Urg`u va uning turlari. Urg`uning so`zdagi o`rni haqida.
Urg`u so`z tarkibidagi bo`g`inlardan birining boshqasiga nisbatan kuchliroq ovoz bilan aytilishi yoki gaplardagi ayrim bo`laklarning, nutq oqimidagi ayrim frazalarning maxsus ohang bilan ta’kidlanishidir. Urg`u muayyan til fonetik-fonologik tizimining supersegment birligi sanaladi. Tilning qaysi sathidagi birliklarga aloqador bo`lishiga ko`ra urg`uning quyidagi tiplari o`zaro farqlanadi: 1) so`z urg`usi; 2) sintagma urg`usi; 3) ayiruv (ta’kidlov) urg`usi.
So`z urg`usi bevosita so`zga aloqador bo`lgan, so`z tarkibidagi bo`g`inlardan biriga tushadigan urg`udir. Fonetik tabiatiga, tushadigan o`rniga va harakat qilish belgisiga ko`ra so`z urg`usi har xil bo`ladi.
1.Fonetik tabiatiga ko`raso`z urg`usi dinamik kvantitativ, tipik ottenkali va tonik (musiqiy) xarakterlarda bo`lishi mumkin:
- dinamik urg`u (zarb urg`usi). Urg`uning bu turi so`z tarkibidagi bo`g`inlardan birining, ayniqsa, undagi unli tovushning kuchli zarb bilan talaffuz qilinishiga asoslanadi. Kuchli zarb va baland ovoz dinamik urg`uning akustik belgisi bo`lsa, shu ovozni yuzaga keltiruvchi nutq a’zolari muskullarining kuchlanishi (tortilishi, taranglashishi) bunday urg`uning fiziologik belgisi sanaladi. Dinamik urg`uli bo`g`inda kuchli zarbning bo`lishi uning shu so`z tarkibidagi boshqa bo`g`inlardan ajralib turishini ta’minlaydi;
- kvantitativ urg`u. Urg`uning bu turi urg`uli bo`g`indagi unli tovushning cho`ziq
(davomli) talaffuz etilishi bilan xarakterlanadi;
v)tipik ottenkali urg`u (sifat urg`usi). Urg`uning bu turi bo`g`indagi unlining o`ziga xos tipik ottenkasi (sifat belgisi) saqlangan bo`lishi bilan xarakterlanadi, shu belgisiga ko`ra u urg`usiz bo`g`indan farqlanadi;
- g) tonik (musiqiy) urg`u. Urg`uning bu turini olgan bo`g`in ovoz tonining o`zgarishi bilan urg`usiz bo`g`inlardan farq qiladi. Demak, tonik urg`uda un paychalari chastotasi tezlashadi, ovoz toni esa balandlashadi.
Ko`pchilik tillarning so`z urg`usida yuqoridagi fonetik (fizik-akustik) belgilardan bir nechasi birga ishtirok etadi, ammo ulardan bittasi, ba’zan, ikkitasi shu til uchun yetakchi belgi hisoblanadi. Masalan: rus tilidagi so`z urg`usida tonik (musiqiy) urg`u belgisi yo`q, qolgan belgilarning barchasi bor: cho`ziqlik mavjud, bo`g`indagi unlining asosiy sifat (akustik) belgilari saqlangan, zarb ham ishtirok etadi. Quyidagi misollarning qiyosida buni yaqqol anglab olish mumkin: a) oltin (o`zb.) va karantin (rus.), ovsin (o`zb.) va apelsin(rus.) so`zlarining barchasida oxirgi bo`g`in urg`ulidir, barcha urg`uli bo`g`inlarda «i» unlisi qatnashgan, ammo ruscha karantin, apelsin so`zlaridagi «i» unlisi o`zbekcha oltin, ovsin so`zlaridagi «i» dan cho`ziqroq talaffuz etilmoqda. Bunday tafovutni mavzu (o`zb.) va meduza (rus.), mangu (o`zb.) va mangusta (rus.) so`zlarining urg`uli bo`g`inlaridagi «u» unlisi qiyosida ham ko`ramiz. Rus tili fonetistlarining ta’kidlashicha, ruscha unli fonemalarning urg`uli bo`g`indagi cho`ziqlik darajasi urg`usiz bo`g`indan bir yarim barobar ortiqdir;
- b) город (им.падеж, ед. число)- города (им. падеж, мн. число), вода (им. падеж, ед. число)- вод (им. падеж, мн. число) – вод (род. падеж, ед. число).
