Fuqarolar o’zini o’zi boshqarishning asosiy funksiyalari.
Fuqarolar o’zini o’zi boshqarishning asosiy funksiyalari. Mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal qilishda aholining ishtirokini ta’minlash funksiyasi. Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining asosiy vazifasi mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal etish bo‘lganligi sababli, aholining ushbu faoliyatda qatnashishini ta’minlashi zarur. Bu quyidagi shartlarni o‘z ichiga oladi:
- a) saylov orqali shakllangan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari (fuqarolar yig‘ini)ning mavjudligi;
- b) mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal qilishda bevosita demokratik institutlarga asoslanishi;
- v) mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal qilish uchun moddiy-moliyaviy bazaning mavjudligi.
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonun fuqarolarning mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal etishda qatnashishini huquqiy jihatdan kafolatlaydi.
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonunning 3-moddasiga asosan, fuqarolar – jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar – bevosita hamda o‘zlarining saylab qo‘yiladigan vakillari orqali o‘zini o‘zi boshqarishni amalga oshirishda teng huquqlarga egadirlar.
Mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal etishda fuqarolar ishtirokining turli xil shakllari mavjud. Demokratiyaning muhim quroli bo‘lmish mahalliy saylov ham ushbu shakllarning biri bo‘lib, bunda faqat fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari uchun saylovlar o‘tkaziladi.
Fuqarolar bunda aktiv va passiv saylov huquqiga ega bo‘ladilar. Aktiv saylov huquqida – fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mansabdor shaxslarini saylashga, passiv saylov huquqida esa – huddi mana shu mansablarga saylanishga haqli bo‘ladilar.
Demokratik prinsiplarga asoslangan, ochiq va o‘z muddatida o‘tkazilayotgan o‘zini o‘zi boshqarish organlariga saylovlar mahalliy aholi xohish-irodasining nufuzli vositasidir. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishini amalga oshirish – ular saylagan organlar orqali ham ta’minlanadi.Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlariga saylanishda teng huquqga ega.
CHunki, o‘zini o‘zi boshqarish organlari va ularning mansabdor shaxslarni saylash – ovoz berish yordamida shakllantirish usuli, demokratiyaning ishonchli qurolidir. Fuqarolar yig‘ini – aholi manfaatlarini ifodalovchi o‘zini o‘zi boshqarish organi sifatida mahalliy ahamiyatga molik masalalarni hal qilishga fuqarolarni keng ko‘lamda jalb qiladi.
O‘zini o‘zi boshqarish organining mulki va moliyaviy asoslarini boshqarish funksiyasi. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonunning 23-moddasiga binoan, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan qurilgan, olingan yoki qonunda belgilangan tartibda ularga berilgan jamoat, ijtimoiy-maishiy va boshqa maqsaddagi ob’ektlar, shuningdek, transport vositalari, xo‘jalik anjomlari va boshqa ko‘char hamda kuchmas mulklar ularning mulki hisoblanadi. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘z mulkini o‘zi uchun zarur bo‘lgan tarzda va istalgan vaqtda ishlatish huquqiga egadir. Davlat bu huquqni tan oladi. Bu, albatda, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari mablag‘ini ko‘r-ko‘rona, bo‘lar- bo‘lmasga sarf qilishi mumkinligini bildirmaydi, balki o‘z mablag‘laridan unumli va samarali foydalanishini nazarda tutadi.
Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mulkiga egalik qilishda fuqarolar yig‘ini asosiy o‘rin tutadi. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonunda ta’kidalanishicha, fuqarolar yig‘ini – fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining o‘z mablag‘larini shakllantiradi, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari mulkiga egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi; obodonlashtirish ishlarini o‘tkazish umumiy foydalanishdagi joylarni ta’mirlash, shuningdek, kam ta’minlangan oilalarnining uylari va kvartiralarini ta’mirlashda yordam ko‘rsatish uchun aholidan ixtiyoriylik asosida mablag‘ yig‘ish to‘g‘risida qarorlar qabul qiladi. Bu funksiyaning ahamiyati katta ekanligi shubhasizdir.
Mahalliy aholining har biri fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mulki va moliyaviy vositalari qanday maqsadlarda sarflanayotganligi to‘g‘risida axborot olishga haqlidir.
