Tonnellar qurilishi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularni barpo etish usullari.
Tonnellar qurilishi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularni barpo etish usullari. Ko‘prik utish joylarini qidiruvdagi geodezik ishlar. Ko‘prik utish joylarini loyhalarini ishlab chikishda joy haqidagi ma’lumotlar asosiy hisoblanib, ular muhandislik – geodezik kdairuv materiallarini tashkil qiladi. O‘z vaqtida qidiruv ishlarini tarkibi, masshtabi, aniqligi va tasvir tushirishni hajmi loyha boskichlariga bog‘lik bo‘ladi.
Shunga karamay, ko‘prik utish joylarini loyhalashdagi hal qilinadigan geodezik masalalar majmuasiga ko‘ra barcha loyha boskichlarida qidiruv quydagi asosiy ish turlari bajariladi:
– Muhandislik- geodezik ishlar (ko‘prik utishjoy-larini trassalash, tasvir olish planli- balandlik asosini yaratish, topografik tasvir olish, buylama kesimlarni tasvirga olish va h.k.).
– Gidrologik ko‘zatuv (suv okimini rejimi hakidigi ma’lumotlarni tuplash, dare vodiysini morfometrik ko‘zatuv).
– Gidrometrik ishlar (dare o‘zanini tasvirga tushirish, ok;im tezligini va sarfini o‘lchash, suv yuzasini kiyaligini o‘lchash va h.k.).
– Muhandislik- geologik ishlar (gelogo-litologik qirqimlar tuzish, tuproq-gruntlarni
gidrogeologik o‘zatuv, yo‘l qurilish materiallari zahiralarini qidiruv va h.k.).
– Mahsus alohida ishlar (ko‘prik utish joylarini boshk.a muhandislik inshootlar bilan o‘zaro bog‘likligi, mo‘zlarni va o‘rmon darahtlarini, kemalarni utkazish holati bo‘yicha ko‘zatuvlar vah.k.) Yuqorida k.ayd qilingan qidiruvishlarining turlari geodezik usullardan foydalani, mahsus gruhlar va hozirgi zomon geodezik askrkdarida olib boriladi.
Ko‘prik utish joylarini qidiruv uch: tayuorlov, dala va kameral boskichlarda amalga oshiriladi. Tayuorlov davrida dalaga chikmasdan avval qidiruv utkaziladigan joyning mavjud topografo- geodezik, gidrologik, geologik, geomorfologik va iktisodiy materiallari o‘rganib chiqiladi. Kortografik va aerofototasvir materiallari tugshanadi. SHu bilan birga dastlabki trassalash utkazilib, dala qidiruv ishoarini hajmi belgilanib, qidiruv guruhini tarkibi tasdiklanib, kerakli asbobanjomlar tayuorlanadi.
Dala davrida muhandislik-geodezik ishlar asosiy maksadi topografik tasvir olish bo‘lib, bu ishlar tafsilotli va topografik plan hamda joyning sonli modelini hosil qilishda iborat bo‘ladi. Ushbu material ko‘prik utish joyini tanlashda hamda kushimcha inshootlarni (ko‘prik,suv qaytarg‘ich inshootlari va h.k.) loyhalashda asos hisoblanadi. Tavsilot planini 1:10000 masshtabdan mayda bo‘lmagan, dare suv sathining eng yuqori qirgogida ikki tomoniga 200 m masofada kushib to‘ziladi. Dare vodiysini tasvirga olinauotgan kismi tressa variantidan yuqoriga va pastga karab dare kengligini 1,5 barobaridan ko‘p etib belgilanadi. Batafsil topografik tasvir olish yirik masshtabda topografik plan olish uchun (katta khprik htish joylari uchun 1:2000 va boshkalar uchun 1:1000 masshtabida), yakuniy ko‘prik utish varianti bo‘yicha amalga oshiriladi.
Barcha, tavsiloti va topografik tasvir olish uchun tasvir olish asoslari borki qilinib, burchaklar to‘lik priuomda, asoslarining tomonlar o‘zunliklari yer o‘lchash tasmalari o‘lchanadi. Tasvir olish nuqtalarini balandliklari.
Gemetrik nivnrlash usuli bilan aniqdanadi. Barcha o‘lchash ishlarida quyidagi holatlar qabul qilinadi: barcha hlchashlarda -1,5 n . O‘zunliklar o‘lchashlarda -1:2000: Nivelirlash ishlarida – 50 lmm
Planlarni tasvirga tushirishdan tashkari ko‘prik utish joilaridagi qidiruv geodezik ishlar tarkibi quyidagi:
– trassa variantini rejalash (chiziq utkazish, trassani belgilash, piketlash, trassa uqi bo‘yicha nivelirlash va h.k.)
