mavzular

Yerning egriligi va refraksiyaning nivelirlash natijalarga ta’siri.

Geometrik nivelirlashning h = I – bva h = a b formulalarni keltirib chiqarishda boshlang`ich sathiysir ttekislik, A vaV nuqtalarga urnatilganre-kalaresa o`zaro parallel va atmosferada yuradigan CD nur to`g‘ri chiziqli deb qabul qilingan edi. Xaqiqatda esa reykalar A va V nuqtalardagi sathiy sirtlarga perpendikulyar. Yerning egriligi va refraksiyaning nivelirlash natijalarga ta’siri.

Agar sathiy sirtni sfera deb qabul kilinsa, V nuqtaning A nuqtadan nisbiy balandligi h = VS = MA-NB-kesmani tashkil etadi. Yer egriligi va vertikal refraksiyaning niverilashga ta’siri. A va V nuqtalarda vertikal kuyilgan reykalardan MA vaNB sanoqlarni hosil qilish uchun gorizontal qarash nurlarining R A vaQ B sanoqlaridan Eregriligi uchun tegishlichak₁ = RMvak₂ = QNtuzatmalar ayirilishi kerak. Bunday shartlarda h = VS nisbiy balandlik.

h = {PA-k)- (QB-k)
buladi.∆h= S²/ 2R formulaga binoan yer egriligi uchun tuzatma ∆h= k = S₁²/ 2R
Ammo ORvaOQ qarash nurlari nivelirvarey kaorasidagi o`zyo‘lida.harxil zichlikdagi atmosfera qatlamlari bilan uchrashadi va ular orqali o‘tishda sinib refraksiyali deyiladigan egri chiziqni ifodalaydi. SHu sababli RA va QB sanokdar urniga x^ikdtda reykadan tA va pV sanoqlarni olamiz. Rt va Qn kesmalar A va V nuqtgalar turgan reykalar buyicha sanoq-larga refraksiya uchun tuzatma bo‘ladi, kuzatilayotgan narsalar refraksiya ta’sirida uz holatidan ko‘tarilibroq ko‘rinadi, bunga botib bo‘lgan Quyoshning qizarib ko‘rinib turishi misol bo‘ladi.

Kuzatishlardan refraksiya uchun tuzatma o‘rta chaeregriligi uchun tuzatma-ning∆h= S²/ 2R formula taxminan 16%ini tashkil etishi isbotlangan, ya’ni r= 0,16 (S₁²/ 2R) Refraksiya uchun tuzatma eregriligi uchun tuzatmani kamaytiradi, shu sababli da Eregriligivaref- raksiya uchun tuzatmani ifodalaydigan tMvanNkesmalar f = k-r bo‘ladi, bu formula ga k var o‘rniga ularning va formulalardagi qiymatlari kuyilsa, f = 0,42 (S₁²/ R) Nivelirn ivelirlanuvchi nuqtalarningani o‘rtasiga o‘rnatilsa, f₁— f₂farqini nolgateng deb qabul qilish mumkin. SHu sababli geometrik nivelir-lash asosan o‘rtadan usulida olib boriladi. Oldinga nivelirlash esa ayrim hollarda daryo, jarlik va boshqa to‘siqlardan balandlik uzatishda qo‘llaniladi.

Agar formulaga Erradiusisonli qiymati va S masofaning qiymati yuzlab metrlarda qo‘yilsa, f ning millimetrlarda ifodalangan qiymatini hisoblash uchun qulay formulaga ega bo`lamiz: f_mm = 0,66 S² (yuzlab metrlarda).
AgarS = 100 mbo‘lsa, f = 0,66 mm, agarS = 400 mbo‘lsa, f= 10,6 mm.

Urtadan nivelirlashda Yer egriligi ta’siri tula kompensatsiyalanadi, refraksiya ta’siri sezilarli darajada kamayadi.

Nivelirlarning turlari. Hozirgi vaqtda ishlatiladigan nivelirlar vizir o‘qini gorizontal holatga keltirish usuliga qarab ikki gruppaga bo‘linadi: vizir o‘qi adilak yordamida gorizontal holatga keltiriladigan nivelirlar. vizir o‘qi avtomatik ravishda gorizontal holatga keltiriladigan nivelirlar.

Bu nivelirlar asosiy qismlarining bir-biriga nisbatan joylanishiga qarab, quyma nivelirlarga va trubasi taglikdan ajratiladigan nivelirlarga bo‘linadi.

Vizir o‘qi adilak yordamida gorizontal holatga keltiriladigan quyma nivelirlarga NG va NV-1 nivelirlarini qarash trubasi ajratiladigan nivelirlarga esa Ntlarni misol qilish mumkin. Keyingi yillarda vizir o‘qi avtomatik ravishda gorizontal holatga keladigan nivelirlar ishlab chiqarilmoqda. NSM-2. Masalan nivelirlar aniqligiga qarab, texnikaviy, o‘rtacha aniqlikdagi va juda aniq nivelirlarga bo‘linadi. Nivelirlar qarash trubasining kattalashtirib ko‘rsatish darajasi, ko‘rish maydoni, adilak bo‘limining qiymati va boshqa xususiyatlariga qarab ham bir-biridan farq qiladi. Yerning egriligi va refraksiyaning nivelirlash natijalarga ta’siri.