Fuqaro erkinligi va huquq va manfaatlari tushunchasi, mazmuni va mohiyati.
Fuqaro erkinligi va huquq va manfaatlari tushunchasi, mazmuni va mohiyati. Bugungi kunda «fuqaro», «fuqarolik», «fuqarolik jamiyati», «fuqarolik mas’uliyati»,
«fuqaro huquqlari va erkinliklari» tushunchalari demokratik rivojlanishning zaruriy shartlaridan biriga aylanmoqda.
Binobarin, «demokratiya» va «fuqaro erkinligi va faolligini» masalalari dolzarb bo‘lib qolmoqda. Fuqarolik tushunchasi jamiyatning hozirgi davrigacha, ya’ni huquqiy davlat tomon rivojlanishida, katta yo‘lni bosib o‘tdi. U jamiyatning demokratik rivojlanishida qo‘lga kiritilgan ulkan yutuqlardan biri.
Fuqarolik tushunchasi qadimiy YUnonistonda va Rimda mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, asosan feodalizm inqirozga uchrab, jamiyatdagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayot demokratiya va bozor munosabatlari zaminiga o‘ta boshlaganda, hozirgi shaklida paydo bo‘la boshladi va ilk bor «shaharli» (fransuzcha «situayyan», inglizcha «sitezen», ruscha «gorojanin-grajdanin») degan ma’nolarni anglatgan. Mustaqillik e’lon qilingandan so‘ng, O‘zbek tilida o‘tmishdagi «grajdanlik» so‘zi o‘rniga «fuqarolik» degan atama qabul qilindi1.
Mustaqillik yillarida fuqaro erkinligi va uning faolligi masalasi demokratik jamiyat barpo etishning muhim shartlaridan biri sifatida e’tirof etila boshlandi. SHu o‘rinda erkinlik tushunchasini aniqlash ham zarurdir. Negaki, fuqaro erkin bo‘lgan taqdirdagina, jamiyat taraqqiyotga erishadi.
Ijtimoiy-siyosiy fanlarda va falsafada individlar erkinligi va ular irodasining erkinligi bir- biriga o‘hshash tushunchalar deb qabul qilinadi. Buning asosiy sabablaridan biri, huquqning o‘zi odamlar erkinligining alohida shakli, ya’ni ular irodasining erkinligi ekanligi bilan belgilanadi. SHu nuqtai nazardan «fuqaro erkinligi» tushunchasi ham politologik, ham huquqshunoslik fanlarining umumiy kategoriyalari sifatida o‘rganiladi. Demokratiya inson erkinligini qonunlar vositasida kafolatlaydi. Demak, demokratiyaning o‘zi ochiq muhokama, ijtimoiy ziddiyatlarni ifoda etish va bartaraf qilish usuli sifatida fuqarolik va siyosiy huquqlar deklaratsiyalarida qayd qilingan erkinliklarsiz mavjud bo‘la olmaydi. Bu erda so‘z erkinligi va o‘z fikrini erkin ifodalash huquqi, erkin uyushmalar tuzish huquqi, hayot tarzini o‘zgartirish erkinligi va shahsning havfsizlikka bo‘lgan huquqi to‘g‘risida ketmoqda. Ushbu huquqlar demokratiyaning asl mohiyatini tashkil qilgani bois, ular himoya qilinishi kerak.
Mamlakatimizda fuqarolarning axborot sohasidagi huquq va erkinliklarini ta’minlash borasida amalga oshirilgan keng ko‘lamli ishlarni tanqidiy baholar ekanmiz, muhim bir masalaga alohida e’tibor qaratishimiz zarur, deb o‘ylayman. Ya’ni, bu o‘rinda gap ommaviy axborot vositalari va davlat hokimiyati organlari o‘rtasidagi munosabatlarning ustuvor jixatlarini to‘g‘ri belgilash, jumladan, ommaviy axborot vositalari faoliyati ustidan nazorat qilishning iqtisodiy mexanizmlarini, axborot manbalarining yopiqligini, shuningdek, tahririyatlarga hokimiyat organlari va ma’muriy tuzilmalar tomonidan bo‘layotgan ma’lum darajadagi bosimlarni bartaraf qilish bilan bog‘liq muammoli masalalarni hal etish haqida bormoqda.
Hulosa qilib aytganda, insoniyat borliqni va ijtimoiy hayotda erkinlikni ifodalashning huquqdan tashqari boshqa biron-bir shaklini hozirgacha kashf etmagan. Bu mantiqan ham, amalda ham mumkin emas. Odamlar o‘z tengligi darajasida erkindirlar va erkinligi darajasida tengdirlar.
