Bosh sahifa mavzular AHMAD YASSAVIY VA UNING HIKMATLAR TOʻPLAMI.

AHMAD YASSAVIY VA UNING HIKMATLAR TOʻPLAMI.

AHMAD YASSAVIY VA UNING HIKMATLAR TOʻPLAMI.

AHMAD YASSAVIY VA UNING HIKMATLAR TOʻPLAMI.

AHMAD YASSAVIY VA UNING HIKMATLAR TOʻPLAMI.

Ahmad Yassaviy Sharq olamining ulugʻ siymolaridan biri. Alisher Navoiy ta’kidlaganidek, «Xoja Ahmad Yassaviy-Turkiston mulkining shayxul mashoyixidur. Maqomati oliy va mashhur, karomoti matavoliy hayratlanarli va nomaxsur chegarasiz ermish. Imom Yusuf Hamadoniyning ashobidindur suhbatdoshi». Ahmad Yassaviyning sharq dunyosidagi, islom olamidagi nufuzi nihoyatda baland boʻlgan. Shuning uchun ham «Makkada Muhammad, Turkistonda Xoja Ahmad» degan gaplar paydo boʻlgan.

Ahmad Yassaviy merosini oʻrganish borasida chet mamlakatlarda, ayniqsa, Turkiyada koʻp ishlar amalga oshirilgan. Uning merosi bilan bogʻliq tadqiqotlar turk olimi F.Koʻprilizoda, Likoshin, Bertels kabi chet el olimlari faoliyatida koʻzga tashlanadi. Oʻzbek adabiyotshunosligida 20-yillarda Fitrat, A.Sa’diy tadqiqotlarida

Yassaviy merosiga munosabat koʻrinadi. Keyingi yillarda N.Mallaev, V.Zohidov, 1974-yilda «Oʻzbek tili va adabiyoti» jurnali, «Toshkent oqshomi» gazetida f.f.doktori E.Rustamovning Yassaviy haqidagi maqolalari chop etildi. Hozirgi kunda oʻziga xos yassaviyshunoslik yuzaga keldi. N.Komilov, I.Haqqul, Orif Usmon, bir qator yosh olimlar Yassaviy merosiga doir u yoki bu darajadagi tadqiqotlar yaratdilar va yaratmoqdalar.

Sobiq Shoʻrolar davrida Yassaviyga zamonasozlik jihatdan yondashildi. Uning merosi din nuqtai nazaridan talqin etilib, asosan, bir yoqlama mulohaza yuritildi. U «klerikal adabiyot vakili», «reaktsion diniy adabiyot vakili», «diniy-mistik adabiyot namoyondasi», «tarkidunyochi» nomlari bilan tilga olinadi. Uning merosidan xalqimiz bebahra qoldirildi. «Hikmat»lari chop etilmadi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng koʻpgina shoirlar qatori Yassaviy merosi ham xalqimizga qaytarildi. Mamlakatimizda 1993 yil-Yassaviy yili deb e’lon qilinishi bu boradagi eng ulugʻ harakat boʻldi. Shoir kitoblari nashr etildi. Oʻrta maktab darsliklaridan oʻrin oldi. Yassaviyga munosib ehtirom koʻrsatilmoqda.

XII asrda Markaziy Osiyoda paydo boʻlgan ilk tasavvufiy tariqatning asoschisi Xoja Ahmad Yassaviyning tugʻilgan yili bahslidir. Orif Usmon uni 1041-yilda Sayramda Shayx Ibrohim oilasida dunyoga kelgan deb koʻrsatadi. Koʻpchilik uning tugʻilgan yili noma’lum deb koʻrsatishadi. Tugʻilgan joyi Turkistonning Yassi shahri, ba’zi oʻrinlarda esa Sayramda deb koʻrsatiladi. Uning vafot yili koʻpgina qoʻlyozma manbalarda hijriy 562 1166-67 deb yozilgan. Ahmad yoshligida onasidan, yetti yoshda otasidan ajraladi.  Uni bobosi Arslonbob ba’zi manbalarda qarindoshligi yozilmay, yirik mutasavvuf olim ekanligi qayd etiladi  tarbiyalab voyaga yetkazadi. Soʻngra Buxoroga borib Yusuf Hamadoniydan ta’lim oladi. Dastlabki ta’limotni esa Yassida mashhur olim Shahobiddin Isfijobiydan oladi. Ahmad Yassaviyning oʻzi

