O’rta Osiyo dunyoning ilk sivilizasiya markazlaridan biri sifatida.
O’rta Osiyo dunyoning ilk sivilizasiya markazlaridan biri sifatida. Qadimgi taraqqiyot (sivilizatsiya) tushunchasi. Qadimgi taraqqiyotning shakllanishi. Qadimgi damlarning dastlabki makonlari. Selengur, Ko‘lbuloq, Teshiktosh va boshqa manzillar. Olov va o‘q- yoyning kashf etilishi).
«Sivilizatsiya» so‘zi nisbatan yaqinda, 2 asr muqaddam, fransuz ma’rifatchilari tomonidan ilmiy iste’foga kiritilgan, ular bu ibora orqali hur, ozod, odil, huquqiy tizimga ega grajdanlik jamiyatini ifoda qilganlar. Lotincha «civilis» Qadimdan grajdanlik, ya’ni harbiylashmagan jamiyat ma’nosida tushunilgan. Keyinchalik bu so‘z turlicha, keng mazmunda ishlatiladigan bo‘lib ketdi. Masalan, Amerikalik antropolog L. Morgan, uning ketidan nemis olimi F. Engels odamzod tarixidagi sivilizatsiyani yovvoyilik, vaxshiylik va yarim vaxshiylik davridan keyin kelgan ijtimoiy tizimi shakllangan, ijtimoiy tabaqa va sinflar, Davlatlar, xususiy mulkchilik tashkil topgan inson jamiyati rivojining muhim bosqichi sifatida anglaganlar. Ingliz tarixchisi A. Toynbi sivilizatsiyalarni hududiy madaniy-tarixiy taraqqiyot ko‘rinishi deb hisoblagan.
Sivilizatsiyaning boshlanish nuqtasi va asosiy obyekti-bu insondir. Odam tabiat ne’matlaridan o‘z extiyoji uchun foydalanishga va uning ustidan o‘z hukmronligini o‘tkazishga intiladi. Sivilizatsiya- bu odamning komillik, yetuklikka intilish belgisidir. Al-(Forobiy «Fozil shahar aholisining maslagi» asarida shunday deydi: «har-bir inson tabiatan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishishga harakat qiladi». Alloma o‘zining boshqa risolasida «Davlatning vazifasi- insonlarning baxt-saodatga olib borishdir. Bu esa ilm va yaxshi ahloq yordamida qo‘lga kiritiladi», deb ta’kidlaydi.
Yusuf Xos Hojib o‘zining mashhur «Qutadg‘u bilig» kitobida jamiyatning muvofiqlashtirish, uyg‘unlashtirish, unga takomil baxsh etishning insonning asosiy burchi deb biladi. Buning uchun avvalo ilm va uni xayotga tatbiq etish muhimligini uqtiradi. Uning suyukli qahramoni aql va bilim egasi bo‘lgan. Alisher Navoiy komillikni insonni ma’rifatli bo‘lishida, yuksak ma’naviyatida, adolatning tantanasida va nihoyat, xalq va yurtboshining o‘zaro sadoqatidadir, deydi. Fransiya donishmandlari aql va adolatga asoslangan jamiyatni sivilizatsiyaga erishgan mamlakat deb hisoblaganlar. Mashhur nemis olimi Gegel esa sivilizatsiyani ma’naviy-ruhiy madaniyatning moddiy-texnik asosi, deb tushungan.
Ko‘rinib turibdiki, sivilizatsiya zamirida aql-zakovat, farosat, xayotga ijodiy yondashish, betinim mehnat kabi fazilatlar mujassam. Shuning uchun ham ko‘pchilik lug‘atlarda sivilizatsiya so‘zi ijtimoiy taraqqiyot, moddiy va ma’naviy madaniyat darajasi deb talkin etiladi. Qadimgi odamlarda ongning paydo bo‘lishi, fikrlash qobiliyatining vujudga kelishi juda uzoq va g‘oyat murakkab jarayon bo‘lgan. Bu haqda olimlarda turli muloxazalar mavjud, ammo aniq bir narsa ayonki, yashashga intilish, jon saqlab qolish, tirikchilik qilish qadimgicha fikr qilishga, qiyoslash va takkoslashga majbur etgan.