Hozirgi davr ijtimoiy-siyosiy fanlarida «inson» deganda Erda yashayotgan mavjudot turlaridan biri tushuniladi. Inson alohida olingan tur (Homo sapiens) vakilini ifodalovchi umumiy tushunchadir. Inson, umuman zotning yig‘iq obrazi sifatida bioijtimoiy mavjudot bo‘lib, u bir vaqtning o‘zida ham tabiatga, ham ijtimoiy hayotga mansubdir. Individ – inson zotining alohida olingan, uning vakillaridan biri. SHahs esa u yoki bu inson sifatida namoyon bo‘lib, u ma’lum va betakror individuallikka ega bo‘ladi. Individning jamiyatga kirish jarayonlari uning ijtimoiylashuvini ta’minlaydi. Ijtimoiy munosabatlarga kirishish natijasida individning jamiyatdagi qadriyatlar va me’yorlarni o‘zlashtirib borishi uchun zamin yaratiladi. Bu jixatdan yondashganda, u ijtimoiy ta’sir ob’ektidir. SHuningdek, individ ijtimoiylashuv oqibatida jamiyatdagi turli munosabatlarda faollashadi va bunda u ijtimoiy munosabatlar sub’ekti sifatida harakatlanuvchi shahsga sub’ektga, kuchga aylanadi.
Insonning mohiyatini dastlabki o‘rgangan olimlardan biri Hitoydagi Konfutsiy va uning izdoshlari edi. Eramizdan ilgari 298-238 yillarda yashagan Konfutsiyning izdoshi bo‘lgan olim Sen- szi shunday deb yozgan edi:«Tug‘ma hususiyatlar – bu samoviy munosabatlar hosilidir. Ularga ta’lim yoki odamning o‘zini yaratuvchilik ijodi vositasida erishib bo‘lmaydi. Inson yovuz tabiatga ega. Insondagi ezgulik manfaatlar uchun orttirilgan fazilatdir. Hozirgi inson tug‘ilishidan boshlab foyda olishga intiladi. Bu shunga olib keladiki, kishilar o‘zaro raqobatlashadilar va bir-birlariga yon bermaydilar. SHuning uchun ham tarbiya yo‘li bilan inson tabiatini o‘zgartirish, yaratilgan qoidalar asosida ta’lim berib, ularni adolatlilikka va mas’uliyatlikka o‘rgatish lozim». Ko‘rinib turibdiki, insonni jamiyatga uyushishi yoki uning jamiyat a’zosiga aylanishi va faollashuvi uchun u ma’lum darajada tashqi ta’sirga va hayotdagi ijtimoiylashuvga ehtiyoj sezadi.
Insonning muhim hususiyatlaridan biri – uning ijtimoiy mavjudot ekanligidir. Inson o‘zining ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida o‘zi kabi insonlar bilan birlashishga intiladi. Insonning ijtimoiylashuvi ob’ektiv harakter kasb etib, u shahs sifatida boshqa insonlar o‘rtasidagi muhitdagina shakllana oladi. Agar u insoniy munosabatlardan holi bo‘lsa, o‘zidagi yovuzlik yoki hayvoniy tabiatidan halos bo‘la olmaydi. Insondagi jamiyatga uyushishga intilishning tabiiy tarzda kechishini Abu Nasr Forobiy quyidagicha ifodalaydi:«Har bir inson o‘z tabiati bilan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi etuklikka erishmoq uchun ko‘p narsalarga muhtoj bo‘ladi. U bir o‘zi bunday narsalarni qo‘lga kirita olmaydi, ularga ega bo‘lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug‘iladi… SHu sababli yashash uchun zarur bo‘lgan, kishilarni bir-birlariga etkazib beruvchi va o‘zaro yordamlashuvi orqaligina odam o‘z tabiati bo‘yicha intilgan etuklikka erishuvi mumkin. Bunday jamoa a’zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga yashash va etuklikka erishuv uchun zarur bo‘lgan narsalarni etkazib beradi. SHuning uchun inson shahslari ko‘paydilar va erning aholi yashaydigan qismiga o‘rnashdilar, natijada inson jamoasi vujudga keldi».
