G’arb namunasidagi fuqarolik jamiyatining strukturasi.
G’arb namunasidagi fuqarolik jamiyatining strukturasi quyidagilardan iborat:
–jamiyatning asosiy birligi – siyosiy qaramlikdan holi bo‘lgan, o‘z huquqlaridan foydalanishga qobil bo‘lgan shaxs;
–turli tuman manfaatlarni ifodalash va amalga oshirish zaruriyati asosida shakllanadigan jamoat tashkilotlari va harakatlar;
–nodavlat ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar va institutlar (xususiy mulk, mehnat, tadbirkorlik va hokazo);
–davlatdan mustaqil bo‘lgan ishlab chiqaruvchilar (xususiy firmalar va boshqalar);
–jamoat birlashmalari va tashkilotlari;
–saylovchilar uyushmalari, turli klublar va to‘garaklar;
–munitsipal, ya’ni o‘zini o‘zi boshqarish organlari;
–ta’lim va tarbiyaning nodavlatsohasi;
–nodavlat ommaviy axborot vositalari;
–siyosiy partiyalar, qonun chiqaruvchi va vakillik organlari atrofidagi davlat bilan fuqarolik jamiyatini (bog‘lovchi bo‘g‘in» sifatidagi) turli lobbi tashkilotlari;
–tadbirkorlar, fermerlar tashkilotlari, kasaba, iste’molchilar uyushmalari, ilmiy va madaniy tashkilotlar, sport jamiyatlari va boshqalar.
–oila;
–diniy tashkilotlar va boshq
Fuqarolik jamiyatining asosiy instituti bo‘lgan nodavlat notijorat tashkilotlar (NNT) dastlab jamiyatni o‘zinio‘zi boshqarishi asosida, ya’ni fuqarolik jamiyatining mustaqil ijtimoiy birlik sifatida yashashini ta’minlash ehtiyojlari va manfaatlari asosida paydo bo‘ldi. XX asrga kelib nodavlat notijorat tashkilotlar fuqarolik jamiyatining muhim va asosiy institutlaridan birigaaylandi.
Nodavlat notijorat tashkilotlar to‘g‘risida to‘liq tasavvurga ega bo‘lish uchun, avvalo, manfaatlar, shuningdek, ijtimoiy va siyosiy manfaatlar tushunchalariga aniqlik kiritishga ehtiyoj seziladi. Ma’lumki, manfaatlar -individlar va guruhlarning ijtimoiy xatti-harakatlarini belgilovchi sabablardir. O‘z vaqtida Tomas Gobbs «hokimiyatga intilish, inson xulqini harakatga keltiruvchi kuchlarning o‘zaro dushmanligi -shaxsiy manfaatlarning mantiqiy natijasidir», deb ko‘rsatgan edi. Nodavlat notijorat tashkilotlar individlarning ixtiyoriy birlashmalaridir. Ular siyosiy partiyalardan farq qilib, hokimiyatni egallash, lavozimlarga nomzodlar ko‘rsatish bilan shug‘ullanmaydilar. Lekin, ular hukumat va boshqa siyosiy tashkilotlarga ta’sir qilish uchun harakat qiladilar. Bu sohadagi faoliyat siyosiy tashkilotlar vositasisiz bo‘lishi lozim. Manfaatlar guruhlarining harakat usullari davlat organlarini ishontirish, maslahat berish, jamoatchilik fikrini shakllantirish, siyosiy arboblarga ijtimoiy guruhlarning ehtiyojlarini etkazish, o‘z manfaatlarini qondirish uchun tashkiliy tadbirlar o‘tkazish bilan chegaralanadi.
NNTlarning 4 ta asosiy belgilari bor:
o‘zini o‘zi boshqarishi;
jismoniy yoki yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriy ravishda tashkil etilishi;
o‘z faoliyatidan foyda olishni ko‘zlamaslik.
Nodavlat notijorat tashkilotlarning funksiyalari turli-tumandir.
Biroq,ularning asosiy funksiyalaridan biri -turli ijtimoiy guruhlar va qatlamlar manfaatlarini artikulyasiya2 qilishdir. Manfaatlar guruhlari individlardagiturli yo‘nalishdagi qarashlar va fikrlarni bir tizimga keltiradi, biron bir tashkilotning bir qolipga solingan manfaatlar tizimi asosida tashkilotning harakat dasturiningshakllanishiga yordam beradi. SHuningdek, nodavlat notijorat tashkilotlar ko‘plab ayrim manfaatlarni agregatsiya qilish (munozaralar va muhokamalar yordamida turli manfaatlarni uyg‘unlashtirish va ular o‘rtasida ma’lum bir munosabatlar tizimini o‘rnatish) faoliyatini ham olib boradi. Bu jarayonda eng asosiy va muhim ahamiyat kasb etadigan, guruh a’zolarining keng qatlamlari qarashlarini ifoda eta oladigan manfaatlar tanlab olinadi va ularni amalda qondirishning zaruriy chora-tadbirlari ko‘riladi.