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘z mulki bo‘lgan ob’ektlarni vaqtinchalik yoki doimiy foydalanish uchun yuridik va jismoniy shaxslarga berishga, ijaraga topshirishga, belgilangan tartibda o‘z tasarrufidan chiqarishga, shuningdek, qonun hujjatlariga muvofiq, ushbu mol-mulk bilan bog‘liq boshqa bitimlarni tuzishga haqlidir.
Qonun fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining moliyaviy asosini mustahkamlab qo‘ygan. Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatining moliyaviy asosi uning o‘z mablag‘laridan, xalq deputatlari tuman va shahar Kengashlari tomonidan belgilangan tartibda ajratilgan byudjet mablag‘laridan, yuridik va jismoniy shaxslarning ixtiyoriy xayr-ehsonlaridan tashkil topadi.
Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining moliyaviy mablag‘lari bank muassasasidagi mustaqil hisob varaqda saqlanadi. Ushbu organlar bu mablag‘dan belgilangan tartibda mustaqil foydalanadi. Mazkur mablag‘larning olib qo‘yilishi mumkin.
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hududlarining kompleks ravishda rivojlanishini ta’minlash funksiyasi -fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish hududlari – shaharcha, qishloq, ovul va mahallalar o‘zida turlicha xilma-xillikni aks ettiradi, ya’ni biri-biriga o‘xshamaydi. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish o‘z tasarrufidagi butun hududning, iqtisodiy-madaniy, ekologik sohalarda kompleks tarzda rivojlanishini ta’minlashi zarur, shu bilan birga, tabiiy vaboshqa mahalliy resurslardan foydalanish orqali hayot va yashash uchun normal sharoit yaratishi lozim.
Hududni kompleks ravishda rivojlantirish uchun, avvalambor, reja ishlab chiqilishi zarur. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonunning 12-moddasiga binoan, shaharcha, qishloq, ovul va shahardagi mahalla fuqarolar yig‘ini hududni kompleks rivojlantirishni ta’minlash, aholi yashaydigan punktlarni obodonlashtirish va ularning sanitariya holatini yaxshilashga qaratilgan tadbirlar rejasini tasdiqlaydi. Hududni kompleks ravishda rivojlantirish bevosita moliyaviy asosga bog‘liq.
Aholining ijtimoiy-iqtisodiy, maishiy-kommunal va kundalik hayot uchun muhim boshqa ehtiyojlarini qondirish.
Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarishining asosiy vazifalaridan biri aholining yashashi uchun qulay sharoit yaratib berishdir.
Aholining qulay sharoitda yashashi uchun zarur bo‘lgan sharoitni yaratib berish, mahalliy infratuzilmani rivojlanitirishda asosiy o‘rinlardan birini fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari egallaydi.
«Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida»gi qonunda belgilab qo‘yilgan ushbu funksiya hozirgi kunda dolzarb bo‘lib turibdi.
Aholini maishiy-kommunal soha bo‘yicha ijtimoiy himoya qilishda davlat fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlariga katta imkoniyatlar berdi, chunonchi kommunal xizmatlar uchun to‘lovlarning belgilangan tushumlari 100 foiz ta’minlangan taqdirda fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organiga to‘plangan mablag‘ning 20 foizini, 75 foiz ta’minlaganda esa 10 foizini uy-joy va kommunal xizmatlar haqini to‘lashda kam ta’minlangan oilalarga yordam ko‘rsatish, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari xodimlarini rag‘batlantirish, shuningdek mahalla, posyolka, qishloq va ovullarni obodonlashtirish uchun foydalanishga sarflash huquqi berildi.
Jamoat tartibini saqlash Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonunning 13-moddasida fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tegishli hududda jamoat tartibini saqlashda, shu jumladan fuqarolarning kelishi va ketishini hisobga olishni tashkil etishda, o‘smirlar va yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish ishida, voyaga etmaganlarning huquqlarini himoya qilishda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ko‘maklashishi belgilab qo‘yilgan.
Jamoat tartibi huquqiy-ma’naviy normalar bilan hamda axloq, odob, urf-odat qoidalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar tizimidir.121 Bu umumdavlat funksiyasi hisoblanib, o‘zida O‘zbekiston Respublikasida qonuniylikni ta’minlash va huquqiy tartibotni o‘rnatishni aks ettiradi.