An’anaviy jamiyatlarda insonning yaratuvchilik ijodiy qobiliyati ancha chegaralandi. Chunki an’anaviy jamiyatlarda mehnatning tabiiy taqsimoti va ihtisoslashuvi adolat prinsiplariga asoslanmadi. SHuningdek, bu jamiyatlarda shahslararo munosabatlarning o‘ta tabaqalashuvi, o‘zaro harakatlar va munosabatlarni norasmiy muvofiqlashtirilishi, jamiyat a’zolarining bir-biriga tobelik, urug‘chilik va qon-qarindoshlik munosabatlari bilan bog‘liqligi natijasida shahs erkinligi ham ta’minlanmadi. Boshqaruvdagi primitiv tizimlar imtiyozsiz jamiyat a’zolarining faolligini pasaytirib, bu holat shahsning ijodiy faoliyat ko‘rsatish va fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga imkon bermas, natijada o‘zaro munosabatlar biqiq tarzda ro‘y berar edi.
Zamonaviy jamiyatning paydo bo‘lishi bilan insonning ijtimoiy va siyosiy munosabatlardagi o‘rni yuksalib bordi. Bu jamiyatlarda o‘zaro munosabatlarning bir-biriga ta’sir etish darajasi va mehnat taqsimotining chuqurlashuvi ro‘y berdi. Bu jarayonlarning sekinlik bilan yuksak ta’lim va tajribaga, shuningdek, yuqori kasbiy malakaga asoslanishi, ijtimoiy munosabatlarning qonunlar, me’yorlar, shartnomalar asosida muvofiqlashtirishning rasmiy tizimini yaratilishi zamonaviy jamiyatlarni halqchil bo‘lishiga zamin yaratdi. Dinni davlat va boshqaruvdan ajratilishi, ijtimoiy institutlarning ko‘payishi va rivojlanishi kabi omillar natijasida insonlararo munosabatlar yuksalib, siyosiy institutlarni nazorat etish, inson huquq va erkinliklarini himoya etish, jamiyatda tenglik o‘rnatish imkoniyatlari paydo bo‘ldi. XX asrga kelib eng takomillashgan va zamonaviy kishilik birliklarini fuqarolik jamiyati, deb atash rusumga kirdi.
Ma’lumki, inson o‘zining ijtimoiy mavjudot ekanligi va o‘z mohiyatidan kelib chiqib, tabiiy ravishda siyosiy munosabatlarda ishtirok etishga intiladi. Ijtimoiy-siyosiy munosabatlarda faol ishtirok etish ehtiyojlari va zururiyati esa har bir fuqaroda manfaatlarning faqat guruhiy shakldagina ifodalash va qondirish mumkin ekanligini anglab etishiga zamin yaratadi. Turli xil ijtimoiy guruhlar va tabaqalarning turlicha manfaatlarini o‘zaro to‘qnashuvlar va ziddiyatlarga kirishishi, ularni o‘zaro kelishtirish va muvozanatlashtirishsiz hal qilib bo‘lmasligini anglash jarayonlari tabiiy ravishda halqchil jamiyat va siyosiy hokimiyatga bo‘lgan ehtiyojlarni shakllantirdi. ×unki turli manfaatlar muvozanatini ta’minlashni faqat demokratik jamiyat bilan davlat hokimiyati hamkorligida amalga oshirish mumkin ekanligini tarihiy tajribalar isbotlab berdi. SHu sababëi ham siyosiy ong turli xil ijtimoiy guruhlarning siyosiy institutlar va siyosiy sub’ektlar bilan o‘zaro muloqot va munosabatlarga kirishishi uchun zaruriy ehtiyojlarni shakllantirdi hamda rasmiylashtirdi.
Fuqaro huquqlarini ta’minlashda insonning tabiiy huquqlarini e’tiborga olish muhim ahamiyatga egadir. qadimgi antik faylasuflar talqinicha, tabiiy huquq tabiatiga bog‘liq holda insonlar tug‘ilishlaridanoq bir hildirlar. Ijtimoiy shartnomalar asosida qonun va davlat paydo bo‘ldi. Aristotelning fikricha, insonni tug‘ilishidayoq paydo bo‘lgan hususiy mulkka bo‘lgan tabiiy huquqi insonning tabiati va uning dastlabki o‘zini o‘zi sevishiga asoslanadi. qolaversa, ana shu tabiiy huquqni ta’minlashga intilish, hususiy mulk jozibasi, uni saqlash va ko‘paytirish manfaatlari insonni jamiyatda tezlik bilan ijtimoiylashuviga va faollashuviga olib keladi.