«Ustoz Yusuf Hamadoniyning huzuriga 23 yoshda borganini va ul Hazratning tarbiyasiga noil boʻlgʻonligini» aytadi. U yerda tasavvufdan ta’lim olib, oʻz yurti Turkistonga qaytadi. Oʻz ta’limotini targʻib etib, shogird, muridlar tayyorlay boshlaydi. Rivoyatlarga koʻra, Yassaviy 63 yoshga yetkach, yer ostida hujra yasatib,

«chilla»ga kirgan, qolgan umrini toat-ibodat bilan, hikmatlar yozib, riyozatlar chekib, yer ostida oʻtkazgan. Bir rivoyatga koʻra u 125 yil, boshqa rivoyatga qaraganda, 133 yil umr koʻrgan.

Ahmad Yassaviyning shuhrati vafotidan keyin ham pasaymaydi. Amir Temur unga alohida e’tiqod bilan qaragani ma’lum. U 1395-97 yillarda Turkistonda Ahmad Yassaviyning eski qabri oʻrnida yangidan muhtasham maqbara qurdirgan. Bu maqbara hozir ham mavjud.

Ahmad Yassaviydan bizgacha «Devoni hikmat»i yetib kelgan. Olimlarning ta’kidicha, bu nom XVI asrdan keyin berilgan. Turk olimi Koʻprilizoda diniytasavvufiy manzumalar X asrdan e’tiboran hikmat deb atalganini yozadi. Mutasavvuf shoirlar, jumladan, Ahmad Yassaviy uchun ham ilmi laduniy, ya’ni ilmi gʻayb haqqoyiq va ilohiy sirlarni kashf etmoq va ifodalamoq hikmat mazmuniga teng.

«Devoni hikmat»da prof. Orif Usmonning ta’kidicha, Yassaviy tariqatining muayyan qoidalari oʻz ifodasini topgan. «Hikmatlar»da Ahmad Yassaviy merosi jamlangan. «Hikmat» XII asr turkiy tasavvufiy she’riyatning yuksak namunasidir. Yassaviy turkislom tasavvufiy she’riyatining asoschisi sifatida dunyoga tanildi. Yassaviy hikmatlari keyingi davr turkiy adabiyotning rivojlanishga ham katta ta’sir koʻrsatdi.

Hikmatlarga «Qul Xoja Ahmad», «Xoja Ahmad Yassaviy», «Ahmad ibn Ibrohim»,

«Sulton Xoja Ahmad Yassaviy», «Yassaviy miskin Ahmad», «Miskin Yassaviy», «Ahmadiy», «Qul Ahmad», «Miskin Ahmad» kabi taxalluslar qoʻllangan. Ayrim  manbalarda Ahmad Yassaviy  «Hikmat»larining soni 240 ga yaqin she’rdan iborat (9sinf darslik. 164.) Boshqa bir xillarida 4400 ta, ay rimlarida esa 9900 ta deb koʻrsatiladi. Yassaviy ijodining asosiy qismini islom dini, Alloh, Muhammad paygʻambar, turli  piru mashoyixlar, tasavvuf bilan bogʻliq tafsilotlar tashkil etadi.

Ammo ana shular asosida inson ma’naviyati, poklik, jamiyat, hayot haqidagi chuqur mulohazalar yuritiladi. Hikmatlarda yaxshilik, mehr-oqibat, beva-bechoralarga muruvvat koʻrsatish, sabr-qanoat, shaxs kamoloti, vatan tuygʻusi, iymon va e’tiqod xususida, nafs va nodonlik, ilmsizlik va johillikning oqibatlari kabilar borasida bahs yuritiladi. Shoir ishq, haqiqat, adolat, qanoat, diyonat singari masalalarga oʻzgacha yondashadi. Qiyinchilik, musibat, mehrsizlik, yoʻldan adashishni qoralaydi:

Na onoda rahm qoldi, na otoda,

Ogʻo, ini bir-biriga mojaroda.

Musulmonlar da’vo qilur, ichar boda,

Mastligʻ bilan qarindoshdin tondi, koʻrung.

Yassaviy «Koʻngli qatigʻ  xaloyiq»ni shafqatga, gʻarib, etim, mazlumlarga ozor yetkazmaslikka chaqiradi:

Fariblarni koʻrgan erda ogʻritmangiz,

Fariblarga ochigʻlanib soʻz qotmangiz.

Zaif koʻrub gʻariblargʻa tosh otmangiz,

Bu dunyoda gʻaribliktek balo boʻlmas.

