Voleybol mutaxassisiga qo`yiladigan pedagogik talablar.
XXI asr inson va jamiyat taraqqiyotida ilm-fan, texnika va innovasion texnologiyalarning global miqyosda jadal sur’atlar bilan shakllana borishi, ishlab chiqarish, uyro`zg`or, yo`l harakatlari, hatto intellektual jarayonlarni «avtomatlar», kompyuterlar va robotlar «qo`liga» topshirmoqda. Ushbu vaziyat bir tomondan, odamzot uchun barcha qulayliklarni muhayyo esa, ish sifati va samaradorligini oshirsa, ikkinchi tomondan, jismoniy mehnat – mushaklar faoliyatini nihoyatda chegaralab qo`ymoqda. Aynan ikkinchi holatning ustuvorligi asta-sekin gipokineziya (kam harakatlanish) dardiga mubtalo qiladi. Gipokineziya esa, o`z navbatida, hayotga xavf soluvchi zamon sivilizasiyasiga xos xastaliklar (ishemiya, gipertoniya, bronx astmasi, nevroz, osteoxondroz va h.k.)ni keltirib chiqarishi isbot talab qilmaydi. To`g`ri, ushbu kasalliklardan xalos bo`lish uchun «o`tkir» dori-darmonlar va zamonaviy muolaja usullari mavjud. Lekin bunday vositalar bir darddan «ozod» qilib, ikkinchi bir dardni «chaqirishi» ehtimoldan holi emas. Olimlar tomonidan azaldan ilmiy asosda isbot qilinganki, gipokineziyani oldini oluvchi yoki davolovchi yagona va o`ta samarali «dori-darmon» me’yorlangan jismoniy tarbiya va sport mashqlaridir.
Demak, iftixor bilan ta’kidlash mumkinki, YUrtboshimiz tomonidan qo`llabquvvatlanayotgan va davlat siyosati doirasida rivoj topayotgan jismoniy tarbiya va sport sharafli sohaga aylanib bormoqda. SHunday ekan, ayni vaqtda jismoniy tarbiya hamda ommaviy sportni aholining, ayniqsa o`quvchi-yoshlarning kundalik hayotiy ehtiyojiga aylantirish va, albatta, YUrtimiz bayrog`ini Olimp cho`qqilariga olib chiqishga qodir iste’dodli sport zaxiralari hamda raqobatbardosh sportchilar tayyorlovchi professional kadrlar yetishtirish sohaning o`ta dolzarb vazifalaridan biridir.
Jismoniy tarbiya va xususan, voleybol bo`yicha tayyorlana-digan o`qituvchimurabbiyning modeli «Ta’lim to`g`risida»gi Qonun, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ga muvofiq ta’lim yo`nalishiga mo`ljallangan DS va namunaviy dastur talablari bilan belgilanadi.
Voleybol bo`yicha oliy ma’lumotga ega o`qituvchi-murabbiyning kasbiy-pedagogik faoliyati quyidagi ta’lim va sport muassasalarida amalga oshirilishi mumkin:
- maktabgacha tarbiya muassasalari;
- umumta’lim maktablari;
- o`rta maxsus ta’lim muassasalari (AL, KHK);
- olimpiya zaxiralari kollejlari;
- BO`SMlar;
- Bolalar va o`smirlar olimpiya zaxiralari maktablari;
- oliy sport mahorati maktablari;
- sport klublari;
- ko`ngilli sport jamiyatlari;
- terma jamoalar;
- xususiy sog`lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya va sport markazlari; – oromgohlar va sog`lomlashtiruvchi maskanlar.
O`qituvchi-murabbiy amaldagi o`quv rejasida qayd etilgan fundamental, maxsus va ixtisoslik fanlari bo`yicha belgilangan nazariy bilim, kasbiy-pedagogik ko`nikma va malakalarni o`zlashtirgan bo`lishi, jismoniy tarbiya va sportga oid hamda aloqador huquqiy, me’yoriy va ma’muriy hujjatlar mohiyatini bilishi va ularga amal qilishi, ommaviy sport mashg`ulotlarini o`tkazish, sport zaxiralari va yuqori malakali sportchilar tayyorlash tajribasini o`rganib borishi darkor (1-andoza). SHaxs sifatida shakllangan, yuksak ma’naviy va madaniy xislatlarga ega, aqlan teran, mustaqil fikrlovchi, ijodkor, milliy va umumbashariy qadriyatlarni o`zida jo qilgan, murakkab vaziyatlarda tashabbus va mas’uliyatni o`ziga olishga qodir va keng dunyoqarashga ega inson bo`lib yetishishi talab qilinadi.
O`qituvchi-murabbiyga qo`yiladigan malakaviy talablar uning kasbiy-pedagogik faoliyatiga xos turli yo`nalishli ko`nikmalar bilan belgilanadi: boshqaruvchilik, loyihalash, tashkilotchilik, konstruktiv, kommunikativ, gnostik, targ`ibot-tashviqot, tadqiqotchilik (2andoza).
Murabbiyning loyihalash ko`nikmasi o`z ichiga ko`p yillik sport trenirovkasi tizimida yuqori malakali va sport zaxiralarini tayyorlash, yillik tayyorgarlik sikli (makrosikl), mezosikl va mikrosikllarga mo`ljallangan mashg`ulotlar loyihasini ishlab chiqish, ommaviy voleybol tadbirlarini rejalashtirish hamda sportchilarni ertalabki gimnastika va jismoniy sifatlarni rivojlantiruvchi mashqlar majmualarini mustaqil rejalashtirishga o`rgatish kabi masalalarni kiritadi.