Keltirilganso`zlarningbarchagrammatikshakllaridalab-lab, o`rtakeng «o» unlisiqatnashgan, ammouo`zininganashusifatbelgilarini (lab-lab, o`rtakeng «o» uchuntipikottenkalarni) faqaturg`ulibo`g`indasaqlagan, urg`usizbo`g`inlardaesabubelgilaro`zgarib, «o» unlisiqisqa «a» (lablanmagan, quyikengunli) tarzidatalaffuzqilinmoqda: гарада, вада, вад kabi. Unli fonemaning asosiy (tipik) ottenkasi namoyon bo`lishi uchun so`z urg`usining qanday ahamiyati borligini shu misollar tahlilidan anglab olish mumkin. Shuning uchun ham so`z urg`usining fonetik tabiatini baholashda rus tilshunoslari birinchi o`ringa sifat belgilarini (unli fonemadagi asosiy ottenkalarning saqlanish darajasini), ikkinchi o`ringa cho`ziqlik belgisini va nihoyat, uchinchi o`ringa zarb belgisini qo`yadilar2.
O`zbek tilida ham musiqiy urg`u yo`q, ammo unda cho`ziqlik belgisi va zarb bor. Bu belgilar urg`uli bo`g`inni shu so`zdagi urg`usiz bo`g`inlardan ajratish imkonini beradi. Bunda shuni ham ta’kidlash kerakki, so`z urg`usining cho`ziqlik darajasi rus va o`zbek tillarida bir xil emas: rus tilidagi so`z urg`usining cho`ziqlik belgisi o`zbek tilidagidan ko`proq darajada seziladi. Buni yuqorida oltin va karantin, ovsin va apelsin so`zlari qiyosida ham ko`rib o`tdik. Demak, o`zbek tilidagi so`z urg`usida zarb birinchi o`rinda turadi, shunga ko`ra uni dinamik urg`u deb baholash maqsadga muvofiqdir.
Musiqiy (toniq melodik) urg`u yapon, xitoy, koreys tillariga xosdir. Urg`uning bu turi boshqa fonetik belgilar, xususan, zarb urg`usi bilan aralash holda shved, norvej, serb, xorvat va litva tillarida ham uchraydi.
2.O`rniga ko`raso`z urg`usi ikki xil bo`ladi: bog`langan urg`u va erkin urg`u.
- bog`langan urg`uli tillarda urg`u so`zdagi biror bo`g`inga doimiy bog`langan bo`ladi. Masalan, turkiy tillarda urg`u so`zning oxirgi bo`g`iniga tushadi. Bu xususiyat o`zbek tiliga ham xos: kitob, daraxt, bola, ota, shahar Venger va chex tillarida so`z urg`usi birinchi bo`g`inga, polyak tilida esa so`zning oxiridan bitta oldingi bo`g`inga tushadi. Bunday xususiyat yuqorida keltirilgan tillarning urg`u tizimiga xos doimiy va asosiy belgilardir;
- erkin urg`uli tillarda urg`u so`zning turli bo`g`inlariga tushadi. Rus tili ana shunday erkin urg`uli tillar tipiga kiradi. Unda urg`u so`zning birinchi bo`g`iniga (магний, завуч), ikkinchi, uchinchi bo`g`inlariga (оратор, бактерия, одуванчик, барахолка) va oxirgi bo`g`iniga (бандероль, пейзаж) tushishi mumkin.
Erkin urg`uli tillarda urg`uning o`rni so`z ma’nolarini farqlash funksiyasini (fonologik vazifani) ham bajaradi, ana shu funksiyasida u aksentema hisoblanadi: замок (qulf) va замок (qal’a,qasr, saroy, qo`rg`on), парит (bug`lamoq) – парит (parvoz qilmoq) kabi. Bog`langan urg`uli tillarda bu holat juda kam uchraydi: rus tilidan o`zlashgan so`z bilan o`zbek tili so`zlari o`rtasida shunday munosabat paydo bo`lganda (atlas va atlas kabi), sifatlar ravishga ko`chganda (yangi va yangi kabi) urg`uning o`rni ma’no farqlash xususiyatiga ega bo`lishi mumkin, ammo bu xususiyat bog`langan urg`uli tillar uchun yetakchi va doimiy belgi hisoblanmaydi.
3.Harakat qilish belgisiga ko`ra so`z urg`usi ko`chadigan va ko`chmaydigan turlarga bo`linadi:
- ko`chadigan urg`u muayyan tildagi so`zlarda, ayniqsa, ularning turli grammatik shakllarida bir bo`g`indan boshqa bo`g`inga o`tib turadi, demak, harakatda bo`ladi. Bu xususiyat rus tilida ko`proq uchraydi. Masalan: загнать-загнан-загонять; задать-задалзадала; рана-ранение Rus tilidagi urg`uning turli o`rinlarga ko`chishi hatto bir so`zning o`zida ham uchraydi: докрасна-докрасна, залиты-залиты, казаки-казаки, иначе-иначе, загиб-загиб kabi. Bu xususiyat rus tilidagi erkin urg`uning harakatchanlik belgisidir. Bunday belgi (harakat qilish, ko`chish) o`zbek tilidagi bog`langan urg`uda ham uchraydi. Masalan: temir-temirchi-temirchilik kabi.