Hozirgi davrda fuqarolik jamiyatini shakllantirish, huquqiy davlat qurish vazifalari nodavlat notijorat tashkilotlarni yanada rivojlantirishni taqozo etmoqda. Fuqarolik jamiyati sharoitlarida fuqarolarning turli tuman o‘zaro munosabatlari va hamkorligi, ularning ixtiyoriy ravishda jamiyat boshqaruvida ishtirok etishi jarayonlari asosan nodavlat notijorat tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladi. Davlat bilan jamiyatning bir-birlaridan begonalashmasligi ham nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatining rivojlanishi bilan bog‘liqdir.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 34-moddasidagi «O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqiga egadirlar» kabi fuqarolarning jamiyat institutlarida ishtirok etishini ta’minlab beradigan huquqiy asoslarning e’tirof etilishi respublikada jamiyat taraqqiyoti insoniyat hayotining bir necha asrlar mobaynidagi tajribalari va sinovlaridan muvaffaqiyatli o‘tgan erkinlik jamiyati -fuqarolik jamiyati sari intilayotganligini anglatadi.
Hozirgidavrda O‘zbekistondagi nodavlat notijorat tashkilotlar va siyosiy partiyalar faoliyati 1991 y. 14 fevralda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining «Jamoat birlashmalari to‘g‘risida»gi Qonuni (1997 y. aprelda qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritilgan), O‘zbekiston
Respublikasining «Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonuni (1992 y. iyul), O‘zbekiston Respublikasining «Siyosiy partiyalar to‘g‘risida»gi Qonuni (1996 y. dekabr), O‘zbekiston Respublikasining «Vijdon erkinligi va diniytashkilotlar to‘g‘risida» yangi tahrirdagi Qonuni (1998 y. may), O‘zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarish organlari to‘g‘risida» yangi tahrirdagi Qonuni (1999 y. aprel), O‘zbekiston Respublikasining «Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida»gi Qonuni (1999 yil aprel) kabi qonunlar vositasida muvofiqlashadi.
O‘zbekistonda nodavlat tashkilotlarga doir qonunchilik rivojlangan mamlakatlar tajribasi, xalqaro huquqiy me’yorlar va milliy an’analar asosida shakllantirilgan bo‘lib, u o‘zida demokratik prinsiplar va qadriyatlarni mujassamlashtiradi. Mamlakatda davlat bosh islohotchi sifatida nodavlat tashkilotlarning qonunchilik asoslarini har tomonlama rivojlantirishga muhim ahamiyat bermoqda. Parlamentda nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtirishga doir yuzlab qonunlar va boshqa huquqiy me’yorlar qabul qilingan bo‘lib, ularning ichida O‘zbekiston Respublikasining «Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida»gi Qonuni (1999 yil 14 aprel) nodavlat notijorat tashkilotlarning serqirra faoliyatini har tomonlama muvofiqlashtirish va huquqiy jihatlardan ta’minlashga qaratildi.
Qonunning 1-moddasida nodavlat notijorat tashkiloti tuzishning umumiy maqsadi ijtimoiy foydali manfaatlarning qondirilishi ekanligi e’tirof etilib, bu bilan nodavlat tashkiloti o‘z faoliyatida xalqchillikprinsipiga amal qilishi shart ekanligi belgilab qo‘yildi.
Mazkur Qonunning 2-moddasida «Nodavlat notijorat tashkiloti tushunchasi»ning ta’rifi demokratik qadriyatlar asosida talqin qilinadi: «Nodavlat notijorat tashkiloti -jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriylik asosida tashkil etilgan, daromad (foyda) olishni o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan hamda olingan daromadlarni (foydani) o‘z qatnashchilari (a’zolari) o‘rtasida taqsimlamaydigan o‘zini o‘zi boshqarish tashkilotidir.
Nodavlat notijorat tashkiloti jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini, boshqa demokratik qadriyatlarni himoya qilish, ijtimoiy, madaniy va ma’rifiy maqsadlarga erishish, ma’naviy va boshqa nomoddiy ehtiyojlarni qondirish, xayriya faoliyatini amalga oshirish uchun hamda boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarda tuziladi».
SHuningdek, nodavlat tashkilotlar tizimini yanada mustahkamlash, mazkur tashkilotlarning jamiyatdagi barcha ijtimoiy qatlamlar va guruhlar manfaatlarini ifoda etish maqsadlarida 2003 yil 29 avgustida Oliy Majlis tomonidan O‘zbekiston Respublikasining «Jamoat jamg‘armalari to‘g‘risida»gi qonuni qabul qilindi. Uning 3-moddasiga binoan jamoat jamg‘armasi deb, yuridik va (yoki) jismoniy shaxslar tomonidan ixtiyoriy mulkiy badallar asosida tuzilgan, o‘zining a’zolariga ega bo‘lmagan,xayriya, ijtimoiy, madaniy, ta’lim yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni ko‘zda tutgan nodavlat notijorat tashkilotiga aytiladi. SHuningdek, viloyatlar, shaharlar va tumanlarda ham mahalliy jamoat jamg‘armalar tuzish mumkin.
Mamlakatda nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatining fuqarolik jamiyati instituti darajasida bo‘lishining huquqiy asoslarini rivojlantirish maqsadlarida 2007 yilda O‘zbekiston Respublikasining «Nodavlat notijorat tashkilotlar faoliyatining kafolatlari to‘g‘risida»gi qonuni qabul qilindi. Mazkur qonunda nodavlat tashkilotlarni qo‘llab-quvvatlash va ularning erkin hamda mustaqil faoliyatlarining mavjud qonunchilik va davlat organlari tomonidan kafolatlanishi asosiy maqsad qilib olindi.