Tor ma’noda, inson huquqlari tushunchasiga faqat davlat himoya qiladigan va kafolatlanadigan huquqlar kirib, hozirgi davrda ularni konstitutsion-huquqiy asoslar yoki davlat chegaralari bilan cheklab qo‘yish oson vazifa emas. Bu huquqlarga barcha fuqarolarning qonun oldida tengligi, yashash va jismoniy dahlsizlik huquqi, inson qadr-qimmatini hurmat qilish, o‘zboshimchalik va noqonuniy ushlash yoki qamash, vijdon va din erkinligi, ota-onalarning o‘z bolalarini tarbiya qilish huquklari, zulmkorlarga qarshilik qilish huquqi va boshqalar kiradi. Keng ma’nodagi inson huquqlari esa, o‘zida shahs erkinligi va huquqlarining keng majmuasi va turlarini ifodalaydi.
Barcha inson huquqlarini negativ va pozitiv yo‘nalishlarga doir tasniflash keng tarqalgan. Mazkur huquqlarni bu kabi bo‘linishi erkinlikni negativ va pozitiv jixatlarini ifodalashga asoslanadi. Ma’lumki, erkinlikning negativ ahamiyati nuqtai nazariga binoan shahsga nisbatan majburlash va cheklashlarning yo‘qligi tushuniladi. Pozitiv nuqtai nazardan esa tanlash erkinligi, asosan, insonning o‘z maqsadlariga erishish qobiliyati, uning individual rivojlanishi va umuman, uning qobiliyatlarini paydo bo‘lishi tushuniladi. Erkinliklarning mazkur bo‘linishidan kelib chiqib, negativ huquqlar deganda, davlat va boshqa insonlarning individga nisbatan u yoki bu harakatlardan o‘zini tiyib turishi tushuniladi. Bu huquqlar shahsni nohush ta’sirlardan, uning erkinligini buzishi mumkin bo‘lgan aralashish yoki cheklashlardan himoya qiladi. Bu huquqlar asos bo‘luvchi, muhim va mutlaq huquqlar sirasiga kiradi. Mazkur huquqlarni ta’minlash davlat resurslari yoki mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajalariga bog‘liq emas. Huquqlar esa shahs erkinligining asosidir.
Negativ huquqlardan farqli o‘laroq, pozitiv huquqlar fuqaroga uni u yoki bu ne’matlar bilan ta’minlash, uning ma’lum harakatlarini amalga oshirishi uchun davlat, shahslar va tashkilotlar majburiyatlarini ifodalaydi. Bu – masalan, ijtimoiy yordam olish, ta’lim olish, sog‘liqni saqlashni himoya qilish, munosib yashash darajasini ta’minlanishi huquqlari kabilardir.
Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishda fuqaro erkinligi, huquqlari va manfaatlari bosh mavzulardan biri bo‘lib, uning huquqiy asoslari Asosiy qonun va boshqa normativ hujjatlarda o‘z ifodasini topgan. Prezident Islom Karimov mustaqillikning ilk davrlaridanoq mamlakatning strategik maqsadlarini aniq va ravshan belgilab berdi va davlat vakolatlarini asta- sekinlik bilan bosqichma-bosqich nodavlat va jamoat tashkilotlari zimmasiga o‘tkazish, o‘zini o‘zi boshqarish organlarining rolini oshirish orqali demokratik jarayonlarni chuqurlashtirish zarurligini bayon etgan edi.
Birinchi Prezidentimiz I.Karimov mamlakatning siyosiy, iqtisodiy hayotini, davlat va jamiyat qurilishini yanada erkinlashtirishning yangi konsepsiyasini ishlab chiqdi. Bunga ko‘ra:
- Demokratik institutlar faoliyatlari ko‘lamini kengaytirish.
- Aholining siyosiy faolligini kuchaytirish va siyosiy madaniyatini oshirish.
- Jamiyatda manfaatlar, turli xil qarashlar, siyosiy va e’tiqodiy raqobatlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash.
- Jamoat birlashmalarining ijtimoiy mavqeini oshirish.
- Siyosiy partiyalar faoliyatini takomillashtirish.
- Iqtisodiy hayotni erkinlashtirish.
- Davlat qurilishini erkinlashtirish va fuqarolik jamiyatini shakllantirish.
- Hokimiyat bo‘linish prinsiplarining insoniyat umume’tirof etgan tamoyillarini amalda qo‘llash.
- Davlat hokimiyati organlarining vakolatlarini nodavlat va jamoat birlashmalariga o‘tkazish va boshqalar.