Demak, so`z urg`usining harakat qilish, ko`chish belgisi erkin urg`uli tillarda ham, bog`langan urg`uli tillarda ham bor, ammo ulardan birida (masalan, rus tilida) ko`chish turli yo`nalishda – oldingi bo`g`indan keyingi bo`g`inga yoki, aksincha, keyingi bo`g`indan oldingi bo`g`inlarga qarab bo`ladi. Masalan: трава (urg`u so`zning oxirgi bo`g`inida)- трав (urg`u oxirgi bo`g`indan oldingi bo`g`inga ko`chgan), видно (urg`u birinchi bo`g`inda)- видать (urg`u oxirgi bo`g`inga ko`chgan) kabi. O`zbek tilidagi ko`chish esa asosan bir yo`nalishda sodir bo`ladi: urg`u o`zak oxiridagi qo`shimchalarga tomon harakat qiladi. Masalan, shahar-shaharlik-shaharliklar kabi. Demak, o`zbek tilidagi so`z urg`usining harakat qilishi bu tildagi urg`uning oxirgi bo`g`inga bog`langanlik belgisiga xilof emas, aksincha, u ayni shu me’yor talabi asosida oxirgi bo`g`inga ko`chmoqda.
O`zbek tilida so`z urg`usining oldingi bo`g`inga qarab ko`chishi juda kam uchraydi: yangi (yangi uy) va yangi (yangi kelib-ketdi) kabi. Bulardan tashqari, so`z ma’nolari kuchaytirilganda, bu ma’nolarga uslubiy bo`yoq qo`shish zarurati bo`lganda yuzaga keltiriladigan geminatsiya (bir xil undoshlarning qavatlanishi) hodisasida ham urg`uning oldingi bo`g`inlarga ko`chirilishi kuzatiladi: maza qilmoq – mazza qilmoq, yashamagur- yashshamagur kabi. Bunday paylarda urg`u fonostilistik vositaga aylanadi.
- ko`chmaydigan urg`u so`z tarkibidagi bitta bo`g`inga bog`langan bo`lib, u boshqa bo`g`inlarga o`tmaydi: rus tilidagi завод, народ, работатьso`zlarining turlanishi va tuslanishida bu hodisa kuzatiladi: народ-народ-народов – народами – для народа; работать-работаю – работаешь – работает – работают – проработай – проработали O`zbek tilida bu xususiyat ayrim olmoshlarning turlanishida kuzatiladi: hamma-hammani- hammaning – hammaga- hammada- hammadan; barcha – barchani- barchaning – barchaga- barchada – barchadan kabi.
O`zbek tilidagi qo`shma va juft so`zlarda urg`u ikki va undan ortiq bo`lishi ham mumkin. Bunday paytlarda oxirgi bo`g`indagi zarb kuchliroq bo`ladi va asosiy urg`u sanaladi, qolgan urg`ular ikkinchi darajali hisoblanadi: kaltakesak, temirbeton, gultojixo`roz, aka-uka, qozon-tovoq kabi. Bunday ikkinchi darajali urg`ular, rus tilida ham uchraydi: железобетон, самопроизвольность, темно-синийkabi.
So`z urg`usining til va nutqdagi roli: a) so`zning fonetik qobig`ini bir butun (kompleks) holatda ushlab turuvchi markaz bo`ladi; b) nutq oqimida so`zni boshqa so`zdan ajratib olishga yordam beradi; v) so`z urg`usining harakatchan turi so`zlarning leksik va grammatik ma’nolarini farqlashi ham mumkin; g) nutqda fonostilistik vosita bo`la oladi. Keyingi ikki holat urg`uning fonologik va aksentologik xususiyatlari sanaladi.
Sintagma urg`usi – nutq oqimining ma’no jihatdan muhim bo`lgan qismini (sintagmani) alohida ta’kidlash, ajratish uchun qo`llangan urg`u. Sintagmani aniqlash mezoni ikkitadir: a) semantik mezon; b) sintaktik mezon. Bu mezonlar sintagmaning grammatik-semantik jihatdan yaxlit bir butun konstruksiya ekanligidan kelib chiqadi. Sintagma urg`usi fraza (gap) ichidagi mazmunan yaxlit, grammatik jihatdan bir butun bo`lgan qismni maxsus ta’kidlash, uni shu fraza (gap) ichidagi boshqa sintagmalardan ajratish uchun xizmat qiladigan fonetik vositadir.