O‘zbekistonda NNT o‘z faoliyatlarini hududiy mansubligiga bog‘liq holda quyidagi darajalarga bo‘linadi:
–umummamlakat ahamiyatiga ega bo‘lgan NNN. Ular o‘zlarining tuzilmaviy quyi tashkilotlariga (mahalliy tashkilotlari, filiallari, bo‘limlari, vakolatxonalari va boshq.) ega bo‘lib, butun mamlakat miqyosida faoliyat yuritadi;
–mintaqaviy NNT. Ularga Qoraqalpog‘iston respubliksi, viloyatlar va Toshkent shahri hududlarida faoliyat yuritadigan NNT kiradi;
-mahalliy NNT. Ularga tumanlar, shaharlar, shaharcha va boshqa kichik hudularda farliyat yurituvchi NNT kiradi.
O‘zbekistondagi NNTni xalqaro tashkilotlar ekspertlari quyidagicha tasniflaydi:
1.Aholining yirik qatlamlari ijtimoiy manfaatlari uchun xizmat qiladigan umummilliy tuzilmalar («Mahalla» xayriya jamg‘armasi, «Kamolot» YOIH, Xotin-qizlar qo‘mitasi, Nogironlar jamiyati, «Nuroniy» jamg‘armasi va boshq.).
2.Ekologiya, madaniyat va sog‘liqni saqlash sohaliga ixtisoslashgan milliy-xalqaro jamharmalar («Ekosan», «Ibn Sino», «Sog‘lom avlod», Orolni qutqarish, Amir Temur va boshq. halqaro jamg‘armalar).
- Kasbiy va ma’naviy manfaatlar bo‘yicha tuzilgan ijtimoiy tashkilotlar (Respublika «Ma’naviyat targ‘ibot» markazi, «Ijtimoiy fikr» jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi va boshq.).
- Umum milliy hayriya jamiyatlari va jamg‘armalari (Bolalar jamg‘armasi, «Mehr nuri» jamg‘armasi va boshq).
5.Huquqni himoya qilish nohukumat tashkilotlari (O‘zbekiston sudlar uyushmasi, Advokatlar palatasi, Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi va boshq.).
6.Ijodiy ziyolilarning milliy jamoat tashkilotlari (YOzuvchilar uyushmasi, Jurnalistlar uyushmasi, Kompozitorlar uyushmasi, Arxitektorlar uyushmasi, Kinematografistlar uyushmasi va boshq.)
- Milliy-madaniy markazlar (ular O‘zbekistonda yashayotgan milliy jamoalar (ozchilik) vakillarini milliy va etnik belgilariga qarab birlashtiradi, xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik jamiyatlari va boshq.).
8.Ijtimoiy ahamiyatli qatlamlar va ijodiy manfaatlar bo‘yicha birlashmalar (Veteran jangchilar birlashmasi, Avtomoto havaskorlarining ko‘ngilli jamiyati, Ixtirochilar va ratsionalizatorlar jamiyati, Turistlar klubi, Havaskor qo‘shiqchilar klubi va boshq.).
Bundan tashqari, NNTlar qatoriga turli shakllarga mansub bo‘lgan tashkilotlarni kiritish mumkin:
- Siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlar;
- Kasaba uyushmalari;
- Diniy tashkilotlar;
- Turli sport federatsiyalari va uyushmalari1.
Mamlakatimizda 1991 yili jamoat birlashmalarining soni 200 tani tashkil etgan bo‘lsa, 2000 yilda ularning soni 2300 taga, 2010 yilda – 5100 taga etdi. O‘zbekistonning 20 milliondan ortiq fuqarosi nodavlat-notijorat tashkilotlar a’zosi hisoblanadi.
O‘zbekistonda nodavlat-notijorat tashkilotlari faoliyat yuritishi uchun barcha sharoit yaratilmoqda. Natijada ularning soni yildan yilga ortib, faoliyat ko‘rsatish sohalari ham kengaymoqda. 1991 yilda mamlakatda 100 ga yaqin NNT bo‘lgan bo‘lsa, hozirda 9 478 tani tashkil etmoqda. Shuningdek, adliya organlarida 16 ta diniy konfessiyaga mansub 2 mingdan ortiq diniy tashkilot va 235 ta doimiy faoliyat ko‘rsatuvchi hakamlik sudlari ro‘yxatdan o‘tkazilgan bo‘lib, ular tarkibida 715 ta sudya faoliyat yuritmoqda.
Nodavlat notijorat tashkilotlari ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma’rifiy sohaning turli yo‘nalishlarida, xususan, tadbirkorlik, sportni rivojlantirish, ekologiyani asrash, imkoniyati cheklangan shaxslarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash kabi turli sohalarni qamrab olmoqda.
NNTlarning ishchi o‘rinlari yaratishdagi o‘rniga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, joriy yilning 1 fevral holatiga 55 mingdan ortiq xodim, shundan 21 mingdan ziyodi jamoatchilik asosida ishlamoqda.
Shuningdek, 20 milliondan ortiq fuqaro turli NNTlar a’zolari hisoblanadi. Misol uchun, O‘zbekiston yoshlar ittifoqida 10 milliondan ortiq bo‘lsa, «Yoshlik» jismoniy tarbiya va sport jamiyatida 3 milliondan ziyod, O‘zbekiston agrosanoat majmui xodimlari kasaba uyushmasida esa qariyb 2 million a’zo bor.
Adliya vazirligidan olingan ma’lumotlarga ko‘ra, o‘tgan yili NNTlarning hisob raqamlariga 1 trillion 864 milliard 358 million so‘mdan ortiq mablag‘ tushgan. Mazkur mablag‘lar joylarda ijtimoiy ahamiyatga ega masalalarni hal etishga sarflanmoqda.