Jamoat tartibi fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalga oshirish uchun bir muhit hisoblanadi, aholining huquqiy ong va huquqiy madaniyat darajasi esa jamoat tartibini doimiy ravishda bir xilda tekis holda saqlab turish uchun zarur bo‘lgan o‘zakdir.
Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan jamoat tartibini saqlash, jinoyatchilikka qarshi kurash va uning oldini olishda fuqarolarning ongli ishtirok etishini maqsad qilib, 1999 yil 15 martda Vazirlar Mahkamasining 113-sonli qarori qabul qilinib, respublikamizning barcha hududlarida «Mahalla posboni» jamoat tuzilmalari tashkil etildi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan yangilanish va islohotlardan asosiy maqsad yurtimizning yanada rivojlanishi, xalqimizning erkin va farovon hayotga erishishi, jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallashiga erishishdir.
Mazkur strategik va dasturiy vazifalarni amalga oshirishning muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri davlat qurilishi va fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonlarini demokratiyalash va erkinlashtirishdan iborat. Bu borada hokimiyat tarmoqlarining bir-biridan mustaqil ish yuritish tamoyillarini mustahkamlash, hokimiyat vakolatlarini nodavlat va jamoat tashkilotlariga, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlariga, mahallaga bosqichma-bosqich topshirish, ularning bajaradigan ishlari doirasini kengaytirish asosiy vazifalar hisoblanadi.
Bunda eng muhimi kasbi va ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar, aholi manfaatlarini yanada to‘laroq ifodalash va himoya qilishda o‘zini o‘zi boshqarish organlarining huquq va mavqeini oshirish, uni boshqarish tizimining samarali shakli va modelini yaratish, yangi davr talablari asosida isloh etish dolzarb vazifa bo‘lib turibdi.
Fuqarolik jamiyatini qurish davrida davlat vakolatlarining bir qismini bosqichma-bosqich o‘zini o‘zi boshqarish organlariga topshirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash, ularni mahallalar faoliyatining mazmuni, maqsad-muddaosiga moslash, bu ishni ro‘yobga chiqarishning mexanizmi, huquqiy kafolatlar tizimini yaratish talab etiladi. Bu yo‘ldagi dastlabki dasturlardan biri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2000 yil 2 iyundagi Farmoniga asosan tayyorlangan «XXI asr mahallasi» konsepsiyasidir. Ushbu konsepsiya o‘zini o‘zi boshqarish organlari-mahallalarning huquqlarini kengaytirish, jamiyat hayotidagi roli va ahamiyatini ko‘tarishga, rivojlantirilgan va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan modelini yaratishga hamda shu orqali davlat va jamiyat qurilishini erkinlashtirish, adolatli fuqarolik jamiyatini shakllantirishga qaratilgan.
XXI asrda fuqarolik jamiyati tamoyillariga mos ravishda xalqning o‘z turmushi va butun jamiyat hayotini tashkil etish va boshqarishda faol qatnashishi uchun shart-sharoit yaratish, milliy tabiatimizga mos bo‘lgan o‘zini o‘zi boshqaruvchi mahallani rivojlantirish hamda uning mavqeini oshirish-davlat va jamiyat qurilishidagi demokratik islohotlarning muhim jihatlaridan biridir. Mahallalardagi fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish oraganlarining samarali faoliyat yuritishi aholi keng qatlamlarining tashabbuskorligini oshirishga, xalqimizning ulkan aqliy va ma’naviy salohiyatini mumkin qadar ko‘proq jalb etishga imkon beradi.
«XXI asr mahallasi» konsepsiyasining nazariy asosini davlatimizga fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonlarini erkinlashtirish siyosati belgilab beradi. Mahalalardagi fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari mavqeini belgilab beruvchi nazariy qoidalar amalga oshirilishini ta’minlaydigan ilmiy tavsiya va takliflarni ishlab chiqish, bu borada ilmiy tadqiqotlar olib borish natijasida mahallalarning imkoniyatini aniqlash, ularning tarixiy tajribasini tahlil qilish va umumlashtirish, bu sohadagi xorijiy tajribani sinchiklab o‘rganishni yo‘lga qo‘yish zarur bo‘ladi.