– gidrometrik ko‘zatuvlar olib borish maksadida mordastur va gidrostvorlarni rejalash:
– dare buylama kesimini tasvirga olish:
– muhandislik geologik ishlar uchun geodezik asos barpo qilish:
– joyidagi muhandislik ishnoatlarini tekshiruvdagi geodezik ishlar qilish :
– kesib utuvchi komunikagiyalarini tasvirga olish ishlaridan iborat bo‘ladi.
- Ko‘prik va yo‘l utkazuvchi inshootlar rejalash turlari va rejalash ishlari.
Rejalash turlari ko‘prik uoki yo‘l utkazuvchi kuvurlarni joyiga kuchirishni taminlash vazifasini bajaradi. Rejalash turlarining shohobchalaridan tayanch markazlari loyihadan joyiga kuchirilib, nazorat qilinadi sungra markazdan tayanch uqi, tayanch uqida tayanchdagi konsturkgiyalar rejalanadi.
Geodezik rejalash turlarini loyihalashda quyidagilar etiborga olinadi:
– tayanch markazlarini rejalash va nazoratini qo‘layligini:
– thr shohobchalarini qurilish dardida va undan sung saklanib to‘rishligi:
– rejalash turlarini bir necha boskichda barpo qilishdagi qurilish tehnologiyasi va ketma- ketligi :
– tur shohobchalarini bosh reja plani bilan bog‘lash kerakligi va uni foydalanish davrida saklanib kolishligi va h.k.
Davlat geodezik turlariga Karaganda ko‘priklarning rejalash turlarini tomonlari nisbatan kalta bo‘lib, 200-500 m dan 1-2 km o‘zunlikni tashkil qiladi. Biroq , o‘lchash aniqligiga quyilgan talablar yukrri burchak o‘lchashlar hatoligi 1,5-2 teng bo‘ladi. Ko‘prik va yo‘l utkazuvchi inshootlarning rejalash turlari triangulariya, triloteragiya, poligonometriya va joyning holatiga ko‘ra mahsus usullar bilan barpo k.ilinadi.
Ko‘prik triango‘lyagiyasi. Bunda ,ko‘prik uq.ini mustahkamlovchi uq. va rejalash bazisining uahobchalari rejalash turini tashkil etadi. Ko‘prik triango‘lyagiyasining shakli ikki bazis o‘lchangan (V] va v2) ikki bir hil turtburchakdan iborat bo‘ladi.(25.2a-rasm). SHu bilan birga rejalash turi, ko‘prik uqi AV va tayanchlarni markazini rejalashtirish uchun SD va eG bazislarini o‘z ichiga oladi. Ko‘prik triango‘lyagiyasida ikki masalani hal qilish ko‘zda tutiladi.
– tayanchlarni markazini va qirrokdagi usullarini rejalash:
– A va V shahobchalarida utuvchi ko‘prik utish masofasini aniq, aniqlash. KyJipjiKjrpaHiyimFiiHjCH. Bu usul burchak o‘lchashlar kiyin hollarda qo‘lanilib shakli huddi yuk.oridagi kurinishg‘a ega bo‘lib, bunda turtburchaklarni barcha tomonlarini o‘zunliklari o‘lchanadi. Mazkur usulning asosiy shakli ikki asosli uchburchakdan iborat bo‘lib, uning barcha A1,A2,A3,A4,A5,A6,A7 va A8 burchaklari va S1,S2,S3,S4,S5,S6 va S7 tomonlari o‘lchanadi.
Bu turlar ko‘prik utish joylarini rejalashda burchaklar va tomonlar o‘lchovi asosida maqo‘l sharoit yaratiladi. Ko‘priklarni tayanch markazlarini rejalash shartli koordinatalar tizimida bajariladi, bunda ko‘prik uqi abegissa va ordinata uqi abegissaga normal buyagan, hamda eng kichik paketani miqdorlari bo‘lgan to‘rta koordinataga boshlang‘ich nuqd-asi deb qabul qilinadi. Rejalash turlarining turlariga, asboblarni mavjudligiga va ho ga ko‘ra, quyidagi: burchaklar tutashtirish usuli; kugbiy koordinatalar usuli; uq. bo‘yicha o‘lchash usuli; tug‘ri burchakli koordinatalar usullaridan birini kHllash mumkin. Tushunish oddiy bo‘lishi uchun rejalash asoslari ko‘prik uqiga parallel holatlarini kurib chikamiz.