O‘zbekiston Konstitutsiyasining 2-bo‘limi «Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari» deb nomlangan. Unda 1) jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodidan qat’iy nazar, hammaning qonun oldida tengligi ko‘rsatilgan. 2) Sud qarorisiz uning huquqini cheklash mumkinmas. 3) Fuqarolar qonunga putur etkazmasligi shart. 1992 yil 2 iyulda «O‘zbekiston Respublikasining fuqaroligi to‘g‘risida»gi qonun qabul qilindi. 1995 yil 21 dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi I-qismi tasdiqlandi. 1996 yil 29 avgustda fuqarolik kodeksining 2-qismi tasdiqlandi. O‘zbekiston qonunlariga ko‘ra fuqarolarning asosiy huquqlariga: 1) SHaxsiy huquq va erkinliklar, 2) Siyosiy huquqlar, 3) Iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar, 4) Kafolatlar, 5) Fuqarolik burchlarini o‘z ichiga qamrab oladi. 1948 yil 10 dekabrda «Inson huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi» qabul qilindi. 1996 yil 19 dekabrda «Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro Pakt qabul qilindi. 1966 yil 19 dekabrda «Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro Pakt» qabul qilindi.
Mazkur hujjatlarda fuqaro erkinligi, kafolatlari, huquqlari va manfaatlarining ustuvorligi to‘la ta’minlanishi bayon etilgan. O‘zbekiston hukumati inson huquqlari bo‘yicha 21 ta xalqaro shartnomaga qo‘shilgan. 1997 yil Inson manfaatlari yili deb e’lon qilindi.
O‘zbekiston inson huquqlari sohasida o‘z siyosatini belgilashda 3 ta eng muhim tamoyildan kelib chiqadi: 1. Normativ va tashkiliy jihatlardan xalqaro tajribaning ustuvorligi. 2. Insonga homiylik qilishdek Vatanimiz tarixiy tajribasini hisobga olish. 3. Inson huquqlari bo‘yicha xorijiy milliy institular tajribasini hisobga olish. Demak, bu masala «fuqaro-jamiyat-davlat» o‘zaro munosabatlarini to‘g‘ri yo‘lga soladi.
O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati qurilishining muhim ustuvor yo‘nalishlari quyidagilardan iborat. Avvalo, mamlakatda dunyoviy davlat tamoyillariga inson huquqlari va suvereniteti g‘oyalariga sodiq bo‘lish, demokratiya va ijtimoiy adolatni qaror toptirish, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan qoidalari ustunligini tan olish, respublika fuqarolarining munosib hayot kechirishlarini ta’minlash, insonparvar, demokratik, huquqiy davlat barpo etish, bu borada o‘zbek davlatchiligining tarixiy tajribasiga tayanish, diniy tashkilotlar va birlashmalarni davlatdan ajratilganligi, qonun oldida tengligi va milliy totuvligini ta’minlash kabi bir qator qoidalarga amal qilish lozim bo‘ladi. Lekin shu bilan birga Milliy davlatchilik va demokratik jamiyat qurish borasida huquqiy davlatni qaror toptirish lozim. Buning uchun fuqarolar siyosiy ongini faol oshirib borish ham zarur bo‘ladi. Fuqarolar erkinligi, huquqlarining tan olinishi, burchlarga rioya etilishi va ularning fuqarolar tomonidan ijrosi ta’min etilgan bo‘lishini talab qiladi. SHundagina “Fuqaro – jamiyat – davlat” o‘rtasida o‘zaro munosabatlar barqaror rivojlanishiga olib keladi.
Prezident Islom Karimov mamlakatimizda fuqarolik jamiyati qurish masalasini mustaqillikning dastlabki yillarida, o‘zining «O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li” asarida ham asoslab bergan edi. Bu masala 2005 yil 28 yanvarida Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisida qilgan ma’ruzasida ham yana bir bor ta’kidlab o‘tildi: “Bizning uzoq muddatli va strategik maqsadimiz avvalgicha qoladi – bu demokratik davlat, fuqarolik jamiyatini qurish jarayonlari va bozor islohotlarini chuqurlashtirish, odamlar ongida demokratik qadriyatlarni mustahkamlashdan iborat». Bu masala Prezidentimiz tomonidan 1999 yil 14- sessiyada, 2002 yil 9- sessiyada ham bir necha bor ta’kidlab o‘tildi. Demak, O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati qurilishining quyidagi ustuvor yo‘nalishlari mavjud:
1) Tengsiz oliy ne’mat – mustaqillikni bundan buyon ham asrab-avaylash, himoya qilish va mustahkamlash bo‘lib qoladi.