Buni quyidagi nutqiy parcha tahlilida ko`rib chiqaylik: «Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi yurtimizda yashayotgan barcha fuqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir. Aynan shuning uchun ham ma’naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta’lim va maorifni yuksaltirish, milliy uyg`onish g`oyasini ro`yobga chiqaradigan yangi avlodni voyaga etkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo`lib qoladi.» (Prezident I. Karimovning 1995 yil fevral oyidagi O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasidagi ma’ruzasidan.)
Yuqoridagi nutqiy parchada ikkita sodda yoyiq gap bor: 1. «Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi yurtimizda yashayotgan barcha fuqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir». 2.»Aynan shuning uchun ham ma’naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta’lim va maorifni yuksaltirish, milliy uyg`onish g`oyasini ro`yobga chiqaradigan yangi avlodni voyaga etkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo`lib qoladi». Har bir gap nutqning fonetik bo`linishida bir frazaga teng bo`lishini hisobga olsak keltirilgan nutqiy parchada ikkita fraza borligi ma’lum bo`ladi. Frazalar, ma’lumki, katta pauzalar bilan birbiridan ajratiladi (pauza ham fonetik vosita – intonatsiyaning tarkibiy uzvlaridan biri). Har bir fraza taktlarga (sintagmalarga) bo`linadi. Demak, sintagmalar frazaning kichikroq (qisqaroq) pauzalar bilan ajratiladigan parchalaridir. Yuqoridagi ikki frazadan birinchisida quyidagi parchalar – sintagmalar bor: a) «Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi»; b) «yurtimizda yashayotgan barcha fuqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir». Bu sintagmalardan birinchisi alohida urg`u (sintagma urg`usi) bilan yakunlangan bo`lib, uning fonetik tabiati quyidagi belgilarga ega: sintagma oxiridagi «maqsadi» so`zining so`nggi bo`g`ini ochiq bo`lib, bu bo`g`indagi «i» unlisi cho`ziq talaffuz etilmoqda (kvantitativ urg`u), tovush toni ko`tarilgan (ton belgisi), kuchi esa intensivlashgan (zarb belgisi), bu hol shu sintagmaning ma’nosini alohida ta’kidlash imkonini bergan. Sintagma urg`usidan so`ng kelgan qisqa pauza birinchi va ikkinchi sintagmalarni bir-biridan ajratish vazifasini bajargan. (16,54-56). Sintagma urg`usining o`rni kuzatilgan maqsad va nutq situatsiyasiga qarab o`zgartirilishi ham mumkin. Bunday paytda u gapning grammatik jihatlariga ham ta’sir qiladi. Qiyos qiling: Bu shifokor – Dilbarning onasi. (Bu shifokor-ega sostavi; Dilbarning onasi – kesim sostavi).Bu – shifokor Dilbarning onasi. (Bu – ega, shifokor Dilbarning onasi – kesim sostavi).
Ayiruv urg`usi – gap bo`laklaridan birini alohida ta’kidlash uchun yoki so`zlovchining his-hayajoni, voqelikka munosabatini maxsus ifodalash maqsadida qo`llanadigan urg`u . u ikki turga bo`linadi: logik urg`u (mantiq urg`usi) va emfatik urg`u.
1.Logik urg`u – tinglovchining e’tiborini gap bo`laklaridan biriga alohida jalb etish, shu bo`lak orqali ifodalangan ma’noni maxsus ta’kidlash uchun qo`llanadigan urg`u. Gapning logik urg`u olgan bo`lagi odatda boshqa bo`laklardan kuchliroq talaffuz etiladi. Qiyos qiling: 1)Men universitetda o`qiyman (boshqa birov emas, men…). 2) Men universitetda o`qiyman (litseyda emas, universitetda…).3) Men universitetda o`qiyman (ishlamayman, o`qiyman…) kabi.
Logik urg`u ob’yekti bo`lgan bo`lakning leksik urg`uli bo`g`ini boshqa bo`g`inlardan kuchliroq, undagi unli esa ancha cho`ziq talaffuz etiladi.
2.Emfatik urg`u (emotsional urg`u). Urg`uning bu turi ham biror gap bo`lagini alohida ta’kidlashga asoslanadi, ammo logik urg`uda bo`lakning (so`zning) ma’no tomoni ta’kidlansa, emfatik urg`uda shu ma’no bilan birga so`zlovchining his-hayajoni, voqelikka bo`lgan sub’yektiv munosabatini ifodalash ham maqsad qilinadi: bu urg`u gapdagi so`zning ta’sirchanligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Masalan: «Eh, qanday go`zal manzara! Tabiat shu daraja go`zalki, ko`rib bahri diling ochiladi!» Bu gapda qanday va go`zal so`zlariga, aniqrog`i, shu so`zlardagi «qan-» va «-zal» bo`g`inlariga emfatik urg`u tushgan: shu bo`g`inlardagi unli tovush ancha cho`ziq va maxsus ton bilan talaffuz etilgan.