Hozirgi zamon odamiga o‘xshash kishilar shakllanganiga ham uzoq ming yillar utibdi. Es-hushli odam (Homo Sapiens) ning shakllanish jarayoni murakkab sharoitlarda muhim boskichlardan o‘tgan. Davrda eng muhimi anglash vositasi bo‘lgan inson miyasining shakllanishi edi. Ko‘pchilikka ma’lumki, inson miyasi maymunlar miyasiga qaraganda 4-5 marta kattadir. Bilamizki, har-bir mahluq sezgi organiga ega. Lekin, faqat odamzod atrof muhitni anglash, idrok etish, xulosalar chiqarish, tabiatning ayrim elementlarini o‘z manfaatlariga moslash, qulayliklar yaratishdek nodir ne’matga sazovor bo‘ldi.
Markaziy Osiyoning qulay geografik sharoiti ibtidoiy davrning dastlabki bosqichlaridanoq kishilar diqqat e’tiborini o‘ziga tortib kelgan. Hozirgi O‘zbekistonning Zarafshon,Surxondaryo, Qashqadaryo bo‘ylaridan, Farg‘ona vodiysi va uning tog‘ yon bag‘irlari hududlaridan, Ohangaron va Chirchiq daryolari atrofidan shuningdek Janubiy Qozog‘istonning, Qirg‘iziston va Janubiy Turkmanistonning tog‘ va tog‘ oldi tumanlaridan ibtidoiy jamoa tuzumining barcha davrlariga oid yodgorliklari topilgan. O‘rta tosh davriga mansub ibtidoiy kishilar manzilgohlari Markaziy Osiyoning ko‘p joylarida uchraydi. Demak, aholi bu paytlarda yurtimizda keng tarqalgan bo‘lib, kishilar turmushida va mehnat qurollarida yangi unsurlar paydo bo‘la boshlagan. Endi ular ibtidoiy tudadan urug‘chilik jamoasiga o‘ta boshlaydilar. Ana shu davrda o‘lkamizda hozirgi zamon odamlariga o‘xshash kromanonlar paydo bo‘ldi. Ular tinimsiz mehnat natijasida aqliy va jismoniy jihatdan rivojlandilar va biologik xususiyatlari o‘zgarib bordi. Mehnat qurollari takomillashadi, nutq madaniyati o‘sib, fikrlash ancha oshadi. Olov sun’iy tarzda yaratiladi, ovchilik ancha rivojlanib keng hududlarga tarqaladi. Qadimshunos olimlar U.Islomov, A.Askarov, A.Sagdullayev o‘z tadqiqotlarida mintaqamiz tarixining eng asosiy sanalari to‘g‘risida to‘xtalib, quyidagi muhim voqealarga diqqatni tortadilar.
O‘zbekiston hududida odamzodning paydo bo‘lganidan 1 million yilga yaqin vaqt o‘tgan. Eng qadimgi ajdojlarimizning izlari Farg‘ona viloyati So‘x tumani Selungur g‘oridan topilgan. Olimlar uni «Fergantrop» ya’ni Farg‘ona odami deb atadilar. Surxandaryo viloyati Boysun tumani Teshiktosh goridan neandertal odam bolasining qabri topilgan. U bundan yuz ming yil burun yashagan deb taxmin qilinadi».
Odamzod tarixida bundan 40-35 ming, yil oldin ona urug‘i (matriarxat) davri boshlandi. Ona urug‘i yuqori paleolit, mezolit, neolit va eneolit davrlarida hukmronlik qilgan. Shu davrlarning ilk bosqichida yevropali, negrsimon va mo‘g‘ulsimon irqlar shakllandi. Bu jarayonda har bir urug‘ va irq tarkalgan mintaqalarning tabiiy-geografik sharoitlari o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Bundan 35-12 ming yil muqaddam yurtimizda tarixiy san’at vujudga kela boshladi. O‘q-yoy mezolit davrining dastlabki bosqichida ixtiro etilgan. Demak bu kashfiyot 12-10 ming yil burun paydo bo‘lgan va insoniyat tarixida katta o‘rin tutgan.
Hozirgi kunga kelib Vatan tarixiga bo’lgan diqqat-e’tibor nihoyatda kuchaygan bir davrda, O’zbekiston hududlari eng qadimgi davrlardan boshlab jahon sivilizatsiyasining o’choqlaridan biri ekanligiga hech qanday shubha qolmadi. Nafaqat O’zbekiston, balki, butun O’rta Osiyo xududlarida olib borilayotgan keng maqsaddagi tadqiqot ishlarining natijalari ham Vatanimizning jahon sivilizatsiyasida tutgan yuqori o’rnini yana bir bor tasdiqlaydi.
