Xizmatning paradigmal nazariy tahlili.
| Konsepsiya mualliflari | Paradigmalar elementi va konsepsiyalar mualliflarining bahosi | ||
| D.Sey | Ishlab chiqarish va iste’molini bir vaqtda bo‘lish konsepsiyasini taklif etib, birinchi bo‘lib bu terminni qo‘lladi | ||
| L.SHostak | Tovarlar va xizmatlarni xuddi molekulalardan tarkib topgan diskret elementlarning birlashishidan kelib chiqqanligini taklif etdi. Elementlar moddiy va nomoddiy bo‘lishi mumkin.Birgalikda moddiy va nomoddiy yadro xosil qilishi mumkin. | ||
| D.Beytson | Nomoddiy fizikaviy (qo‘l tekizib bo‘lmas) va mentalli (tafakkur bilan etishish bo‘lmas) nomoddiyga ajratdi | ||
| G.Mak-Dugall D.Snetsin-ger | Mahsulotni sotib olgunga qadar vizuallan-tirib, yorqin va aniq obrazini konstruksiya-lab, mental nomoddiy darajasi sifatida tushunchasini aniqlashtirdilar | ||
| P.Xill | Xizmatning nomoddiyligini narsa yoki moddiy emasligini ta’kidlashni tanqid qildi, chunki ularning qanchalik ilmiy emasligi va shunchalik farqli umumqabul qilinganligi | ||
| V.Saytaml
A.Parasurama L.Berri |
Xizmat sifatining besh parametrlaridan biri bo‘lgan «Material guvoxnomasini» (imoratning tashqi ko‘rinishi, jihozi, kompaniya xodimlari, reklama materiallarini rasmiylashtirish) xizmat material tarkibiy sifatida qarashni taklif etishdi | ||
| K.Lavlok
E.Gamesson |
Barcha xizmatlar uchun «nomoddiylik» tavsifini «hayratli darajada aniq bo‘lmagan» va universalligini yoritolmaydigan layoqatsiz deb biladi. | ||
| K.Lavlok
E.Gamesson |
Xizmat sohasidagi mehnat natijasini material uzatuvchilarda saqlab qolish mumkinligini (audio va videouzatuvchilarga o‘rgatuvchi dasturlarning yozilishi) ta’kidlaydi | ||
| K.Lavlok
E.Gamesson |
Ushbu tavsif (bo‘linmaslik) quyidagi: yuk ta-shish, tozalash va yig‘ishtirish, ta’mirlash xizmatlari va h.k..larga xizmatlarga tarqalmaydi (to‘g‘ri kelmaydi) | ||
|
P.Ele E.Lanjar |
Agar mijozlar xizmat ishlab chiqarish jarayoniga faol ishtirok etilgan bo‘lsalar, uning (xizmatning) sifatini nazorat qilish qiyinlashishini belgilashdi | ||
| E.Sasser
P.Olsen D.Uaykof |
Xar bir xizmat ko‘rsatganda bir xil natija olish qiyinligini, chunki xizmat ko‘rsatuvchilarning o‘zini tutishi va mehnatining samarasi har xilligi, xuddi shunday bir xodimning turli mijozlar bilan turli vaqtda bo‘lishini ko‘rsatib berdi. | ||
| Desmet
B.VanLooy R.VanDierdonk |
Xizmatlar variabelligini tasdiqlovchi tashqi shartlarini (obhavo, navbatning bщlishi, bo‘lmasligi, xizmat ko‘rsatish joylarining farqi bo‘lishini) ajratishdi. |
SHulardan kelib chiqib, K.Lavlok va E.Gamesson xizmat paradigmalarining izlanishida quyidagi alternativ variantlarni taklif etdi:
- xizmat va tovar bo‘linishidan voz kechishni;
- barcha xizmatlarni umumiy me’yor ostida qarashdan voz kechib xizmat turlarini alohida izlanishini tashkil etishni;
- xizmatning tovardan farq qilgan asosda yangi tavsifini izlashni.
Albatta, bunday taklif zamon talablaridan kelib chiqgan holda xizmatning ko‘pgina sohalarini yanada rivojlantirishni, uning globallik xususiyatlarini keltirib chiqarishdan iborat edi. O‘tgan asr 90 yillaridagi “Internet va CALS – texnologiyasi”ning, ayniqsa, marketing xizmatining tobora hayotga chuqurlashib kirib borishi, yuqoridagi fikrning haqli ravishda qo‘yilganligini tasdiqlaydi.
Xuddi shuningdek, izlanishda xizmatning yangi tavsifini, uning nazariy asoslarini hamda usullarini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etishni ham ta’kidlaydi.
