Milliy qadriyatlarning tiklanishi-demokratik jamiyat qurishning muhim sharti.
Milliy qadriyatlarning tiklanishi-demokratik jamiyat qurishning muhim sharti. Demokratik jamiyat konsepsiyasida milliy, umuminsoniy qadriyatlar bilan bir qatorda, diniy qadriyatlarning o‘rniga alohida e’tibor qaratilmoqda. Negaki, ular o‘rtasida qat’iy chegara yo‘q. Bunday fikr bildirishimizga muayyan tarixiy sharoitlarda ob’ektiv zaruratlar tufayli jamiyat rivojlanishi uchun milliy qadriyatlar diniy qarashlar bag‘rida shakllanganligidir. SHunga ko‘ra bizning milliy qadriyatlarimiz faqat islom zaminida vujudga kelmagan, balki zardushtiylik, buddaviylik kabi dinlardan ham ko‘p narsalarni olgan. Binobarin, har qanday qadriyatlarning bosh manbai ijtimoiy hayotdir.
Buning isboti sifatida hozirgi davrda mamlakatimizda ko‘pgina tarixan din bilan bog‘liq qadriyatlar o‘zlarining diniy mazmunini o‘zgartirib, dunyoviy milliy qadriyatlarga aylanganligidir. Ayni paytda, demokratik jamiyatni barpo etishda din har doim ham uning tarafdori bo‘lavermaydi. Ayniqsa, hozirgi murakkab o‘tish davrida islom g‘oyalari va qarashlaridan bir- biriga tubdan qarama-qarshi maqsadlar yo‘lida foydalanishga urinishlar jonlangan bir paytda, ana shu omilning o‘rnini alohida tahlil etish zarur.
Uning zaruratini I.A.Karimov alohida va bir necha marta ta’kidlab kelmoqda. «Mustaqillik yillarida eng katta qo‘lga kiritgan yutuqlarimizdan biri tarixiy, milliy va axloqiy qadriyat hamda an’analarning, muqaddas dinimizning jamiyatni ma’naviy yuksalishidagi o‘rni va ahamiyatini qayta tiklanganligidir. Ayni zamonda, tajovuzkor aqidaparast kuchlar islom dini xalqimiz uchun muqaddas qadriyat ekanligidan foydalanib, O‘zbekistonni demokratik, ma’rifiy taraqqiyot yo‘lidan og‘dirishga intilmoqdalar». Keyingi yillarda dunyo miqyosida islomdan qarama-qarshi maqsad yo‘lida foydalanishlar yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda demokratik jamiyatni barpo etishda milliy tamoyillarning asosini tashkil etuvchi, yuqorida ta’kidlaganimizdek, qadriyatlar alohida o‘ringa egadir. Mustaqillik tufayli unga bo‘lgan yangicha yondashuvlar Prezident I.A.Karimovning milliy va umumbashariy qadriyatlar to‘g‘risidagi metodologik ilmiy mulohazalari hamda amaliy faoliyatlaridagi ko‘rsatmalari, tashabbuslari buning yorqin misolidir. O‘zbekistonda barpo etilayotgan huquqiy demokratik davlat va ochiq fuqarolik jamiyati umuminsoniy qadriyatlar bilan bir qatorda, milliy qadriyatlarimizga asoslanadi.
Shu nuqtai nazardan, qadriyat tushunchasining ijtimoiy-falsafiy adabiyotlarda ko‘pgina ilmiy ta’riflari mavjud. Berilgan ta’riflarni tahlil etish bir tomondan turli xil yondashuvlarning mavjudligini, ikkinchi tomondan esa, ularning butunlay bir-birini inkor etishi hollarining mavjud ekanligini ko‘rsatadi. Masalan, ”Falsafiy ensiklopediya”ning beshinchi jildida qadriyatlar quyidagicha tavsiflangan: ”Qadriyat falsafiy va sotsiologik tushuncha. U birinchidan, bir ob’ektning ijobiy yoki salbiy qimmatini, ikkinchidan, ijtimoiy ongning normativ belgilovchi- baholovchi jihati (sub’ektiv qadriyatlar yoki ong qadriyatlari)ni ifoda etadi”81. Rus tilidagi “sennost” ya’ni qadriyat tushunchasiga, kishilarning ijtimoiy-siyosiy faoliyatiga, ma’naviy dunyoqarashiga ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatadigan barcha narsa va hodisalar kiritilgan.