Xususan, 2 224 nafar yolg‘iz, nogironligi mavjud, kam ta’minlangan keksalarga 345,6 million so‘mlik moddiy yordam va 117,1 million so‘mlik dori-darmon xarid qilingan. Favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri harakatlanish va unga tayyorgarlik ko‘rish mavzusida qariyb 40 ming nafar fuqaro o‘qitilgan.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Samarqand, Andijon, Navoiy, Farg‘ona, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida 48 endokrinolog xonasi jihozlangan, 612 nafar umumiy amaliyot shifokori va 156 nafar mutaxassis o‘qitildi, xavfli guruhga kiruvchi 954 mingdan ortiq shaxs bepul skrining tekshiruvdan o‘tkazildi.
Yana ko‘plab, sunnat va nikoh to‘ylari o‘tkazildi. Oilalarning uy-joylari ta’mirlanib, maishiy texnikalar yetkazib berildi.
Mamlakatda milliy mustaqillikning dastlabki davrlarida O‘zbekiston «Mahalla» xayriya jamg‘armasi tashkil topdi. O‘tgan davr ichida «Sog‘lom avlod uchun» xalqaro nohukumat xayriya jamg‘armasi, «Ekosan» xalqaro ekologiya va salomatlik jamg‘armasi, Markaziy Osiyo xalqlari madaniyati Assambleyasi, Xalqaro Amir Temur jamg‘armasi, Xalqaro Imom Buxoriy jamg‘armasi, «Oltin meros» jamg‘armasi, respublika «Ma’naviyat va ma’rifat» jamoatchilik markazi, «Xalqbirligi» harakati, O‘zbekiston faxriylarini qo‘llab-quvvatlash «Nuroniy» jamg‘armasi,«Kamolot» yoshlar ijtimoiy harakati, «Ijtimoiy fikr» jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi, Tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar Palatasi, Milliy matbuot markazi, Baynalmilal madaniy markaz, respublika «Iste’dod» jamg‘armasi kabi nodavlat tashkilotlar tuzildi. O‘zbekiston xotin-qizlar qo‘mitasi esa demokratik prinsiplar asosida butunlay qaytadan tashkil etildi. SHu bilan birga, O‘zbekiston «Tadbirkor ayol», O‘zbekiston Bolalar jamg‘armasi, «Ayol va salomatlik», «Mehr», «Ayollar resurs markazi», «Ayol va jamiyat» instituti kabi xotin-qizlar muammolarini hal etishga qaratilganva ular manfaatlarini ifodalaydigan nodavlat tashkilotlar faoliyat yuritmoqda.
Keyingi o‘n yilliklarga kelib O‘zbekiston ijtimoiy hayoti uchun butunlay yangi bo‘lgan nodavlat tashkilotlar tuzila boshlandi. XXI asrda texnologik jarayonlarning ko‘payishi, avtomobil harakatlarini keskin oshishi, plastik mahsulotlarning maishiy turmushga kirib kelishi natijasida ekologik xavf kuchaydi. Ana shu xavf oqibatlariga qarshi kurash maqsadida mamlakatdagi ekologiyaga oid tashkilotlar tashabbusi bilan 2008 yil 2 avgustda O‘zbekiston Ekologik harakati tashkil etildi. Bu harakat fuqarolik jamiyati instituti sifatida faoliyat yurita boshladi. Uning asosiy shiori – ―Atrof muhit ozodaligi – salomatlik garovi‖ aholi o‘rtasida tezlik bilan yoyilib ketdi. Bu harakatning faol harakati bilan aholi o‘rtasida ekologik madaniyatni shakllantirishga oid turli tadbirlarni amalga oshirish an’anaga aylan boshladi.
Hozirgi davrda AQSHda tadbirkorlar doirasi manfaatlarini ifoda etuvchi manfaat guruhlari birlashmalar sifatida ko‘plab uyushmalar Mustaqil Biznes Milliy federatsiyasiga birlashganlar. GFRda esa Nemis kasaba uyushmasi federal birlashmasi, Nemis ish beruvchilari uyushmasi federal birlashmasi, Germaniya sanoatchilari federal birlashmasi, Soliq to‘lovchilar uyushmasi, Demokratik olimlar uyushmasi, Nemis sport uyushmasi kabi bir qancha manfaatlar guruhlari faoliyat ko‘rsatadi. Hududiy, mintaqaviy va federal darajalarda ham hunarmandlar, talabalar, vrachlar, madaniyat arboblari, turli iste’molchilar uyushmalari va tashkilotlari faoliyat ko‘rsatadi. GFR da 4–5 ming atrofida ana shunday birlashmalar faoliyat yuritmoqda. Boshqa rivojlangan mamlakatlarda ham manfaat guruhlari jamiyatning asosiy qismini tashkil etadi. AQSHda 1 mln. dan ko‘proq nodavlat notijorat tashkiloti faoliyat yuritadi. Ularda Amerika aholisining 7,8 %i xizmat qiladi. AQSHda aynan jamoat tashkilotlari sog‘liqni saqlash, ta’lim, madaniyat, san’at va fuqarolarni ijtimoiy ta’minlash va muhofazalash sohasida davlatning asosiy hamkori hisoblanadi. Dunyoning boshqa rivojlangan mamlakatlari hukumatlari ham muhim iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik va boshqa muammolarni hal etishda jamoat tuzilmalariga, birinchi navbatda nodavlat notijorat tashkilotlariga tayanadi. Rivojlangan 22 ta mamlakatda ish bilan band aholining 4,9 foizi bevosita nodavlat sohada mehnat qiladi. Bu ko‘rsatkich Niderlandiyada 12,4, Irlandiyada 11,5, Belgiyada 10,5, Isroilda 9,2, Avstraliyada 7,2, Buyuk Britaniyada 6,2 foizga tengdir.