Mazkur konsepsiyani amalga oshirishning huquqiy asoslari mustaqilligimizning dastlabki yillarida ishlab chiqildi. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va tegishli qonunlarida mazkur konsepsiyani amalga oshirishning huquqiy asoslari ishlab chiqilgan.
Mustaqillik yillarida mahalla tarihiy va rivojlangan mamlakatlardagi tushunchada aniq belgilangan ijtimoiy-demografik, madaniy-ma’naviy va hududiy-ma’muriy birlik sifatidagi maqomga erishdi. U o‘z hududidagi fuqarolar o‘rtasida an’analar va urf-odatlar, insoniy, ho‘jalik, huquqiy munosabatlar birligini tashkil etgani holda fuqarolarning o‘zaro ijtimoiy munosabatlarini bog‘lab turish vositasiga aylandi.
Mustaqillikning ilk davridan boshlab Prezident I.A.Karimov mahallalarni fuqarolik jamiyatining asosi deb bildi va ularni har tomonlama rivojlantirish chora-tadbirlarini amalga oshirib kelmoqda. Prezident I.A.Karimov 1995 yildayoq shunday fikrni bildirgan edi: “Ma’lumki, asrlar mobaynida mahallalarda ko‘pdan-ko‘p hayotiy muammolar o‘z echimini topib keladi. To‘y- ma’rakalar ham, hayitu hasharlar ham mahalla ahlisiz o‘tmaydi. Mahallalarda siyosiy, iqtisodiy va boshqa masalalarga doir jamoatchilik fikri shakllanadi. Bu esa halqimizning turmush tarzi, ota- bobolarimizdan bizga meros bo‘lib kelayotgan tafakkur tarzidir. Binobarin, hayotning o‘zi mahallalarni rivojlantirish va ularni qo‘llab-quvvatlashni taqozo etmoqda. Mamlakatimizda ko‘p qirrali islohotlar amalga oshayotgan bir paytda mahalla jamiyat uchun ishonchli tayanch va ta’sirchan kuch bo‘lib hizmat qilishi lozim”.
Mustaqillik davrida mahallaning tashkiliy, ijtimoiy va huquqiy maqomini mustahkamlash borasida chuqur islohotlar amalga oshiriëdi. Eng avvalo, mahalla atamasi tarixda birinchi marta Konstitutsiyaga kiritildi. Unga aholining o‘zini-o‘zi boshqaruvining noyob shakli sifatidagi konstitutsiyaviy huquqiy maqom beriëdi. 1992 yilda O‘zbekiston Prezidentning «Respublika «Mahalla» xayriya jamg‘armasining faoliyatini yanada takomiëlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi, 1998 yildagi «Fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish organlarini qo‘ëlab-quvvatlash haqida»gi, 1999 yildagi «Aholini aniq yo‘naltirilgan ijtimoiy madad bilan ta’minlashda fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish organlari rolini oshirish to‘g‘risidagi»gi Farmonlari, shuningdek, kam ta’minlangan va ko‘p boëaëi oilalarni ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan qator farmon, qarorlar, qonunlar va boshqa me’yoriy hujjatlarni e’lon qilinganligi uning isbotidir.
Hozirgi davrda mahallalarni ijtimoiy mavqeini oshirish borasida olib boriëayotgan ishlar ikkita yo‘nalishni nazarda tutadi. Birinchisi ma’naviy vazifa bo‘lib, u xalqimizning ming yillik tarixidagi noyob, eng aziz an’analarni, qadriyatlarni qaytadan tiklash va rivojlantirishdan iborat. Ikkinchisi siyosiy vazifa bo‘lib, u Prezident I.A.Karimovning mahalla institutini bugungi zamon talablariga muvofiq tarzda tiklash, shuningdek, viëoyat, shahar, tuman hokimliklari zimmasiga yuklangan ko‘pchilik vazifa va huquqlarni fuqarolar o‘zini-o‘zi boshqarish organlariga, ya’ni mahallalarga berib, ular maqomini joy-joyiga qo‘yib, shu tariqa jamiyatimiz hayotini demokratiyalashda yangi va juda muhim imkoniyatlarga erishishdan iboratdir.
