. Diafizlarning uchi esa, naysimon suyaklarning bo`yin qismiga to`g`ri keladi va bu sohalarni metafiz deyiladi. Naysimon suyaklarning bo`g`im hosil qiluvchi uchlariga epifiz qismi deyiladi.
Suyaklardagi mushaklar birlashadigan o`simtalariga apofizlar deb ataladi.
Suyaklar kislotaga solinsa anorganik moddalar erib ketib, faqat organik moddalar saqlanib qoladi. Bunday holda ham suyaklar o`z shaklini o`zgartirmaydi, lekin ular egiluvchan va yumshoq bo`lib qoladi. Demak suyaklarning egiluvchanlik (elastiklik) holati organik moddalarga bog`liq bo`ladi. Suyaklar kuydirilsa, organik moddalar yo`qoladi. Bunday holda ham suyaklarning shakli saqlanib qoladi, lekin ular mo`rt bo’lib qoladi. Demak suyaklarning qattiqligi anorganik moddalarga bog`liq bo’ladi. Suyaklarning morfologik birligini osteonlar tashkil etadi. Osteonlar suyak ichida qon tomir va nerv tolalari yo`naladigan kanallar (bo`shliqlar) atrofida joylashadigan suyak to`qimalaridan hosil bo`ladi.
Osteonlar naysimon suyaklarda uning uzunligi bo`ylab, yassi suyaklarda esa ularning yuzasi bo`ylab yo`naladi.
Suyakning organik moddasi ossein deb ataladi.
Ossein kollagen moddasining bir turi hisoblanadi. Ossein va anorganik modda qo`shilishidan suyaklar mustahkam, qattiq va elastik bo’ladi.
Suyaklarni arralab tekshirilsa, uning tashqi tarafida zich (qattiq) modda va ichida g`ovak modda (ko`mik) hosilalar ko`rinadi. Zich moddalar diafiz (suyak tanasida) sohalarda yaxshi taraqqiy etgan bo’lsa, g`ovak modda suyaklarining epifiz (suyak uchlarida) qismlarida yaxshi rivojlangan bo’ladi.
Suyaklarning g`ovak qismida ilik bo`lib, o`z navbatida ikki xil ilik tafovut etiladi. Qizil ilik-qonning shaklli tanachalari taraqqiy etadigan soha va suyak taraqqiyoti bilan bog’liq osteoblastlardan tarkib topadi. Sariq ilik yog` hujayralaridan hosil bo’ladi.
Yoshlik davrida qon tanachalarining taraqqiyoti va suyaklarning o`sishi kerak bo’lgan davrda qizil ilik, suyak taraqqiyoti tugagan davrda (keksalik davrida, sariq ilik ko`proq hajmni egallaydi.
Suyaklarning tashqi yuzasi (bo`g`im yuzalaridan tashqari) suyak usti pardasi bilan qoplangan bo’ladi.
Suyak usti pardasi pishiq biriktiruvchi to`qimadan tashkil topib, o`z navbatida ikki pardadan hosil bo`ladi. Tashqi yuzasi pishiq fibroz qavatga ega bo’lsa, ichki yuzasida suyaklarni qalinlashishini ta’minlaydigan kambial hujayralar uchraydi. Suyaklarning bo`g`im yuzasi bo`g`imlarning yengi1 hafakatini ta’minlaydigan gialin tog`ayi bilan qoplanadi.
Demak suyaklar tarkibini suyak moddasi, suyak iliklari, suyak usti pardasi bo`g`im yuzasidagi parda, bo`g`im yuzasidagi tog`aylar, ularninng qon tomirlar va nervlar hosil qiladi.
Kallaning gumbaz qismini hosil etadigan yassi suyaklar ichidagi g`ovak qism o`ziga xos bo`shliqlardan iborat. Bu bo`shliqlarning tashqi va ichki yuzalari zich moddalar bilan qoplangan bo’ladi.