Hozirgi vaqtda dunyo bo‘yicha nodavlat notijorat tashkilotlarni keng qo‘llab-quvvatlashga alohida urg‘u berilmoqda. Rossiyada ijtimoiy-iqtisodiy hayotni yaxshilash, ijtimoiy innovatsiyalarni amalga oshirish, ijtimoiy muammolarni hal etish, sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimidagi muammolarni bartaraf qilish, sog‘lom avlodni shakllantirish, aholini ish bilan ta’minlash hamda demokratiyani rivojlantirishda NNTlarning o‘rniga muhim ahamiyat berilmoqda. Hozirgi kunda ushbu mamlakatdagi NNTlar soni 600 mingdan ortiq. Ular butun mamlakatdagi yuridik shaxslarning 16,18%i hisoblanadi. Ularda alohida asos solingan NNTlar 43,6%ni, jamoat va diniy tashkilotlar 27,7%ni, kooperativlar 11,4%ni, fondlar va boshqa ko‘rinishdagi tashkilotlar 4,2%ni tashkil etadi. Ammo davlat tomonidan NNTlarni qo‘llab-quvatlash ularning jami mablag‘larining 1,2%ni tashkil etadi. Asosiy daromad yuridik shaxslardan beriladigan xayriya yordami (46,3%), jismoniy shaxslardan beriladigan mablag‘ (9,8%), tadbirkorlikdan tushadigan daromad (8,4%), chetdan beriladigan xayriya yordami (6,8%), boshqa mablag‘lar (27,5%) hisoblanadi.
Dunyo bo‘yicha nodavlat notijorat sektorning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi turlicha hisoblanadi. Bu Vengriyada 2,8%ni, Kolumbiyada 2,1%ni, Niderlandiyada 15,8%ni, AQSHda 7,5%ni tashkil etadi. SHu bois davlat tomonidan NNTlarni moliyaviy qo‘llab- quvvatlash turli davlatlarda turlicha. Deylik davlatni NNTlarni qo‘llab-quvvatlash salmog‘i Belgiyada 76,5%ni, Niderlandiyada 59,0%ni, AQSHda 30,5%ni, SHarqiy va Markaziy Evropada 20–40%ni tashkil etadi.
Davlat tomonidan ko‘rsatiladigan yordam MDHdagi boshqa davlatlar amaliyotida ham bor. CHunonchi, Ozarboyjon respublikasida 2009 yilda 2 million manat, 2011 yilda 2,8 million manat va 2012 yilda 3,8 million manat davlat byudjetidan NNTlarga mablag‘ ajratilgan.
Demak, ilg‘or xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, NNTlarning davlat tomonidan qo‘llab- quvvatlash, ularning faoliyatini yaxshilash bilan birga, mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qolaversa, davlatning ko‘pgina vakolatlarini o‘z zimmalariga olgan nodavlat notijorat tashkilotlar boshqaruvining to‘laqonli ishtirokchisiga aylangan.
Ko‘ppartiyaviylik zamonaviy demokratik jamiyatlar siyosiy hayotini tashkil qilishning asosiy konstitutsiyaviy tamoyillaridan biri hisoblanadi. Aynan ko‘ppartiyaviylik tufayli demokratiyaning siyosiy plyuralizm, qonun ustuvorligi, imkoniyatlar tengligi kabi tamoyillarini o‘zida mujassam etgan siyosiy partiyalar va ularning vakillari o‘rtasida doimiy muloqot ta’minlanadi.
Mamlakat siyosiy hayotining barcha sohalarini, davlat va jamiyat qurilishini erkinlashtirishda, fuqarolarning siyosiy, iqtisodiy faolligini kuchaytirish va insonning o‘z qobiliyatini to‘la ro‘yobga chiqarishi uchun tegishli shart-sharoit yaratishda, odamlarning o‘z xohish-irodasini erkin ifoda etish, o‘z manfaatlarini ro‘yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo‘lgan turli manfaatlarini ro‘yobga chiqarish va himoya qilish huquqini rivojlantirish va amalda namoyon qilishda, jamiyatimizda mavjud bo‘lgan turli manfaatlar, qarama- qarshi kuchlar va harakatlar o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydigan samarali mexanizmni shakllantirishda ko‘ppartiyaviylik tizimi muhim rol o‘ynaydi.
«Partiya» so‘zi lotincha «part» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «ish», «qism» degan ma’nolarni anglatadi. Siyosiy partiya — aholining, sinfning, ijtimoiy qatlam yoki qatlamlarning bir qismi. Uning paydo bo‘lishini siyosatshunoslar burjua demokratiyasining vujudga kelish davriga nisbat beradilar. Biroq zamonaviy davlatlarning konstitutsiyalarida partiyalar haqidagi moddalar faqat XX asrga kelib paydo bo‘ldi.
Hozirgi zamon jamiyatining siyosiy hayoti murakkab, ziddiyatli va xilma-xildir. Bugun siyosiy partiya mavjud bo‘lmagan biror- bir davlatni tasavvur qilish qiyin. Hozirga dunyoning aksariyatdemokratik mamlakatlarida ikki partiyaviy yoki ko‘ppartiyaviy tizimlar mavjud.
Siyosiy partiyalar siyosiy hokimiyat mexanizmining faoliyat ko‘rsatishida ishtirok etadi yoxud unga muayyan ta’sir o‘tkazadi. Ular faoliyatining asosiy jihati aholi siyosiy ongining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatishidir.
