11-sinf Adabiyot fanidan Erkin A’zamning “Tanho qayiq” tahlili.
Erkin A’zamning “Tanho qayiq” tahlili.
Asar o‘zbek adabiyotidagi eng nozik, ruhiy-psixologik asarlardan biri bo‘lib, unda insoniy iztirob, tushkunlik, yolg‘izlik va ruhiy tanazzul kabi mavzular ochilgan.
Hikoya haqida.
Erkin A’zamning “Tanho qayiq” hikoyasi inson ruhiyatidagi nozik kechinmalar, tushkunlik, yolg‘izlik va jamiyatdan ajralib qolgan odamning ichki holatini tasvirlaydi. Hikoyaning bosh qahramoni — qayiq ijarachisi, bir paytlar quvnoq va faol bo‘lgan, endilikda esa hayotdan ajralgan, “o‘tmish tutquni”ga aylangan bir odam. U hozirda ko‘l bo‘yida yolg‘iz yashaydi, odamlar bilan kam gaplashadi va o‘ziga yopiqlikda hayot kechiradi.
Asarning asosiy g‘oyasi — insoniy qadriyatlarning yemirilishi, inson va jamiyat o‘rtasidagi uzilish, shuningdek, ma’naviy tanazzul holatini ochib berishdir. Muallif bu holatni timsollar, tabiat tasvirlari, ranglar va ruhiy holat tasvirlari orqali yetkazadi.
Obrazlar tahlili.
Qayiq ijarachisi (asosiy obraz):
– O‘tmishda faol, mehnatkash, hayotga umid bilan qaragan.
– Hayotda sodir bo‘lgan noma’lum bir voqea (yoki voqealar) uni ruhan sindirgan.
– Endi esa odamlar bilan kam aloqada, yolg‘iz, tushkun holatda yashaydi.
– Ko‘l bo‘yidagi sokin, jim muhit uning ichki holatini ifodalaydi.
Qayiq ijarachisining ichki holati aslida insoniy tanazzul va jamiyatda o‘z o‘rnini yo‘qotgan shaxsning ko‘zgusidir.
Ko‘lda sayr qiluvchi odamlar:
– Ular go‘yoki hayotda harakatda, tashqaridan baxtli ko‘ringan odamlar, ammo ular orasida ham befarqlik, tushkunlik mavjud.
– Qayiq ijarachisiga nisbatan sovuq, hatto achinish aralash munosabatda bo‘lishadi.
Asardagi asosiy voqealar:
a) 1-voqea:
Hikoya boshlanishida muallif ko‘l bo‘yidagi tabiatni, sokinlikni tasvirlaydi. Qayiq ijarachisi haqida ilk taassurotlar beriladi.
b) 2-voqea:
Qayiq ijarachisining kundalik mashg‘uloti – odamlarni ko‘lda sayr qildirish. U bilan bo‘ladigan har bir suhbat, har bir harakatda chuqur iztirob seziladi.
c) 3-voqea:
Yosh yigitning uning bilan suhbatga urinishlari. Ammo qayiqchi suhbatdan qochadi. Asar oxirida esa qayiqchi yana yolg‘iz qoladi — u va tabiat. Bu voqea bilan asarda “tanholik” yakuniy chiziqqa aylanadi.
Asarning o‘ziga xosligi.
– Tabiat tasviri: Tabiat, ayniqsa ko‘l va suv obrazlari qayiq ijarachisining ichki holatini aks ettiradi. Suv – hayot, lekin bu yerda u sovuq, sokin, hatto go‘yo o‘lik kabi.
– Timsol va ramzlar: Qayiq — hayot yo‘li, odamlar — befarq jamiyat, ko‘l — hayotning o‘zi.
– Ruhiy tahlil: Hikoya sathida voqealar oddiydek ko‘rinsa-da, ichki kechinmalar, inson qalbidagi bo‘shliq chuqur tahlil qilingan.
– Dialogdan ko‘ra ichki monolog ko‘p: Bu o‘quvchiga bevosita ruhiy holatni his qilish imkonini beradi.
Xulosa.
“Tanho qayiq” hikoyasi bugungi zamon kishisi, ayniqsa, zamonaviy jamiyatda o‘z o‘rnini yo‘qotgan, yolg‘izlikda yashayotgan insonlar haqida. Bu asar bizga inson qalbi naqadar nozik, uni sindirish esa naqadar oson ekanini eslatadi. Erkin A’zam bu hikoya orqali “inson jamiyat bilan birga yashashi kerak, aks holda u tanazzulga uchraydi”, degan chuqur falsafiy fikrni ilgari suradi. Hikoya har birimizni o‘z ichki holatimizga qarashga, o‘zimizni tinglashga undaydi. Shuning uchun ham “Tanho qayiq” — bu shunchaki hikoya emas, bu inson ruhiyati haqidagi og‘riqli haqiqatdir.
Tavsiya etamiz: A.P.Chexovning “Garov” hikoyasi tahlili insho
Internet ma’lumotlaridan foydalanildi.