Ayniqsa, mahalla fuqarolar yig‘inlariga O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga, xalq deputatlari viëoyat, tuman va shahar Kengashlariga saylovlar o‘tkazuvchi uchastka saylov komissiyalari a’zoligiga nomzodlarni okrug saylov komissiyalari tasdiqlashlarini tavsiya etish huquqi berilgan. SHuningdek, mahalla fuqarolar yig‘inlariga xalq deputatlari tuman, shahar Kengashi deputatligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri nomzod ko‘rsatish, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputatligiga tashabbus guruhlari tomonidan ko‘rsatiladigan nomzodlarni taklif etishda ishtirok etish kabi vakolatlar va huquqlarning berilishi mahallalarni o‘zini o‘zi boshqarish organlari sifatida jamiyatimiz siyosiy hayotidagi o‘rnini yanada oshib borayotganligini ko‘rsatadi.
I.A.Karimov ikkinchi chaqiriq Oliy Majlisning IX sessiyasidagi ma’ruzasida o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini takomillashtirish hususida quyidagi fikrni bildirdi: «Hayotimizni erkinlashtirish yo‘nalishlarining yana bir muhim yo‘li – markaziy va yuqori davlat boshqaruv idoralari vazifalarini davlat hokimiyatining quyi tuzilmalariga, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlariga bosqichma-bosqich o‘tkaza borishni ta’minlashdir». Albatta, davlat tomonidan mahallalarga katta boshqaruv vakolatlarini berishda avvalo, ularning aholi faolligini oshirishdagi o‘rnini yuksaltirish ko‘zda tutildi. CHunki, mahalla fuqarolar yig‘inlarida etarlicha huquq bo‘lmasa, ular o‘zini o‘zi boshqarish funksiyalarini bajarish qobiliyatiga ega bo‘la olmas edilar. SHuningdek, mahallalarning aholi va davlat oldida mas’uliyat sezishlari uchun ham avvalo keng huquqlarga ega bo‘lishlari lozim edi.
Fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining mustaqilligi ularning mahalliy hokimiyat organlari bilan munosabatlarida aks etadi. O‘zbekiston Respublikasining ―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida‖gi Qonunining13-moddasiga muvofiq fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarishi fuqarolarning mahalliy ahamiyatga molik masalalarni o‘z manfaatlaridan, rivojlanishning tarixiy xususiyatlaridan, shuningdek milliy va ma’naviy qadriyatlardan, mahalliy urf-odatlar va an’analardan kelib chiqqan holda hal qilish borasidagi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari bilan kafolatlanadigan mustaqil faoliyatidir. Mazkur Qonun 8- moddasining ikkinchi qismida esa fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari davlat hokimiyati organlari tizimiga kirmaydi va qonun bilan berilgan o‘z vakolatlarini tegishli hudud doirasida amalga oshirishi mustahkamlangan.
―Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida‖gi Qonunning 24-moddasida mahalliy davlat hokimiyati va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlarining o‘zaro munosabatlari belgilangan. Mazkur moddaga muvofiq xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi va viloyat, tuman, shahar hokimi tegishli hududda o‘zini o‘zi boshqarishni rivojlantirishga ko‘maklashishlari, o‘zini o‘zi boshqarish organlarining faoliyatini yo‘naltirib turishlari belgilangan. Ushbu Qonunning 1- moddasida esa Xalq deputatlari Kengashi va hokim davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari bilan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘rtasidagi
Mahalliy davlat hokimiyati va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari turli masalalar yuzasidan o‘zaro munosabatlarga kirishadilar. Ushbu munosabatlar fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarini qo‘llab-quvvatlash, mahalliy boshqaruvdagi ishtirokini ta’minlash, shuningdek mahalliy hokimiyat organlarini o‘zini o‘zi boshqarishni yo‘naltirishdan iboratligi ayon bo‘ldi.
―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida‖gi Qonunning 7-moddasiga muvofiq davlat organlari fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini amalga oshirishi uchun zarur sharoit yaratadi, qonun hujjatlari bilan berilgan vakolatlarni amalga oshirishda ularga ko‘maklashadi. Ushbu moddaga binoan davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, xususan hukumat va parlament boshqa davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatiga aralashmasligini ta’minlaydilar. Bunday faoliyat qonunlar va boshqa qonun hujjatlarida, dasturlarda tegishli me’yorlarni hamda choralarni belgilash, ularning ijrosini ta’minlashdan iborat.