Siyosiy partiya ko‘p mezonli va murakkab hodisa bo‘lganligi tufayli uni ta’riflashga ham turlicha yondashuvlar mavjud. Umuman olganda, ana shunday asosiy yondashuvlardan uchtasi alohida ajratib ko‘rsatiladi. Ayrimlar partiyani ko‘proq mafkuraviy birlashma sifatida tushunadilar. Boshqalar partiyani saylov jarayoni, saylovoldi kurashi, hokimiyatni egallashga intilish bilan bog‘liq holda ta’riflaydilar. Marksizm tarafdorlari «partiya» tushunchasiga sinfiy nuqtai nazardan ta’rif beradilar. Ular partiyani muayyan sinfning eng ongli, uyushgan, o‘z manfaatlarini himoya qiladigan qismi, deb hisoblaydilar.
SHunday qilib, ilmiy nuqtai nazardan siyosiy partiyalar uchun berilgan quyidagi ta’rifni asos sifatida qabul qilish mumkin: siyosiy partiya — fuqarolarning eng faol, mushtarak mafkura asosida bog‘langan, davlat hokimiyatini qo‘lga kiritish, uni saqlab qolish va amalga oshirishga intiluvchi qismi, ixtiyoriy ittifoqi. Hokimiyatni qo‘lga kiritish har qanday partiyaning bosh maqsadi hisoblanadi. Partiya qaysi ijtimoiy guruh yoki sinfning tashabbusi bilan yuzaga kelgan bo‘lsa, aynan shularning manfaatlarini amalga oshirish vositasi hisoblanadi. Partiya o‘z oldiga qanday maqsadlarni qo‘ygan bo‘lsa ham ularga hokimiyat uchun kurash, o‘z hukumatini shakllantirish yoki koalitsion hukumat tarkibiga o‘z vakillarini kiritish orqali erishadi. Hukmronlikni qo‘lga kiritgan partiya davlatning butun qudratidan o‘ziga vakolat bergan ijtimoiy- sinfiy kuchlarning manfaatlari yo‘lida foydalanishga intiladi.
Partiya fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari, xususan NNTlar, jamoat tashkilotlari va harakatlardan, lobbistlar tuzilmalaridan aynan shunisi bilan farq qiladi. Ushbu sanab o‘tilgan tuzilmalar ham xuddi partiyalar singari siyosiy hayotda faol ishtirok etadi, lekin o‘z oldiga davlat hokimiyatini qo‘lga kiritish, uni saqlab qolish va uni amalga oshirish maqsadini qo‘ymaydi. Siyosiy partiyalar bilan nodavlat notijorat tashkilotlari hamda ijtimoiy harakatlar o‘rtasidagi tub farq shundan iboratki, partiyalar davlat hokimiyatini amalga oshirishda ishtirok etish uchun kurashadilar, NNT va ijtimoiy harakatlar esa unda bevosita ishtirok etishga da’vo qilmaydilar va shu bilan bog‘liq majburiyatlarni ham o‘z zimmalariga olmaydilar. Siyosiy partiyalarning asosiy belgilari sifatida ularning siyosiy hayotda faol ishtirok etishi; a’zolikning va ushbu partiya tayanadigan muayyan ijtimoiy bazaning mavjudligi; siyosiy dastur va nizomga ega bo‘lishi; partiyaga birlashgan kishilarning umumiy manfaatlarga va bir-biriga yaqin bo‘lgan mushtarak mafkuraviy qarashlarga ega bo‘lishi; bir yoki bir necha siyosiy etakchilarning mavjudligi kabilarni sanab o‘tish mumkin.
Siyosiy partiyalar boshqa ijtimoiy-siyosiy tashkilotlar bilan bir qator umumiy jihatlarga ega. Xususan, muayyan tashkilotning hamda hokimiyat va boshqaruv apparatining mavjudligi; ularning a’zolarini birlashtirib turuvchi va tarafdorlarni jalb etuvchi g‘oyaviy tamoyillarning mavjud bo‘lishi; muayyan dasturiy qoidalarning qayd etilishi (ular ochiq ifodalanishi ham, yashirin mavjud bo‘lishi ham mumkin); a’zolar va tarafdorlardan iborat ommaviy negizning mavjudligi shular jumlasidandir.
Partiyalarni boshqa tashkilotlardan ajratib turuvchi eng asosiy belgi esa ular faoliyatining davlat hokimiyatini egallash, davlat siyosatini shakllantirish va davlat hokimiyatini amalga oshirishda ishtirok etish xuquqini qo‘lga kiritish uchun ochiq va aniq ifodalangan kurashga yo‘naltirilganligidir.
Siyosiy partiyaning mohiyati partiyaning ijtimoiy tarkibi va ijtimoiy negizi; partiya
rahbariyatining tarkibi, manfaatlari va maqsadlari; tashkilotning dasturiy qoidalari; uning siyosiy xatti- harakatlarining ob’ektiv yo‘naltirilganligi kabi xususiyatlarga chambarchas bog‘liqdir. Siyosiy partiya mohiyatining eng muhim ko‘rsatkichi uning oxir-oqibatda kimning va qanday kuchlarning manfaatlari hamda qarashlarini ifoda etishi, himoya qilishi va o‘z kundalik faoliyatida amalga oshirishidir.