Konstruktiv ko`nikma shug`ullanuvchilarni voleybolga oid va unga aloqador bilimlar bilan qurollantirish, mashqlarning murakkabligi va organizmga ta’sir etish xususiyati bo`yicha ularni tanlashga o`rgatish, mehnat, ta’lim olish, ovqatlanish, uxlash va dam olish jarayonlarini to`g`ri tashkil qilish ko`nikmalarini shakllantirish, sportchilarni mashg`ulot va musobaqa jarayonlarida mustaqil qaror qabul qilishga o`rgatish muammolarini o`z ichiga oladi.
Tashkilotchilik qobiliyati shug`ullanuvchilarning ko`pqirrali va ko`pyo`nalishli faoliyatini to`g`ri tashkil qilish, ta’lim-tarbiya va sog`lomlashtirish jarayonlarini maqsadli amalga oshirish kabi chora-tadbirlar bilan ifodalanadi.
Kommunikativ ko`nikma – bu murabbiyda sportchilar, ota-onalar, turli toifa va mansabga ega xodimlar, jamoat tashkilotlari bilan to`g`ri munosabat o`rnatish masalalari bilan izohlanadi.
Gnostik ko`nikma voleybolga oid turli yosh va malakali voleybolchilar mashg`ulotlari nazariyasi va uslubiyatiga xos bilimlarni o`zlashtirish, ilmiy va uslubiy adabiyotlardan foydalanish, ilmiy tadqiqotlar o`tkazish, o`z tajribasi va ilg`or tajribalar mohiyatini tahlil qilish masalalarini o`z ichiga oladi.
Voleybol mutaxassisiga qo`yiladigan talablar. O`qituvchi-murabbiy faoliyatiga xos ushbu ko`nikmalar bir-biri bilan chambarchas bog`liqdir. Bundan tashqari, talabalar ta’lim jarayonida tanishtiruv amaliyoti, o`qituvchilik va murabbiylik kasbi bo`yicha malakaviy amaliyotlar talablarini bajarishi, tanlangan mavzu bo`yicha bitiruv malakaviy ish yuzasidan ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish va IV kursda o`z malakaviy ishlarini yakuniy davlat attestasiyasidan o`tkazish o`quv rejasida belgilangan.
Voleybol mutaxassisiga qo`yiladigan talablar «Voleybol nazariyasi va uslubiyati» fanida (shu jumladan, voleybol amaliyotida ham) tez-tez takrorlanib turadigan tushunchalar va atamalar mohiyatini bilish, ularning mantiqiy ma’nosini anglab olish ushbu darslik mavzulari va materiallarini yanada chuqurroq o`zlashtirish imkonini yaratadi.
Quyida qator tushunchalar va atamalar mohiyati ochib berilgan.
Texnika – yunoncha «tehnus» so`zidan kelib chiqqan bo`lib, o`zbek tilida «san’at» ma’nosini anglatadi. Sport amaliyotida va xususan, voleybolda «texnika» harakat malakalari, o`yin usullarining tuzilish shakli, mazmuni va ijro etish tartibini ifodalaydi. Muayyan harakat (o`yin usuli – zarba, to`p uzatish, to`p kiritish va h.k.) texnikasi maxsus mashqlar yordamida qanchalik ko`p va uzoq vaqt takomillashtirilsa, u shunchalik go`zal, chiroyli, yengil, bioenergetik jihatdan tejamli, samarali, aniq va «san’at» darajasida ijro etiladi.
Taktika – yunoncha «taktikus» so`zidan olingan bo`lib, o`zbek tilida «tartiblashtirish» ma’nosini anglatadi.
Strategiya – yunoncha «strategia» so`zidan olingan bo`lib, harbiy sohada, siyosiy partiyalarda eng samarali yo`l, usul yoki vositani tanlab, g`alaba sari olib borish ma’nosini ifodalaydi.
O`yin malakalari – o`yin vositalari (to`p uzatish, to`p qabul qilish, zarba, to`siq, to`p
kiritish)ni ifodalovchi harakat turlarini anglatadi.
O`yin usullari – o`yin malakalarini turlicha usullar (yuqoridan va pastdan ikki qo`llab hamda bir qo`llab to`p uzatish, to`g`ri yo`nalishda zarba berish yoki burib zarba berish, to`p kiritish turlari va h.k.)da ijro etishni ifodalaydi.
Taktik harakat – samarali natija yoki g`alabaga qaratilgan hamda yakka, guruh va jamoa ishtirokida ijro etiladigan malakalarni anglatadi.
Texnik tayyorgarlik – texnik mahoratni shakllantirishga qaratilgan pedagogik jarayon.
Ushbu jarayonning natijasi texnik mahoratni o`sganlik darajasini ko`rsatadi.
Taktik tayyorgarlik – taktik mahoratni shakllantirishga qaratilgan pedagogik jarayon.
Ushbu jarayonning natijasi taktik mahoratni o`sganlik darajasini ko`rsatadi.
Mashg`ulot yuklamasi – muayyan hajm, shiddat, muddat, takrorlanish, yo`nalishda ijro etiladigan va sportchi organizmiga (ish qobiliyatiga) ta’sir etuvchi mashqlar yig`indisini ifodalaydi. Musobaqa yuklamasi – musobaqa davomida bajariladigan va ish qobiliyatiga ta’sir etadi gan o`yin yuklamasini anglatadi.
Voleybol mutaxassisiga qo`yiladigan talablar
