UGLEVODORODLAR, ULARNING BIRIKMALARI, XOSSALARI VA AHAMIYATI

UGLEVODORODLAR, ULARNING BIRIKMALARI,

 XOSSALARI VA AHAMIYATI.

UGLEVODORODLAR, ULARNING BIRIKMALARI, XOSSALARI VA AHAMIYATI.

Tabiatda uchrashi, gomalogik qatori, nomlanishi va izomeriyasi.

Molekulalaridagi uglerod atomlari o’zaro oddiy -bog’lar bilan bog’langan va qolgan valentliklari vodorod atomi bilan to’yingan birikmalar to’yingan uglevodorodlar yoki alkanlar (parafinlar) deb ataladi.

Parafinlar deyilishiga sabab oddiy sharoitda hyech qanaqangi kimyoviy reaksiyaga kirishmaydi, o’ta passiv moddalardir. Gomologik qatori quyidagicha:

CH₄ – metan             C₂H₆ – etan

C₃H₈ – propan          C₄H₁₀ – butan

C₅H₁₂ – pentan         C₆H₁₄ – geksan

C₇H₁₆ – geptan         C₈H₁₈ – oktan

C₉H₂₀ – nonan          C₁₀H₂₂ – dekan.

Umumiy formulasi – C_nH_2n+2

Tuzilish va kimyoviy xossalari o’xshash bo’lib, tarkibi bir yoki bir nyecha CH2 guruh bilan farq qiluvchi moddalar qatori gomologik qator deyiladi. Moddalar esa gomologlar deyiladi.

UGLEVODORODLAR, ULARNING BIRIKMALARI, XOSSALARI VA AHAMIYATI.

Izomeriya. Organik moddalarning anorganik moddalardan farqi ular orasidagi izomeriya hodisasining juda keng uchrashidir.

Izomeriya grekcha so’zdan olingan bo’lib, teng qism degan ma’noni bildiradi. Bu terminni fanga Shved olimi Ya.Berselius tomonidan kiritilgan. Kimyoviy tarkibi va molekulyar massasi bir xil, lekin tuzilish formulasi va fizik-kimyoviy xossalari turlicha bo’lgan moddalar izomer moddalar yoki izomeriya deyiladi.

Metan, etan, propanning izomeri yo’q. Butanning ikkita, pentanning uchta izomeri mavjud.

H₃C        CH₂ CH₂ CH₃                H₃C     CH      CH₃

CH₃ CH₂ CH₂ CH₂ CH₃                        H₃C CH CH₃ H₃C C CH₃

CH₃                                                         CH₃             

n-pentan                izopentan         neopentan

UGLEVODORODLAR, ULARNING BIRIKMALARI, XOSSALARI VA AHAMIYATI.

To’g’ri zanjirli ko’rinishdagi birikmalarga normal birikmalar deyiladi va n-harfi bilan belgilanadi. Izobutan, izopentan va neopentandagi uglerod zanjiri esa tarmoqlangan. Bunday birikmalar izobirikmalar deyiladi. Bu izomeriya struktura izomeriya yoki uglerod skeletining izomeriyasi deyiladi. Uglevodorod molekulasidagi uglerod atomlarining soni ortib borishi bilan izomerlarning soni ham tez ortib boradi. Masalan,

C₄H₁₀ – 2 ta

C₅H₁₂ – 3 ta

C₆H₁₄ – 5 ta

C₇H₁₆ – 9 ta

C₈H₁₈ – 18 ta

C₉H₂₀ – 35 ta C₁₀H₂₂ – 75 ta         C₁₅H₃₂ – 4347 ta.

To’yingan uglevodorod molekulasidan bitta vodorod atomi olinsa, ularning radikallari hosil bo’ladi (ya’ni CnH₂n+1).

Ular juda beqaror, reaksiyaga aktiv kirisha oladigan zarrachalardir. Ularni nomlashda –an qo’shimchasi –il ga almashtiriladi.

C^H ₃                       –  метил

3

• изопропил izopropil
• бутил butil
• иккиламчи бутилIkkilamchi butil
• изобутил izobutil
• учламчи бутилUchlamchi butil
• (изоамил р.н.) изопентил(^{izoamil r.n.) izopentil}

Nomenklaturasi

Metan, etan, propan, butan – tasodifiy nom berilgan. Qolgan vakillari rasional va sistematik nomenklatura asosida nomlanadi. Masalan, r.n.       s.n.

CH₄          metan                       metan

diizopropil metan          2,4-dimetil pentan

Nisbatan murakkab tuzilishga ega bo’lgan  moddalarni rasional nomenklaturada nomlash qiyinchilik tug’dirgani uchun ko’proq sistematik nomenklaturada nomlanadi. Masalan,

3,3,5,5-tetrametil-6-etil-7-izobutil dekan.

UGLEVODORODLAR, ULARNING BIRIKMALARI, XOSSALARI VA AHAMIYATI.

Mavzular.

manba