2) Mamlakatimizda xavfsizlik va barqarorlikni, davlatimiz hududiy yaxlitligi, sarhadlarimiz daxlsizligini, fuqarolarimiz tinchligi va osoyishtaligini ta’minlash lozim.
3) Bozor islohotlarini yanada chuqurlashtirish, kuchli bozor infratuzilmasini yaratish, iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlash.
4) Inson huquqlari va erkinliklarini, so‘z va matbuot erkinligi, oshkoralikni, islohotlarning ochiqligini ta’minlash, demakki, to‘rtinchi hokimiyat tarmog‘ini, ommaviy axborot vositalarini shakllantirish.
5) Mamlakatimizda nodavlat va jamoat tashkilotlarini, ularning o‘rni va ahamiyatini kuchaytirish, ya’ni bu “Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari” tamoyilini hayotga joriy etishga olib kelish, Qonun ustuvorligini ta’minlash.
6) Sud-huquq sohasini tubdan isloh qilish.
7) Barcha islohotlarimiz yo‘nalish va samaradorligi inson omili va mezoni bilan bog‘liqligini unutmaslik kerak.
Xulosa qilib aytganda, insoniyat borliqni va ijtimoiy hayotda erkinlikni ifodalashning huquqdan tashqari boshqa biron-bir shaklini hozirgacha kashf etmagan. Bu mantiqan ham, amalda ham mumkin emas. Odamlar o‘z tengligi darajasida erkindirlar va erkinligi darajasida tengdirlar.
Fuqaroviylik va fuqaroviy ongni o‘rganishdan asosiy maqsad fuqarolik jamiyatini barpo etishda fuqaroviy faollikni o‘rganishdan iborat. Zero fuqarolik jamiyati nafaqat fuqaroviylik xususiyatlariga ega ongli fuqarolar vositasida, balki faol bo‘lgan fuqarolar bilan barpo etiladi. Ana shu faollikni keltirib chiqaruvchi omillarni o‘rganish muhim ahamiyatga egadir. Zero ular fuqarolik jamiyatini barpo etishning umumiy va xususiy qonuniyatlarini anglash imkonini beradi. Fuqaroviy faollikni ijtimoiy-siyosiy va mehnat faoliyatiga ijodiy yondashuv sifatida baholash mumkin. Aynan insonning fuqaroviy faolligi shaxsning to‘laqonli rivojlanishiga, undagi imkoniyatlarning to‘liq namoyon bo‘lishiga xizmat qiladi. Fuqarolik pozitsiyasi hamda fuqaroviy faollikka ega bo‘lish jamiyatda ro‘y berayotgan barcha voqea-hodisalarni, ularning oqibatlari va mavjud muammolarning echimini chuqur anglashni taqozo etadi.
Ijtimoiy faollik tushunchasi fuqarolik jamiyati tushunchasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Bu erda jamiyatning davlat faoliyatidan xoli holda jamoaviy tashabbuslar bilan rivojlanishi nazarda tutilmoqda. Bu partiyalarga a’zolikni nazarda tutuvchi siyosiy faollik, nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatida ishtirok etish, turli ijtimoiy tashabbuslar va ijtimoiy harakatlarni anglatadi. SHu ma’noda jamiyat uchun foydali bo‘lgan turli dasturlar va jamoat birlashmalarida ishtirok etish ham fuqaroviy faollikka kiradi. Aslini olganda jamiyat a’zolarining asosiy ko‘pchiligi jamiyatda mavjud qoidalar asosida faoliyat yuritgan holda ijtimoiy faollik ko‘rsatishmaydi. Bunday passivlikning jamoat tartibini saqlash nuqtai nazaridan qaysidir darajada ijobiy jihatlari ham mavjud bo‘lsa-da, fuqarolik jamiyatini qurishda fuqaroviy faollik juda muhim ahamiyatga ega ekanligini esda tutish lozim. Zero passiv fuqarolar hech qachon o‘z huquqlari uchun kurashishmaydi. Fuqaroviy faollik o‘z kuchiga ishonish, mavjud vaziyatni o‘zgartirishga qodirlik hissining yaqqol namoyon bo‘lishi bilan vujudga keladi. Ko‘pgina hollarda fuqaroviy faollikning boshlang‘ich nuqtasi sotsiologlarni qiziqtirgan masaladir. Zero aksariyat jamiyatlarda ijtimoiy o‘zgarishlar davlat etakchiligida amalga oshiriladi va jamiyat a’zolari keyinchalik bu o‘zgarishlarga moslashishadi.