Dunyoning turli burchaklarida yashaydigan xalqlarning tarixning turli davrlarida, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlarda erishilgan yutuqlari hamda taraqqiyot bosqichiga ko’tarilishini sivilizatsiya tushunchasi o’zida aks ettiradi. Bu tarakkiyot bosqichi insoniyatning paydo bo’lishi va rivojlanishi, jamiyat rivojlanish darajasi, moddiy va ma’naviy madaniyatning yuksalishi, qabilalar va xalqlar o’rtasidagi o’zaro munosabatlar bilan izohlanadi.
O’rta Osiyo sivilizatsiyasi turli xududlarda turli davrlarda paydo bo’ldi va rivojlandi. Misol uchun, janubiy xududlarda yashagan qadimgi qabilalar miloddan avvalgi VI ming yillikdayoq dehqonchilikka o’tib, unumdor xo’jalikni rivojlantirgan bo’lsa, bu davrda shimoliy xududlardagi qabilalar asosan ovchilik, baliqchilik va chorvochilikning ilk shakllari bilan shug’ullanganlar. Bu notekslik jarayonini tabiiy-geografik sharoitlar va o’zaro munosabatlar bilan izoxlash mumkin. Undan tashqari O’rta Osiyoda turli-tuman madaniyat yaratgan qadimgi aholining neolit davridiyoq, ya’ni, miloddan avvalgi VI-IV ming yilliklardagi o’zaro munosabatlari va bu aholining Sharqdagi, dastavval, Old Osiyodagi boshqa qadimgi sivilizatsiya o’choqlari bilan uzviy aloqada bo’lishi ham mahalliy sivilizatsiyaning rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatgan.
Ibtidoiy jamoa tuzumi kishilik jamiyatni taraqqiyotdagi eng uzoq davom etgan va eng qadimgi davridir. Bu davrni chuqur o’rganishda arxeologiya, etnografiya, antropologiya kabi fanlarning ahamiyati beqiyosdir. Qadimgi odamlar o’z faoliyati davrida atrof muhitga ta’sir ko’rsatib, kundalik hayotda o’ziga bo’ladigan mehnat qurollari yasagan, yashash uchun makonlar tanlagan, keyinchalik esa boshpanalar qurganlar. O’z navbatida bu jarayonlar inson faoliyatiga ta’sir ko’rsatgan. Hozirgi paytda O’rta Osiyo xududi ibtidoiy jamiyat rivojlanishining aloxida bosqichlari quydagi davrlarga bo’linadi:
- Paleolit davri: bundan taxminan 800 ming yil ilgari boshlanib, 15-12 ming yil ilgari tugaydi:
- Mezolit («mezos»-o’rta, «litos» -tosh) mil.avv. 12-7 ming yilliklar
- Neolit («neos»-yangi, «litos»-tosh) -mil.avv. 6-4 ming yilliklar.
- Eneolit (mis-tosh davri)-mil.avv. 4 ming yillikning oxiri-3 ming yillikning boshi.
- Bronza asri-mil.avv. 3-2 ming yilliklar
- Temir davri-mil.avv. 1-ming yillikning boshlaridan
O’zbekiston xududlaridagi eng qadimgi odamlarning manzilgohlari Farg’ona vodiysidagi Selungur, Toshkent viloyatidagi Ko’lbuloq, Buxorodagi Uchtut makonlaridan topilgan. Bu davr odamlari toshlardan qo’pol qurollar (chopperlar) yasab, termachilik va jamoa bo’lib ov qilish bilan shug’ullanishgan. Ilk paleolit davri odamlari jismoniy jihatdan ham, aqliy jihatdan ham hozirgi odamlardan farq qilishgan. Ular tabiat oldida ojiz bo’lib, unda taiyor bo’lgan mahsulotlarni o’zlashtirganlar. Ilk paeolit, ya’ni ashel’ davrining oxirlarida yashagan odamlarning manzilgohlari Qoraqalpog’istonning Ustyurt tekisligidagi Borsakelmas degan yerdan ham topib o’rganilgan.
O’rta paleolit davri makonlari Toshkent vohasidagi Obirahmat, Ho’jakent, Samarqanddagi Omonqo’ton, Boysun tog’laridagi Teshiktosh makonlaridan topilgan. Mashhur yodgorliklarning biri Teshiktosh g’or makoni bo’lib bu yerdan turli-tuman qurollar va hayvon suyaklaridan tashqari, 9-10 yashar bolaning qabri qozib ochilgan.