K.Lavlok va E.Gamesson ilmiy izlanishidan shu ma’lum bo‘ldiki, xizmatning quyidagi klassifikatsiyasini taklif etishgan:
1. Tovarlarni ijara qilishga bog‘liq (eng avval prokat va lizing) xizmatlar.
2. Joy, maydon ijarasiga bog‘liq (binolar, transport, restoran, kinoteatr va h.k) xizmatlar.
3.Mehnat va tajriba ijarasi bilan bog‘liq (yig‘ish xizmatidan to tibbiyotgacha) xizmatlar.
4.Ob’ekt, inshootlar qurish bilan bog‘liq (muzeylar, kosmetik salonlar, xordiq chiqarish maskanlari va h.k) xizmatlar.
5.Turli tarmoqlarga bog‘liq (telekommunikatsiya, bank strukturasi, sug‘urta va ixtisoslashgan axborot) xizmatlar.
Xizmatning paradigmal tahlili Xizmatlarni bunday tasniflanishida ayrim guruhlarning bir biriga o‘xshashligi, bir-biriga o‘tishini, hatto almashishishni sartarosh xizmatida ko‘rsatib berishdi. Bunga binoan: sartarosh xizmat ko‘rsatishda maxsus jihozlarni qo‘llash bilan birinchi; joyni ijaraga olganligi, mijoz o‘tirish o‘rindig‘i bilan qo‘shilib; ikkinchi: ma’lum tajribaga ega ekanligini, uchinchi; sartaroshxona inshootiga kirish mumkinligini, to‘rtinchi sartaroshlar tarmoq tuzilmasiga kirishi bilan beshinchi guruhga ham kiritish mumkin. SHu bilan birga, ijara shaklidagi xizmat, xizmat ko‘rsatish sohasining bazali paradigmasi bo‘lolmasligi, bo‘lganda ham o‘zining xuquqiy va moliyaviy parametrlariga ega bo‘lgan ijara tushunchasini o‘zgartirib yuborishi ham mumkin. Umuman olganda bunday mulohaza ham universal emasligini tushunish qiyin emas.
Oxirgi yillarda o‘tkazilgan tadqiqotlar haqli ravishda xizmatning-jarayon ekanligini ta’kidlab kelmoqda. Xizmat jarayonida ma’lum ketma- ketlikda harakatlar yoki operatsiyalarning bajarilishi «…xizmat ko‘rsatish jarayonlar ssenariyasi» ekanligi «xizmatlar teatridagi servis jarayonlarda mijozlar bilan aloqada bo‘lish», «…xizmat – harakatni bildiradi»deb ko‘rsatilyapti.
Jumladan, D.Rotiel modelida: xizmat ishlab chiqaruvchi va iste’molchi orasidagi o‘zaro harakat jarayoni deb, P.Englis va E.Lanpard modelida: xizmat iste’molchiga ko‘rinuvchi va ko‘rinmas bo‘lishi va ko‘rinuvchi qismi esa eng muhimi bo‘lib aloqada bo‘lishi, personal tomonidan xizmat ko‘rsatish jarayoni ekanligini; Skandinaviya modelida esa interfaol marketing iste’molchi va xizmat personali o‘rtasidagi o‘zaro munosabat jarayoni deb; K.Lavlok modelida o‘zaro marketingdagi ishlab chiqish va realizatsiya etish samarali texnologik jarayon ekanligi ko‘rsatilgan.
YUqorida keltirilgan xar bir modelda xizmatning nomoddiylik paradigmasiga to‘g‘ri kelishi va xizmat ko‘rsatish jarayonini hal qiluvchi element sifatida qaralishini ko‘rsatadi. Faqat G.L.SHostak modelida xizmat tushunchasini moddiy tovar va qo‘shimcha servis jarayoni bog‘liqligida ifodalaydi. Uning konsepsiyasiga asosan I.V.Xristoforova, A.A.Fedulin servis paradigmasida xizmat bu uni ko‘rsatish vaqtida iste’mol qilinuvchi va alohida buyurtma asosida tovar ishlab chiqarishga yo‘naltiruvchi jarayon ekanligini ko‘rsatib beradi. Bunga asosan oxirgi mahsulot asosiy xizmat ko‘rsatish, qo‘shimcha servis va tovarlar kompleksidagi ko‘rinishida ifodalanadi.
Ko‘rib chiqilgan paradigmal tahlildan xulosa qilishdan oldin shuni aytish kerakki, oxirgi 10 yilda yurtimiz olimlari tomonidan ham bu yo‘nalish bo‘yicha ko‘pgina ishlar bajarilgan.Bu ishlarda ham asosan “xizmat” va “servis” tushunchalariga izohlar berilib turli fikrlar bildirilgan. Masalan: xizmatning “jarayon” hamda “ongli faoliyat” ,“Xizmat deyilganda insonning, mehnat jamoasining, hududning, davlatning va jamiyatning ma’lum bir ehtiyojini qondirishga qaratilgan kishilarning naf keltiriladigan ongli ko‘rsatilishi mumkin.
Xizmatning paradigmal tahlili