Ko‘pincha fuqaroviy faollik yoshlarda kuzatiladi. Albatta fuqaroviy faollikka ta’sir ko‘rsatuvchi omil faqat yosh bilan chegaralanmaydi. Bilim darajasi, dunyoqarash, tarbiya va hatto yashash manzili ham bunga ta’sir ko‘rsatadi.
Ko‘pincha yoshlar fuqaroviy faollik ko‘rsatishni istashsa-da, siyosiy sohada bunday faoliyat ko‘rsata olmaydilar. Boshqacha aytganda, yoshlar davlat siyosati murakkab bo‘lganligi tufayli o‘z istaklarini siyosatchilar oldida to‘g‘ri shakllantirishga qodir bo‘lmaydilar. Boshqa tarafdan siyosiy soha yoshlardan ancha uzoq bo‘lganligi tufayli yoshlar o‘z manfaatlarini davlat siyosati bilan muvofiqlashtirishda murakkabliklarga duch kelishlari mumkin. SHu tufayli ularning ba’zilari siyosiy partiyalarga a’zo bo‘lishadi, aksariyati esa umuman siyosatga qiziqmay qo‘yadilar.
Biror-bir sohadagi muammolarni bartaraf etish imkoniyati nodavlat notijorat tashkilotlarida mavjud bo‘lganligi tufayli yoshlarning aksariyati shunday tashkilotlarga a’zo bo‘lib kirishadi. Davlatningsiyosiy tuzilmalarida professional faoliyatga kirish fuqaro/yoshlardan ma’lum ish tajribasi, bilim va ko‘nikma talab qilsa, jamoat birlashmalariga a’zo bo‘lib kirish uchun ish tajriba talab etilmaydi, balki faqat qiziqishning o‘zi etarli bo‘ladi.
O‘tish davrini boshidan kechirayotgan mamlakatlarda fuqarolar ijtimoiy jarayonlarni boshqarish, mavjud vaziyatni o‘zgartirish, ijtimoiy muammolarni bartaraf etish bo‘yicha o‘z tashabbuslarini ilgari surish zarurligini anglab etadilar. Bu esa turli ko‘ngillilar jamiyatlarining tuzilishiga sabab bo‘ladi. Insonda boshqalarga yordam berish, ayniqsa muammoli vaziyatga tushgan vatandoshlariga, qo‘shnilariga ko‘maklashish hissi mavjud. Aynan boshqalarga yordam qo‘lini cho‘zgan kishi nafaqat muammoni bartaraf etishga hissa qo‘shadi, balki u o‘zligini ham yanada chuqurroq anglay boradi. SHuning uchun bo‘lsa kerak, ko‘ngillilik butun dunyoda keng tarqalgan hodisalardan biriga aylangan. Bu hodisa ijtimoiy ahamiyatga ega muammolarni hal etishga o‘z hissasini qo‘shishga bel bog‘lagan kishilarni umumbashariy miqyosda birlashtiradigan jarayonga aylangan. Ko‘ngillilik turli shakllarda amalga oshirilishi, jumladan turli kasalliklarga qarshi kurashish uchun xayriya faoliyatidan boshlab qashshoqlik yoki tabiiy ofatlarga qarshi kurashish shaklida bo‘lishi mumkin.
Insonni ixtiyoriy faoliyat, ya’ni ko‘ngilli ishga chorlovchi istakning negizida har bir kishiga xos bo‘lgan shaxsiy va ijtimoiy ehtiyojlar yotadi. Jumladan, boshqalarga naf keltirish, o‘zini namoyon qilish va muloqot istagi kishini faollikka etaklaydi. Kishida ijtimoiy jihatdan e’tirofga bo‘lgan ehtiyoj ham mavjud. Professional va hayotiy tajribani qo‘llash istagi ham kishini shunday faoliyatga chorlashi mumkin. O‘z imkoniyatlarini ishga solish, o‘z g‘oyalarini tatbiq etish istagi ham kishini harakatlantiruvchi kuchga aylanishi mumkin. Ijtimoiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish va ishtirok etish ehtiyoji ham kishini faollikka etaklaydi.