O’rta paleolit davriga kelib ibtidoiy jamiyat odamlarining mehnat qurollari takomillashdi. Eng muhimi, ibtidoiy to’dadan urug’chilik jamoasiga o’tish boshlanadi. Shimoldan ulkan muzlik siljib kelishi natijasida olov kashf etiladi. Jamoa bo’lib ov qilish paydo bo’ldi. So’nggi paleolit davriga oid makonlar Ohongarondagi Kulbuloq, Toshkentning g’arbidagi Buzsuv 1 hamda Samarqand shahridan topilgan.
Bu davrga kelib odamlar faqat tog’li hududlarga emas, tekisliklarga ham tarqala boshlaydilar. Bu davrning eng katta yutugi urug’chilik tuzumiga (matriarxat) o’tilishidir.
Mezolit davri yodgorliklari Surxondaryodagi Machoy g’or-makonidan, Markaziy Farg’onaning ko’pgina yodgorliklaridan topib o’rganilgan. Bu davrga kelib muzlik yana shimolga qaytadi. Hayvonat va o’simlik dunyosida katta o’zgarishlar sodir bo’ladi. Insoniyat o’z tarixidagi dastlabki murakkab moslama- o’q-yoyni kashf etadi. Mezolit davri qabilalari asosan ovchilik va termachilik xo’jaligi yuritganlar. Bu davrning oxirlariga kelib dastlabki uy chorvachiligi yoki hayvonlarni xonakilashtirish boshlanadi.
Qoraqalpog’istonda mezolit davri makonlari Orol dengizi atrofidagi Ustyurt balandligida va Qizilqum cho’lida bor. Ustyurtdagi mezolit makonlari mil.avv. 8-6 ming yilliklarga oid. Qizilqum cho’lidan topilgan mezolit davri yodgorliklari mezolitning so’nggi bosqichlariga va o’rta tosh davridan yangi tosh davriga (neolitga) o’tish davriga tegishli.
Neolit davriga kelib qadimgi qabilalar hayotida katta-katta o’zgarishlar sodir bo’ladi. Bu davr odamlari baliqchilik va ovchilik yoki dehqonchilik va chorvachilik hamda qisman hunarmandchilik bilan shug’ullanganlar. Eng katta yutuqlardan biri kulolchilikning paydo bo’lishidir. Shuningdek, bu davrga kelib to’qimachilik va qayiqsozlik ham paydo bo’ladi. Neolit davri qabilalari xo’jalik shakllariga qarab quydagi madaniyatlarga bo’linadi: Jaytun madaniyati, Kaltaminor madaniyati, Hisor madaniyati Joytun madaniyati. Janubiy Turmaniston xududiagi mil.avv. VI-V ming yilliklarga oid madaniyat. Bu yerdan O’rta Osiyodagi birinchi paxsa uylar qoldiqlari, sopol idishlar na’munalari aniqlangan. Aholisi asosan dehqonchilik, chorvachilik va qisman ovchilik bilan shug’ullangan. Kaltaminor madaniyati. Qoraqalpogistonning janubidan topilgan bo’lib mil.avv.V-IV ming yilliklarga oiddir. Kaltaminor qabilalari baliqchilik, ovchilik va qisman hunarmandchilik bilan shug’ullangan.
Hisor madaniyati. Asosan, Xisor-Pomir tog’laridan topilgan. Mil.avv.V-IV ming yilliklarga oid. Qoraqalrog’istonda yangi tosh (neolit) davri odamlari faqat dare sohillarinigina emas, balki Kizilkumning va Ustyurtning ichki xududlarini ham o’zlashtira boshlangan. Qoraqalpog’istondagi yangi tosh (neolit) davri yodgorliklari Amudaryoning qadimgi Oqchadarem del’tasida (hozirgi To’rtkul tumani xudidan boshlab Taxtakupir tumani hududigacha bo’lgan oraliqda) va Ustyurt balandligida saqlangan. Eneolit-mis-tosh davrida odamlar dastlabki metal bilan tanishdilar. Bu davrga kelib dehqonchilik Urta Osiyoning shimoli-sharqiy hududlariga ham yoyiladi.
Hozirgi kunda ibtidoiy jamoa tuzumining turli bahslarga sabab bulayotgan muammolaridan biri-antropognez-odamning paydo bo’lishi va rivojlanishidir. Fan insoniyat hayvonat olishdan ajralib chiqqan degan fikrni ilgari suradi. Insonning paydo bo’lishi millionlab yillar davom etgan rivojlanish jarayonining natijasidir.