Ana shunga yaqin nuqtai nazar boshqa ilmiy manbalarda ham bayon etilgan: “Qadriyat (falsafa, sotsiologiyada) – voqelikdagi muayyan hodisalarning iqtisodiy, ijtimoiy va ma’rifiy ahamiyatini ko‘rsatish uchun qo‘llaniladigan tushuncha. Qadriyatlarning mazmuni va xarakteriga ko‘ra, progressiv va reaksion tiplarga ajratish mumkin” deyilgan. Fikrimizcha, bunday ta’riflar mazkur kategoriyani o‘ta sig‘imdor qilish bilan birga, uning asli mohiyatini aniqlashda bir qator ilmiy chalkashliklarni keltirib chiqarmoqda. Shunga ko‘ra uning mazmuni, tuzilishi, asosiy shakllari namoyon bo‘lish xususiyatlari va umuminsoniy qadriyatlar tizimi, bu tizimdagi asosiy qadriyat shakllarining o‘rni va ahamiyatini ilmiy tahlil qilish bilan bog‘liq bir qator masalalarga e’tibor kam ekanligini ko‘rsatib o‘tish lozim.
“Qadriyat deyilganda inson va insoniyat uchun ahamiyatli bo‘lgan millat, elat va ijtimoiy
guruhlarning manfaatlari va maqsadlariga xizmat qiladigan va shu tufayli ular tomonidan baholanib, qadrlanadigan tabiat va jamiyat ne’matlari hodisalari majmuini tushunmog‘imiz lozim. Rus, ingliz, nemis, fransuz va chex tillarida Rossiya Fanlar Akademiyasining akdemigi G.V.Osipov muharrirligida chop etilgan “Sotsiologicheskiy ensiklopedicheskiy slovar”da qadriyatlarni baholash, qadriyatlar tizimi, ijtimoiy qadriyatlar, qadriyatlar yo‘nalishi va umuman qadriyatlarga ta’riflar berilgan. Qadriyatlar tushunchasiga “Mustaqillik izohli ilmiy-ommabop lug‘ati”da ham alohida o‘rin ajratilgan.
“Qadriyatlar — jamiyatda kishilar o‘rtasida obro‘ga, e’tiborga, hurmatga, nufuzga, ahamiyatga ega kishilar munosabatlar, holatlar, moddiy narsalar va ma’naviy boyliklar majmuasi” degan ta’rif berilgan. Qadriyatlarni bunday ta’riflash uning mohiyatini ancha yorqin ifodalasada, lekin qadriyatlarga berilgan ta’riflar ichida o‘zining ilmiyligi bilan boshqa ta’riflardan ajralib turadi, degan fikrdamiz.
Bizningcha, “umuminsoniy qadriyatlar tushunchasi butun jamiyat ahamiyatiga ega bo‘lgan, insoniyatning mavjudligi, o‘tmishi, buguni va kelajagini, yashashning asosiy yo‘nalishlari, qonun-qoidalarini, talab va tartiblarini, odamlarning eng azaliy orzu-umidlari va ideallarini o‘zida aks ettiradigan qadriyatlarining umumiy shakllarini ifodalaydi. Umuminsoniy qadriyat tushunchasining ob’ektiv asosi ijtimoiy munosabatlar va jarayonlar, insoniyatning uzluksiz xayotini va turmush tarzini umumlashtiradigan jamiyatdir”. Darxaqiqat “umuminsoniylik” tushunchasida qadriyatlarni tirik tabiatning bir qismi bo‘lgan odam zotining hayoti va kamoloti uning tarixiy taraqqiyoti, siyosiy va boshqa birliklar uchun ahamiyati o‘z ifodasini topishi kerak.
Shu o‘rinda insoniyatning eng umumiy jamoasi bo‘lgan jamiyatgina, umuminsoniy qadriyatlarning yaratguvchisi va saqlab turuvchisidir. Umuminsoniy qadriyatlar nihoyatda keng ko‘lamli va serqirra tushuncha. Uning zaminida eng avvalo ozodlik, erkinlik, tinchlik, demokratiya tufayli shakllangan inson baxt-saodati kabi umumijtimoiy ma’no va mazmun kashf etadigan qadriyatlardan iborat, deyish mumkin. Qadriyatlarni faqat moddiy va ma’naviy boyliklar sifatida tushunish va uni shunday izohlash ham ilmiy nuqtai nazardan to‘g‘ri emas.
Yuqoridagi adabiyotlarning tahlillari shuni ko‘rsatadiki, o‘tmishdagi barcha ijtimoiy-falsafiy ta’limotlarda qadriyatlarning mohiyati va ularning jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rni masalasiga katta e’tibor berishgan. Agarda qadimgi dunyo ijtimoiy-falsafiy ta’limotlarida umuminsoniy qadriyatlar inson aqliy taraqqiyotining mahsuli deb qaralgan bo‘lsa, Turondagi ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixida “Avesto”dagi uchinchi davr deb atalgan insoniyat kelajak istiqboli, adolatli jamiyat haqidagi fikrlar uning tarixiy ildizlarini tashkil etadi. Milliy qadriyatlarning tiklanishi-demokratik jamiyat qurishning muhim sharti.
Muallif: A. To’rayev, J. Toshboyev.