Siyosiy partiyaning jamiyatdagi funksiyalari hayotdagi masalani o‘rganish uning siyosiy taraqqiyotdagi o‘rni va rolini tushunib etish, maqsadlarini yaxshiroq tasavvur etishga yordam beradi. Jamiyat siyosiy tizimida siyosiy partiyalar quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradilar:
siyosiy maqsadni belgilash. Mafkurani va dasturlarni ishlab chiqarar ekan, partiyalar
strategiyani belgilashga, fuqarolarni muqobil va boshqa xatti-harakatlarning ham
mumkinligiga ishontirishga intiladilar;
8 ijtimoiy manfaatlarni ifoda etish va saralash. Manfaatlarni guruhlar ham ifoda etishlari
mumkin, lekin faqat partiyalargina ularni markaziy davlat organlarining qarorlariga
ta’sir ko‘rsatadigan shaklda bir butun qilib birlashtira oladilar;
fuqarolarni safarbar qilish va ijtimoiylashtirish. Partiyalar o‘z faoliyatining uzoq
muddatli ijtimoiy va g‘oyaviy-psixologik asosini yaratadilar, ommaviy axborot
vositalaridan foydalangan holda tegishli ijtimoiy fikrni shakllantiradilar;
etakchi siyosiy guruhni shakllantirish. Hokimiyatning mahalliy organlarini,
hukumatning avval yashirin, so‘ngra esa real tarkibini shakllantiradilar; hokimiyatning
vakolatli organlari bilan jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni ta’minlaydilar; boshqa siyosiy
institutlar bilan birga davlat boshqaruvi va ijtimoiy boshqaruv mexanizmini
shakllantiradilar, hukumat tuzilmalari va mexanizmlarining barqarorligini
ta’minlaydilar;
siyosiy rivojlanish strategiyasini ishlab chiqish. Siyosiy partiyalar faoliyatining asosiy
yo‘nalishlari orasida dasturiy qoidalarni, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy strategiyani ishlab
chiqishni alohida ajratib ko‘rsatish lozim bo‘ladi. Hozirgi zamon strategiyasini ishlab
chiqishga malakali kadrlar jalb etiladi.
Siyosiy partiyalar o‘z tarafdorlari faoliyatida birdamlikni ta’minlashga, o‘zlarining ittifoqchilari tomonidan qo‘llab- quvvatlanishlarini tashkil etishga intiladilar. Partiyalar o‘zlariga vakolat bergan ijtimoiy birlashmalarning manfaatlari va xohish-irodasini ifodalovchi strategik va taktik konsepsiyalarni ishlab chiqishning tashabbuskorlari va shtablari sifatida namoyon bo‘ladilar. Mazkur konsepsiyalarning asosiy komponentlari jamiyatning rivojlanish va umuman, faoliyat ko‘rsatish modellaridir. Partiyalarning mafkuraviy faoliyati, konsepsiyalar ishlab chiqishdan tashqari, ana shu konsepsiyalarni va ularning maqsadlariga mos keluvchi boshqa g‘oyalarni keng tarqatish va targ‘ib etishga qaratilgan. Hukmron partiyalar buning uchun davlatning mafkuraviy funksiyasidan ham foydalanadilar.
Partiyalarning fuqarolarni ijtimoiylashtirish borasidagi faoliyati ularning pirovard maqsadlari va ularga vakolat bergan ijtimoiy guruhlarning manfaatlari bilan bog‘liq. Hukmron partiyalar ular himoya qilayotgan qadriyatlarning ijobiy qabul qilinishini, ular tutayotgan yo‘lning keng ijtimoiy qo‘llab-quvvatlanishini ta’minlaydigan ijtimoiylashuvni amalga oshirishga intiladilar.
Har bir partiya uchun tegishli ijtimoiy birlashmalarning manfaatlarini himoya qilish vakolati juda muhimdir. Ushbu funksiyaning mazmunini mazkur manfaatlarni ifodalashning siyosiy vositalarini ta’minlash, ularni maqsadlar va ideallar shaklida bayon qilish hamda siyosatning boshqa sub’ektlari bilan o‘zaro ta’sir jarayonida himoya qilish tashkil etadi. Manfaatlarni ifoda etish vakolati funksiyasi turli qatlamlar va guruhlarning o‘ziga xos manfaatlarini muvofiqlashtirish asosida ijtimoiy birliklarning umumiy manfaatlarini jamlash yo‘li bilan hamda davlat organlarini egallash va ular ustidan nazorat o‘rnatish yoki siyosiy qarorlar qabul qilish va amalda hukmronlik qilish jarayonida ushbu organlarga tazyiq o‘tkazishning turli shakllari vositasida amalga oshiriladi.
Respublikamizda ko‘ppartiyaviylikning shakllanish jarayonini har biri muayyan voqea bilan ajralib turadigan quyidagi beshta bosqichga bo‘lish mumkin:
1) 1991–1994 y.: yakkapartiyaviylikning tugatilishi va ko‘ppartiyaviylikning shakllanishi uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlarining yaratilishi;
2) 1995–1999 y.: ko‘ppartiyaviylikning qonunchilik asoslari yaratilishi va yangi partiyalarning tashkil topishi. “Siyosiy partiyalar to‘g‘risida”gi (26.11.1996 y.), “Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risida”gi (14.04.1999 y.) O‘zbekiston Respublikasi Qonunlarining qabul qilinishi;
3) 2000–2004 y.: siyosiy tajriba to‘plash va moliyaviy mustaqillikni ta’minlash, doimiy elektoratni belgilab olish. “Qonun loyihalarining umumxalq muhokamasi to‘g‘risida”gi (14.12.2000y.), “O‘zbekiston Respublikasining referendumi to‘g‘risida”gi (30.08.2001 y.), “Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy tamoyillari to‘g‘risida”gi (04.04.2002), yangi tahrirdagi “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g‘risida”gi (29.08.2003 y.) O‘zbekiston Respublikasi Qonunlarining qabul qilinishi;
4) 2005–2006 y.: siyosiy partiyalar parlament nazoratining kuchayishi, konstruktiv muxolifatning shakllanishi;
5) 2007 yilda to hozirgi kunga qadar: siyosiy partiyalar faoliyati “Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasining yangi Konstitutsiyaviy qonuni asosida (11.04.2007 y.) yanada jadallashuvi, siyosiy partiyalarning O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga bo‘lib o‘tgan saylovlardagi ishtiroki, partiyalararo raqobatning kuchayishi.