Mahalliy davlat hokimiyati organlarining o‘zini o‘zi boshqarishni rivojlantirishga ko‘maklashishini tashkil etish barcha davlatlarda dolzarb masalardan biri hisoblanadi. Masalan, Italiya RespublikasiKonstitutsiyaning 5-moddasida mahalliy avtonomiyani tan olishi va uning rivojlanishiga ko‘maklashishi konstitutsiyaviy tuzum tamoyili sifatida belgilangan2. O‘zbekistonda o‘zini o‘zi boshqarishni o‘rganish ko‘plab muammolarning mavjudligi, ularni hal qilish borasida metodik ko‘rsatmalar, mahalla raislari (oqsaqollari), ularning maslahatchilari va faollari malakalarini oshirish va boshqa masalalarda ko‘maklashishga muhtojligi ayon bo‘ladi. Ushbu va boshqa masalalarni hal qilishda mahalliy hokimiyat organlari tomonidan ko‘maklashishning shakl va uslublarini takomillashtirish ehtiyoji namoyon bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda mahalla faoliyatini tashkil etish, uni rivojlantirishga ko‘maklashishga alohida e’tibor berilmoqda. Davlatimiz rahbari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining o‘n yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida 2003 yilni ―Obod mahalla yili‖, – deb e’lon qilib, ―… mahallaning hayotimizdagi mavqei yuksak, uning qonuniy, huquqiy asoslari har tomonlama mustahkam bo‘lib rivoj topsa, bu idorani jamiyatimiz siyosiy-iqtisodiy va ma’naviy hayotining ajralmas bir qismi, quyi boshqarish tizimi sifatida nechog‘li kuchaytirsak, buning uchun barcha moddiy-moliyaviy sharoitlarni tashkil qilib bersak, o‘ylaymanki, bu o‘z oldimizga qo‘ygan oliy maqsadlarga erishish yo‘lida katta qadam bo‘ladi‖1, deb ta’kidladi.
2013 yilning oktyabrida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari xodimlarining malakasini oshirish bo‘yicha o‘quv kursini tashkil etish to‘g‘risida»gi qarori amaliy choralardan biri bo‘ldi. Ushbu qarorga muvofiq har bir hududda tashkil qilingan fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlari xodimlarining malakasini oshirish bo‘yicha o‘quv kurslari o‘zini o‘zi boshqarishni rivojlantirish, bu borada mavjud muammolarni hal etishga katta ko‘mak bo‘ldi. 2014 yil mobaynida ushbu o‘quv kurslarida, jami o‘zini o‘zi boshqarish organlari xodimlarining 35% ni tashkil etuvchi 13 ming 983 nafar xodimlar malaka oshirib, o‘quv kurslarining sertifikatlarini qo‘lga kiritishdi.
O‘zbekistonda ham demokratik davlatlar kabi fuqarolar yig‘inlarining ijtimoiy-siyosiy funksiyalari e’tiborga olinib, ularning davlat va mahalliy boshqaruvdagi ishtiroki, bu borada mahalliy hokimiyat organlarining vazifalari alohida e’tirof etiladi2. Masalan, ―Mahalliy davlat hokimiyati to‘g‘risida‖gi Qonunning 1-moddasida xalq deputatlari Kengashi va hokim O‘zbekiston Respublikasi davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari bilan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari o‘rtasidagi aloqalarni, aholini viloyat, tuman va shaharni boshqarishga jalb etishni ta’minlashi belgilangan. ―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida‖gi Qonunning 11-moddasida esa yilning har choragida Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar ijro etuvchi hokimiyat organlari rahbarlarining fuqarolar yig‘inlari faoliyati sohasiga kiruvchi masalalar yuzasidan hisobotlarini eshitishi mustahkamlangan. Bu borada tuman (shahar) hokimlari tomonidan 2013 yilning birinchi choragida fuqarolar yig‘inlariga 4757 marotaba, ikkinchi choragida 6459 marotaba, uchinchi choragida 5407 marotaba hisobotlar taqdim etilganini qayd etish lozim. SHuningdek, xalq ta’limi, sog‘liqni saqlash, bandlikka ko‘maklashish, kommunal xizmatlar ko‘rsatish sohasidagi vakolatli davlat organlari rahbarlarining fuqarolar yig‘inlari faoliyati sohasiga kiruvchi masalalar bo‘yicha hisobotlari ham tizimli ravishda eshitilib borilmoqda.