O’rta tosh davrida, birinchi navbatda mehnat jarayonida inson tafakkurining rivojlanishi natijasida neandertal qiyofasidagi odamlar hozirgi qiyofadagi odamlarga aylana boshladilar. Ular jismoniy jixatdan kamol topib, hozirgi qiyofadagi kishilar vujudga keldi va shu bilan antropogenez jarayoni tugadi (kroman’on ko’rinishidagi odamlar). Odamning paydo bo’lishi yerdagi eng buyuk hodisalardan biri bo’lib, u dastlab toshdan oddiy to’qmoq yasagan bo’lsa, uzluksiz mehnat, intilish natijasida yuksak madaniyat yaratish darajasiga yetib keldi. Dunyo tarixida ibtidoiy tasviriy san’at, xususan, g’orlarning devorlariga turli tasvirlar chizish so’nggi paleolit davriga oiddir. O’rta Osiyoda g’orlar, ungurlar va qoyatoshlarga ishlangan rasmlar mezolit davrida paydo bo’ladi.
O’zbekistondagi qoyatosh rasmlarining eng nodir namunalari Zarautsoy, Sarmishsoy, Birinsoy, Ko’ksaroy, Takatosh, Teraklisoy kabilar bo’lib, ular yuzdan ziyoddir. Bu yerdagi qoyatoshlarda O’zbekistonning qadimgi va hozirgi hayvonot olami vakillarining rasmlarini kuzatish mumkin. Ulardan ibtidoiy buqalar, sherlar va yo’lbarslar, qoplon, tulki va bo’rilar, bug’u va jayron kabilardir. Eng qadimgi rasmlar Zarautsoy (Surxondaryo) bo’lib, bu rasmlar mezolit-neolit, ya’ni, mil.avv. VIII-IV ming yilliklarga oiddir. Qoyatosh rasmlari orqali o’sha davr odamlarining ov, mehnat va jangovar qurollarini bilib olishimiz mumkin. Qoyatosh rasmlar qadimgi avlodlarimizning g’oyaviy qarashlari va diniy e’tiqodlarini o’rganishda ham muhim ahamiyatga ega.
Ko’pchilik tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda bronzaning vatani Kichik Osiyo va Mesopotamiya bo’lgan. Mil. avv. III ming yillikka kelib O’rta Osiyo xududlarida ham bronza qurollar keng tarqaladi. O’zbekiston xududlarida bronza davri yodgorliklari ko’plab uchraydi. Ulardan eng yiriklari Tazabog’eb. Zamonbobo, Sopollitepa, Jarqo’tan, Churs, Amirabod yodgorliklaridir. Bronza davrida kishilik jamiyati madaniy tarakkiyotida katta-katta o’zgarishlar sodir bo’ladi. Aholi xo’jalik yuritishning muayyan ko’inishlariga, ya’ni vohalarda, ko’llar, daryolar va soylar bo’ylarida dehqonchilikka, dasht va tog’oldi xududlarida chorvachilikka (mehnatning dastlabki yirik taqsimoti) o’tib oldi.
Bu davrga kelib O’rta Osiyoning ijtimoiy tuzumida ham o’zgarish jarayonlari bo’lib o’tdi. Urug’chilik tuzumi bronza davrida ham davom etgan bulsada, ona urug’ining mavqeyi yo’qolib bordi. Metall eritish va xujalikning rivojlanishi jatijasida jamiyatda erkaklar mehnat va mavqeyi birinchi darajali ahamiyatga eg’a bo’lib bordi. Ishlab chiqarishda hukmronlik qilish erkaklar qo’liga o’tadi va ona urug’i tuzumi o’rnini ota urug’i (patriarxat) tuzumi egallaydi dastlab mulkiy tabaqalanish, keyin esa ijtimoiy talabaqalanish natijasida urug’chilik tuzumi harobalarida sinfiy jamiyat paydo bo’ladi.
Qoraqalpog’iston xududida bronza davrining eng yirik yodgorligi bu Tazabog’eb madaniyati deb nomlangan yodgorlikdir. Tazabog’eb madaniyati mil. avv. 2 ming yillikning o’rtalariga oid bo’lib u Qoraqalpog’istonning sug’orma dehqonchilik rivojlangan. Bronza davrining oxirida yerni sug’orib ekish yanada rivojlandi. Qoraqalpog’istonning janubida hozirgi Turtkul tumani xududida Amirobod deb nomlangan yodgorlik qoldiqlari topilgan. Bu yerdan tarixchi-arxeologlar uzunligi bir kilometrga yetadigan sug’orish kanallari izlarini topganlar. O’rta Osiyo dunyoning ilk sivilizasiya markazlaridan biri sifatida.
U.S.To’pchiyev, B.N. Mirzayev.