Ma’lumki, rejalash turlarini koordinatalar bilamiz. Tayanch markazini koordinatalari loyshadan olinadi. Ko‘priklarni tayanch markazlarini joyiga kuchirish uchun bir qator hisoblab bajariladi. Tug‘ri burchaklar tutashtirish usuli 25.3a– rasmga ko‘ra, 5-6 rejalash ba’zisi uchun hisobni bajaramiz. Quyidagi uqlarni parallelik sharti bo‘yicha Y1Y5 Y6, unda huddi shunday Hisobni h;isobiy asos 3-4 uchun bajariladi va ayni Holda tayanch markazini rejalashi nazorat qilinadi. Rejalash teodolit uordamida amalga oshiriladi.
Qutbiy.koordinatalar usuli. Rejalash asoslarini kugfik o‘qiga paralleliga shartiga asosan (25.3b-rasm). K,uyidagi Hisoblar bajariladi. Rejalash svetodelnometr va teodolit uoki elektron teheometrlarda olib boriladi. Uq bo‘yicha tug‘ri o‘lchash usuli. Bunda 1 shahobchadan tayanchni markazigacha masofa Hisoblanadi. (25.Zv– rasm). O‘lchash svetodalknamerda bajariladi.
- Tonnellarni qurishdagi geodezik ishlar. Tonnellar yer yuzasidan ma’lum chuqurlikda joylashg‘an Nouob inshoot hisoblanib, qirib-chikish joylari peshtakiga ega bo‘lib barcha qurilish ishlar ana shu joylarda boshlanadi. Tonnellar vazifalari bo‘yicha quyidagi turlarga ajra-tiladi;
Ø yo‘l transporti tonnelllari;
Ø gidrotehnik tonnellar;
Ø komunal tonnellar;
Ø mahsus tonnellar;
Tonellar qurilishidagi asosiy geodezik ishlarning asosiy maksadi yer ostida karama-karshi kelauotgan tonnel uqlarini minimal hatolik bilan tuq.nashtirishg‘a erishish; tonnel o‘zunligini aniq, masofani aniqlashda oralik. kutarilmalar va shaht holatlarini aniqlashlardan iboratdir. Tonnellar qurilishida huddi ko‘priklar va yo‘l utkazuvchi inshootlarini qurilishdagi kabi rejalash turlari barpo etiladi.
Amaliuotda tonnellar qurilishida qator uchburchaklardan iborat bo‘lgan. Tonell triango‘lyagiyasi keng tarkalgan .Tonnellarni loyihalashda quyidagilarga alohida ahamiyat beriladi; Uchburchchakning Aa tomonidan Vv tomoniga dirikgion burchakni aniq; o‘zatish; b nuqtani harakatini aniqdashda kundalang va buylama hatoliklarini hisobga olish va h..o. Bunda direkrion burchak hatoligi va nuqtaning kundalang hatoligi tonnel uqlarini bir-biriga tuqnashishdagi hatolikka ta’sir etsa, buylama hatolik tonnelning o‘zilishi aniqlashda ta’sir k.iladi. Rejalashdagi keyingi asosiy masalalardan biri tonnellni uq; yo‘nalishini yer ostiga o‘zatish hisoblanadi.
Tonnell ichkarisida qurilish ishlarini olib borish uchun tonnel yer usti trango‘lyagiya bilan bog‘langan yer osti trigonometriya turlar tizimi barpo qilinadi. Yer osti rejalash turi tokning u»k;ining chuqnashishdagi h.atolikni kamaytirishi ta’minlaydi. Bu h.atolik mahsus kursatmalarda > =50 mm deb qabul qilingan.
TOGLI joylarda avtomobil yo‘llari uchun quriladigan tonnellarda bu hatolik shunday qabul qilinadiki, bunda qurilish ishlariga, avtomobilk harakatiga ziuon etkazmaslik kerak bo‘ladi. Buning uchun, tuqnashish oddi masofasida ikkita k.arama-karshi katta radiusli egrilar (R=3000M-I darajali yo‘l uchun va R=2000M-II-IV darajali yo‘llar uchun) loyihalanib tonnellar uqdari birlashtiriladi. Shunga ko‘ra, chekli kundalang hatolik 1H/2=70 m tonnel uchastkasi uchun quyidagi miqdorga ega bo‘ladi;
I- darajali yo‘l uchun – >= 0,40m II-IV- darajali yo‘llar uchun-> = 0,60m.Tonnellar qurilishsa lazerli tehnikalardan foydalanish tavsiya qilinadi. Tonnellar qurilishi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularni barpo etish usullari.
Muallif: A. Ganiyev.