Siyosiy partiyalar saylovlarda ishtirok etib, tegishli organlarga o‘z vakillarini o‘tkazish orqali davlat hokimiyati organlari faoliyatida ishtirok etadi. SHu bilan birga siyosiy partiyalar zamonaviy jamiyat tizimining muhim qismi bo‘lib, ular davlatning siyosiy yo‘nalishini belgilashda ishtirok etadi, hukumatning vakillik va ijro etuvchi muassasalarini shakllantiradi. Huquqiy-demokratik davlat qurish, kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirish jarayonida ko‘ppartiyaviylikning rivojlanishiga, mustaqil, faol aholining keng qatlami tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan siyosiy partiyalar va boshqa jamoatchilik tashkilotlarining shakllanishi uchun shart- sharoitlar yaratilishiga katta ahamiyat berildi.
Mamlakatimizda siyosiy partiyalar faoliyatini erkinlashtirishga doir islohotlar natijasida ularning jamiyatdagi o‘rni ancha yuksalib bormoqda. Siyosiy partiyalarning demokratik tamoyillar asosida faoliyat ko‘rsatishlarini ta’minlash maqsadida ularning qonunchilik asoslari yanada rivojlantirildi. Ikki palatali parlamentni shakllantirish islohotlarini amalga oshirish bilan bog‘liq holda siyosiy partiyalar Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi deputatlari va mahalliy vakillik organlari deputatlari nomzodlarini tanlash va ko‘rsatish, saylov kampaniyalarini o‘tkazishda asosiy siyosiy institut funksiyasini bajarishga o‘tdilar.
Har qanday davlatda vakillik demokratiyasi shakllanishini siyosiy partiyalarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. SHuning uchun mamlakatimizda ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy islohotlar jarayonida siyosiy partiyalarning rolini oshirishga katta ahamiyat berib kelinmoqda. Ular faoliyatining qonuniy asoslari mustahkamlanib, vakolatlari kengaytirilmoqda. Natijada siyosiy partiyalarning islohotlar ijtimoiy samarasini yanada oshirishda mas’uliyati kuchayib, hozirda xorijiy mamlakatlar olimlari, xalqaro ekspertlar O‘zbekistonda parlament faoliyatini takomillashtirish o‘ziga xos yangi bosqichga ko‘tarilganini e’tirof etmoqda.
2002 yil 4 apreldagi «Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy tamoyillari to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonun asosida professional tarzda faoliyat yurituvchi Qonunchilik palatasi va hududlar manfaatlarini ifodalovchi Senatdan tarkib topgan ikki palatali parlament tashkil etildi. SHu orqali demokratik islohotlarni izchillik bilan amalga oshirishda sifatli qonunlar qabul qilish imkoniyati kengaydi, qonun ijodkorligi va ularning ijrosini nazorat qilish bo‘yicha barqaror mexanizm shakllandi.
Parlament hokimiyatining amaliy rolini kuchaytirishda ko‘ppartiyaviylik tizimining rivojlanishiga, siyosiy partiyalar faolligining keskin oshishiga, ular o‘rtasida raqobat asosidagi kurash kuchayishiga sharoit yaratib berish muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda qonunlarimizda mamlakatimizda ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlar xilma-xilligi asosida rivojlanishi belgilab qo‘yilgan, siyosiy partiyalarning keng ko‘lamda ijtimoiy-siyosiy faoliyat yuritishi kafolatlangan. Eng muhimi, hokimiyatning qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi tarmoqlari o‘rtasidagi o‘zaro mutanosiblik hamda manfaatlar muvozanatini ta’minlashda siyosiy partiyalar ishtirokining qonuniy asoslari mustahkamlandi.
Yurtimizda siyosiy partiyalarning davlat va jamiyat hayotidagi o‘rni va ahamiyati bosqichma-bosqich kuchaytirilib, uning huquqiy asoslari mustahkamlanib borildi. 2004 yildan amal qila boshlagan “Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish to‘g‘risida”gi Qonun bu borada nihoyatda muhim qadamlardan biri bo‘ldi. 2007 yilda qabul qilingan “Davlat boshqaruvini yangilash va yanada demokratlashtirish hamda mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonun esa siyosiy partiyalar faoliyatini sifat jihatdan yangi bosqichga olib chiqdi. Hozirga paytda respublikada to‘rtta siyosiy partiya faoliyat ko‘rsatmoqda. Bular O‘zbekiston xalq demokratik partiyasi, «Adolat» sotsial-demokratik partiyasi, “Milliy tiklanish” demokratik partiyasi, O‘zbekiston tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati — Liberal-demokratik partiyasidir. G’arb namunasidagi fuqarolik jamiyatining strukturasi.
Muallif: A. To’rayev, J. Toshboyev.