Yassaviy hikmatlaridagi markaziy obraz-Olloh. U xudo ishqi, ya’ni ishqi ilohiyni tan oladi. Navoiy «Mahbubul qulub» asarida ishqni uch qismga ajratgan.

Uchinchisini «Haqgoʻylar ishqi boʻlib, ular haqning ishqi bilan atilibdirlar»,-deydi:

Ishq yoʻlida kecha-kunduz yigʻlagʻonlar,

Jondin kechib belin mahkam bogʻlagʻonlar.

Xizmat qilib haq sirini anglagʻonlar

Tun uyquni harom qilib nolon boʻlur.

Bu misralarda Ollohni tanish va uning ishqini idrok qilish ehtiroslarida oʻrgangan oshiqlar nazarda tutilgan.

Ahmad Yassaviy hikmatlarining katta bir qismi nafs masalasiga qaratilgan. Shoir ta’kidicha, «nafs yabon qushdek qoʻlga qoʻnmas» bir narsa. Bu qush oʻz xohishicha parvoz etaversa, odamni kundan kunga toʻgʻrilikdan ozdiraveradi. Oqibatda esa:

Nafs yoʻliga kirgʻon kishi rasvo boʻlur,

Yoʻldin ozib, toʻzib, toyib gumroh boʻlur.

Yotsa-tursa shayton bila hamroh boʻlur…

Shoir nafs bandalariga qarata, «Nafsni tebgil, nafsni tebgil, ey badkirdor», deb murojaat etadi.

Yassaviy  «olloh dardi»ni ishq oʻtlarida dilni yoqmoq, poklanish iztiroblari, tama, yolgʻon, makr, mansab va boylik hirslariga qul boʻlmaslik deb tushungan. Ba’zan imkonsizlik kayfiyati ifodalanadi:

Koʻzum namlik, dilim gʻamlik, men alamlik,

Nechuk iloj aylarimni bilmom, doʻstlar.

Bu hasratda, nadomatda yoshim oqib,

Qayu taraf kyetarimni bilmom, doʻstlar.

Yassaviy «Xalqda saxovat», «podsho, vazirlarda adolat» yoʻqligidan afsuslanadi. «Turluk balo xalq ustiga yogʻ»qanidan achinadi:

Ahli dunyo xalqimizda saxovat yoʻq,

Podsholarda, vazirlarda adolat yoʻq.

Darveshlarni duosida ijobat yoʻq,

Turluk balo xalq ustiga yogʻdi, doʻstlar.

Yassaviy hikmatlarida asosiy oʻrinlardan birini nodonlik egallaydi: shoir nodonlikni qoralaydi. Undan ranjiydi. Shoir «Duo qiling nodonlarni yuzin koʻrmay», deydi. Oʻnlab hikmatlarida uni qoralaydi:            Duo qiling nodonlarni yuzin koʻrmay,

Haq taolo rafiq boʻlsa birdam turmay.

Bemor boʻlsa nodonlarni holin soʻrmay,

Nodonlardin yuz ming jafo koʻrdum mano.

Ayo doʻstlar, nodon birla ulfat boʻlib,

Bagʻrim kuyub, jondin toʻyub, oʻldim mano.

Toʻgʻri aytsam egri yoʻlga boʻyin toʻlgʻar,

Qonlar yutub gʻam zahriga toʻydim mano.

er ostigʻa qochib kirdim nodonlardin

Ilkim ochib duo tilab mardonlardin.

Farib jonim yuz tasadduq donolardin,

Dono topmay er ostigʻa kirdim mano.

Ahmad Yassaviy  she’riyatidagi obrazlar tizimi ham tasavvuf ta’limoti bilan bogʻliq. Pir, darvesh, oshiq, obid, oqil, zohid, ishq, tolib, ummat, rasul, shayton, iymon kabi obrazlar tasavvuf bilan bogʻliq. Yoʻl, rabot, karvon, oʻq kabilar ogʻzaki ijod an’analari bilan bogʻliq.

Beshak biling, bu dunyo borcha xalqdin oʻtaro,

Ishonmagʻil molingga, bir kun qoʻldan kyetaro.

Oto-ono, qarindosh qayon ketdi-fikr qil,

Toʻrt oyogʻligʻ choʻbin ot bir kun sangʻa yetaro…

Umuman, Yassaviy merosini chuqur oʻrganish har birimizning burchimizdir.

Mavzular.

manba