SHu bilan birga O‘zbekison Respublikasi SHaharsozlik kodeksining 10-moddasida fuqarolar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va jamoat birlashmalarining shaharsozlik faoliyati sohasidagi qarorlarning muhokamasi va qabul qilinishidagi ishtiroki tartibga solingan2. Mazkur moddaga ko‘ra fuqarolar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va jamoat birlashmalari yashash va faoliyat ko‘rsatish muhitining holati, taxmin qilinayotgan o‘zgarishlari, aholi punktlarining bosh rejalari, uy-joy-fuqarolik ob’ektlarining qurilishi, rekonstruksiyasi, hududlarning obodonlashtirilishi, muhandislik va transport kommunikatsiyalarining o‘tkazilishi to‘g‘risida o‘z vaqtida va ishonchli, to‘liq axborot olish hamda shaharsozlik faoliyati haqidagi o‘zga axborotni olish huquqiga ega.Davlat organlari fuqarolar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hamda jamoat birlashmalarining manfaatlariga daxldor, shaharsozlik faoliyati masalalariga taalluqli murojaatlarini o‘z vakolatlari doirasida ko‘rib chiqadilar va ularga belgilangan muddatlarda asosli javoblar taqdim qiladilar.
Barcha fuqarolar yig‘inlari tegishli hududda qonunlar va boshqa qonun hujjatlarining ijro etilishi, shu jumladan tadbirkorlik faoliyati sub’ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishi, kommunal xizmat ko‘rsatish tashkilotlari tomonidan kommunal xizmatlar ko‘rsatish sifati, imoratlar qurish hamda hovlilar va uylar atrofidagi hududlarni saqlash qoidalariga rioya etilishi, erlardan foydalanish va ularni muhofaza etish ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshiradi. Ushbu vakolatlari doirasida fuqarolar yig‘inlari davlat va mahalliy hokimiyat organlari faoliyatini yaxshilash va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf qilish bo‘yicha takliflar beradilarn, ya’ni mahalliy boshqaruvni amalga oshirishda ishtirok etadilar. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan tegishli prokurorlar axborotini tinglash ham ularning mahalliy boshqaruvda amaliy ishtirokini ta’minlaydi.
O‘zbekistonRespublikasi 2001 yil 29 avgustdayangitahrirdaqabulqilingan „Prokuratura to‘g‘risida‖giQonuni1 5-moddasining beshinchiqismigaasosan viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar prokurorlari va ularga tenglashtirilgan prokurorlar xalq deputatlari tegishli Kengashlariga, zarurat bo‘lgan hollarda esa fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlariga qonuniylikning hamda jinoyatchilikka qarshi kurashning holati to‘g‘risida har yili axborot beradilar. Prokuratura organlarining axborotini eshitish davlat organlari faoliyatining oshkoraligini ta’minlash barobarida, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari e’tiborini dolzarb masalalarga qaratish, fuqarolar faolligini oshirish va jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga xizmat qiladi. Holbuki qonunlar ijrosi ustidan jamoatchilik nazoratini o‘rnatish ular ijrosini ta’minlash va takomillashtirishning muhim shartlaridan biridir. Ayrim tadqiqotchilar fikriga ko‘ra ―Ijtimoiy boshqaruv tizimida nazoratning o‘zi qaytma aloqaning muhim turi bo‘lib, u orqali hokimiyat sub’ektlarining amldagi ahvol, qarorlar ijrosi to‘g‘risida axborot oladilar.
Mahalliy hokimiyat organlarining o‘zini o‘zi boshqarishni yo‘naltirishi o‘z vakolatlari doirasidagi masalalar yuzasidan umummajburiy qarorlar qabul qilishi, ular va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar ijrosini nazorat qilishdan iboratdir.