Ko‘ngilli faoliyat inson uchun o‘z shaxsiy ehtiyojlari bilan jamiyat ehtiyojlarini uyg‘unlashgan holda hayotga tatbiq etish uchun o‘ziga xos imkoniyatdir. Bu ehtiyoj kishilarning o‘z axloqiy burchlarini anglash hamda insonning barkamolligidan dalolat beradi. Ko‘ngilli faoliyat yurita ekan inson axloqiy jihatdan takomillashib boradi, muloqot madaniyatini rivojlantiradi, o‘zaro hamkorlik va birodarlik hissiga, insonparvarlik tuyg‘usiga ega bo‘ladi. Ko‘ngillilik faoliyati faol va ijodiy xarakterga ega bo‘lib, inson o‘z salohiyatini namoyon etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu faoliyat tevarak atrofda ro‘y berayotgan voqea-hodisalarga nisbatan faol munosabatning shakllanishiga, siyosiy voqelikka ziyrak nazar bilan qarashga yordam beradi.
Aynan fuqaroviy faollikning o‘zi bir necha jihatlar bilan ajralib turadi;
– faol fuqaro guruhiga mansub kishilar asosan siyosiy va iqtisodiy tizim to‘g‘risida bilim olishga tayyor bo‘lgan kishilardan iborat;
– faol fuqarolarda o‘z haq-huquqlarini faol amalga oshirish uchun bilim va qobiliyat mavjud;
– faol fuqarolarda ana shu bilimlarni joriy qilish uchun ko‘nikmalar mavjud bo‘ladi1.
Fuqarolik faolligi bugungi kunda davlat uchun misli ko‘rilmagan ko‘makchiga aylanmoqda. Turli ijtimoiy loyihalarga birlashgan fuqarolar ro‘y berayotgan, tug‘ilayotgan va mavjud muammolarni muhokama qilish, ularning echimini topish va hukumatga taklif etish imkoniyatiga ega. Turli nodavlat tuzilmalaridagi etuk mutaxassislar bozor munosabatlari sharoitida kutilmaganda ro‘y beradigan muammolar, bozorning betartartib jarayonlarida yuzaga keladigan muammolarni bartaraf etishga hukumatga ko‘makchilik qilmoqdalar.
Ma’lumki bozor munosabatlari sharoitida rang-barang ijtimoiy muammolar yuzaga kelaveradi, ammo ularning echimini hukumat hamisha ham o‘z vaqtida hal etavermaydi. Boshqacha aytganda bunday muammolarni hukumat o‘z vaqtida payqash imkoniyatiga ega emas. SHunday muammolar mavjudki, ularning oqibati jamiyat uchun qanchalik mudhish bo‘lmasin, ularning mavjudligini tan olish yoki ularni bartaraf etish uchun aniq belgilangan institutlar mavjud bo‘lmaydi. Agar hukumat fuqaroviy faollikni yuzaga chiqishiga imkoniyat yaratmas ekan, yoki turli nodavlat va jamoat birlashmalariga ana shunday muammolarni aniqlash va bartaraf etish bo‘yicha faol bo‘lishga shart- sharoitlar yaratmas ekan fuqarolik jamiyatini barpo etish muammoligicha qolib ketaveradi.
Fuqarolik jamiyati rivoj topgan mamlakatlarda ijtimoiy hayotning barcha sohalarida faoliyat yurituvchi jamoat birlashmalari mavjud bo‘lib, ular serqirra faoliyat yuritadilar. Masalan, jamiyatdagi ma’lumotlilik darajasini oshirish yoki zamonaviy ta’lim texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha ma’lum tadqiqotlar olib borishadi va natijada parlamentga tegishli qonun o‘zgartirishlari taklif etishlari mumkin.
Tabiatni asrash yoki ekologik muammolarni bartaraf etish bo‘yicha, yuqumli kasalliklarni oldini olish, shahar havosining ifloslanishi, chiqindilardan tozalash bo‘yicha jamoat birlashmalari hukumatga qimmatli fikrlar bilan bir qatorda amaliy loyihalarni taklif etadilar.
Bir so‘z bilan aytganda, fuqarolik jamiyati uchun fuqaroviylik, fuqaroviy ong va fuqaroviy faollik juda muhim ahamiyatga egadir. Taraqqiyotni maqsad qilgan har qanday jamiyat uchun inson salohiyatidan foydalanish, insonning o‘zligida, uning qalbida mavjud bo‘lgan birdamlik, saxiylik, bag‘rikenglik kabi fazilatlarga murojaat etishning o‘zi kifoyadir. Fuqaro erkinligi va huquq va manfaatlari tushunchasi, mazmuni va mohiyati.
Muallif: A. To’rayev, J. Toshboyev.