Barcha davlatlarda, fuqarorlar o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan ularga o‘tkazilgan davlat organlari vakolatlari ijrosi ustidan nazorat amalga oshiriladi hamda ularning qonunga zid qarorlarining sud organlari tomonidan bekor qilinadi. Bunday nazoratga ehtiyoj O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti tomonidan o‘tkazilgan ―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida‖gi Qonuni monitoringi natijalaridan3 ham ko‘rish mumkin. Monitoring davomida O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlarda ko‘rilgan fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining qarorlarini haqiqiy emas, deb topish haqidagi fuqarolik ishlari yuzasidan umumlashmasitahliliga ko‘ra, sudlar ish yurituviga kelib tushgan jami 14 ta fuqarolik ishlaridan 12 tasi yoki qariyb 86 foizi qanoatlantirilgan.
2013 yilda yangi tahrirda qabul qilingan ―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra fuqarolar yig‘inlaridagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha komissiyalar ro‘yxati quyidagilardir:
– yarashtirish komissiyasi;
– ma’rifat va ma’naviyat masalalari bo‘yicha komissiya;
– ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha komissiya;
– xotin-qizlar bilan ishlash bo‘yicha komissiya;
– voyaga etmaganlar, yoshlar va sport masalalari bo‘yicha komissiya;
– tadbirkorlik faoliyati va oilaviy biznesni rivojlantirish masalari bo‘yicha komissiya;
– ekologiya va tabiatni muhofaza qilish, obodonlashtirish va ko‘kalamzorlashtirish bo‘yicha komissiya;
– jamoatchilik nazorati va iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha komissiya.
Tegishli hududdagi muammolarning dolzarbligiga qarab, fuqarolar yig‘ini tomonidan fuqarolar yig‘ini faoliyatining asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha boshqa komissiyalari ham tuzilishi mumkin. Komissiyalar turli sohalardan iborat tarkibda fuqarolar yig‘ini faoliyatiga ko‘maklashadi. Bunday komissiyalar 2011 yilning o‘zidayoq 50 mingdan ortiq edi. Ular boshqa funksiyalar bilan birga, turli tashkilotlar ustidan jamoatchilik nazoratini ham olib boradi.Xususan, mahalliy davlat hokimiyati organlari rahbarlarining fuqarolar yig‘inlari faoliyati sohasiga kiruvchi masalalar yuzasidan hisobotlarini eshitish amaliyotining tobora takomillashib borishi, o‘z navbatida, hududlarda qonun hujjatlarining ustuvorligini ta’minlash, aholi, ayniqsa, yoshlar huquqiy madaniyatini yuksaltirish, eng muhimi, fuqarolarning turmush farovonligini oshirish tizimini yanada takomillashtirishda alohida o‘rin tutmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012 yil 9 iyuldagi «Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari xodimlari mehnatini rag‘batlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Farmoni fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini qo‘llab- quvvatlashda alohida ahamiyat kasb etmoqda. Namunali, fuqarolik jamiyatiga xos loyihalarni amalga oshirayotgan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va boshqa nodavlat notijorat tashkilotlarini qo‘llab-quvvatlash ularga zarur yordam ko‘rsatish masalalari mamlakatimizda muvaffaqqiyatli amalga oshirilayotgan bir qator ijtimoiy dasturlarda o‘z aksini topganligini alohida qayd etish lozim.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan 2013 yil 30 sentyabrda ―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini muvofiqlashtirish bo‘yicha respublika kengashini tashkil etish to‘g‘risida, 2013 yil 7 oktyabrda ―Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida‖gi qarorlari qabul qilindi. Ushbu qarorlar bilan sohaga oid 15 ga yaqin nizomlar tasdiqlangan bo‘lib, ular mahallalarda ma’naviy muhit barqarorligini, millatlararo do‘stlik va hamjihatlikni mustahkamlash, yoshlarni ona- vatanga va milliy istiqlol g‘oyasiga sadoqat ruhida tarbiyalash, aholini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash borasidagi ishlarning samaradorligini yanada oshirishga ko‘maklashish, fuqarolar yig‘inlaridagi jamoatchilik tuzilmalari faoliyatini samarali tashkil etishga qaratilganligi bilan e’tiborlidir. SHu jumladan, fuqarolar yig‘ini faoliyatining asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha 8 ta komissiyasi faoliyatiga oid tasdiqlangan namunaviy Nizomlarning amaliyotga tatbiq etilishi mahallalar ishiga keng jamoatchilikni jalb etishga katta turtki beradi.
Fuqarolar o’zini o’zi boshqarishning asosiy funksiyalari.
Muallif: A. To’rayev, J. Toshboyev.
