O’tish davri tushunchasi mohiyati. O‘tish davri ijtimoiy-siyosiy fanlar mavzulari tizimidagi dolzarb masalalar qatorida turadi. Chunki, mamlakatlar o‘zlarining yuksak taraqqiyot darajalariga ma’lum oraliq bosqichlarini bosib o‘tmasdan erisha olmaydilar. Ana shu «oraliq» bosqichni o‘rganish nafaqat nazariy, shuningdek amaliy ahamiyatga ham egadir. Ammo, u mustaqil mavzu sifatida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy adabiyotlarda ilmiy jihatdan juda kam o‘rganilgan. Buning asosiy sababi, uning aniq «mezoni»ni va boshlanishi nuqtasi bilan «poyoni» (oxirgi muhlati) masalasini aniq belgilash murakkabligicha qolmoqda. Bundan tashqari ba’zi olimlar, jamiyat taraqqiyoti to fuqaroviy jamiyat darajasiga ko‘tarilguncha, faqat «o‘tish davri»ni o‘z boshidan kechiradilar, u uzluksiz jarayon, – deb hisoblasa, yana birlari «o‘tish davri»ning muhlati va mohiyatidan ko‘ra, undagi jarayonlarni o‘rganish «muhimroq» – ekanligini ta’kidlaydilar.
O’tish davri tushunchasi mohiyati. Xullas, O‘zbekistonda demokratik jamiyatga o‘tish davri ham mukammal o‘rganishga ehtiyoj etilib keldi. Chunki, uning boshlanishi va oxirgi «poyoni»ning mezonlarini aniqlamasdan turib, jamiyat hayotida sodir bo‘ladigan yoxud sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan jarayonlar haqida aniq konseptual g‘oyalarni ishlab chiqish ham mumkin emas. Bu jarayonlar nega turli mamlakatlarda turlicha sodir bo‘ladi? Ularning muhlati nega har bir davlatda turli xil vaqtlarda davom etadi? O‘tish davrida kuchlar nisbati qanday holatda bo‘ladi? degan savollarga javobni faqat demokratik jarayonlar bilan hamohanglikda mustaqil mavzu sifatida o‘rganish orqaligina javob berish mumkin bo‘ladi. Bu jarayon barcha mamlakatlar uchun xosdir. Chunki jahonning eng taraqqiy etgan mamlakatlari ham uni o‘z boshidan kechirmoqdalar.
Shu ma’noda uni o‘rganish bugun «o‘tish davri»ni o‘z boshidan kechirayotgan O‘zbekiston uchun ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga egadir. Negaki, uni o‘rganish biz qurayotgan jamiyatda sodir bo‘ladigan jarayonlar darajalari to‘g‘risida aniq tasavvurlarga va unga etib borish yo‘llarini aniqlash imkonini beradi.
O‘tish davri barcha davlatlarning yuksak taraqqiyotiga erishish uchun xos bo‘lgan jarayonida sodir bo‘ladigan o‘ziga xos «oraliq» muhlat hisoblanadi.
U har qanday davlat uchun umumiy qonuniyatdir. Chunki davlatlar vujudga kelishi bilanoq, birdaniga yuksak taraqqiyot darajasiga ko‘tarila olmaydi, balki har bir davlat eng avvalo, shakllanadi va ma’lum tarixiy taraqqiyot bosqichlarini o‘z boshidan o‘tkazadi. Ma’lumki, har bir davlatning vujudga kelish, rivojlanish va yuksak darajasiga ko‘tarilish jarayonlari olimlar tomonidan o‘rganilgan va bugungi kunda o‘rganish davom etmoqda.
Aslida o‘tish davri nazariyasi deganda nimani tushunmoq kerak? O‘tish davri u haqidagi turli qarashlar tizimi hisoblanadi. Ular asosida umumlashgan nazariyalar shakllanadi. Qarashlar turli- tuman, hatto ular bir-biriga qarama-qarshi bo‘lishi ham mumkin. Eng muhimi ularni tahlil qilish asosida ilmiy xulosalar ishlab chiqiladi. Xulosalarning ilmiyligi esa ularning moddiy kuchga aylanishida o‘z ifodasini topadi. Ya’ni, o‘tish davri haqidagi nazariy qarashlar real hayotda o‘z ifodasini topsa, amaliyotda o‘z samarasini bersagina, ilmiy xulosa darajasiga ko‘tariladi. Ana shu ma’noda ham o‘tish davri nazariyasi deganda, mamlakatlarning ma’lum bir ijtimoiy taraqqiyotdan ikkinchisiga o‘tish uchun zarur bo‘lgan oraliq bosqichlar natijasi haqida shakllangan qarashlar tizimi tushuniladi.
Berilayotgan bu ta’rif o‘tish davrining mohiyatini o‘rganish asosida shakllangan qarashlar natijasi o‘laroq, yuzaga keldi. O‘tish davri haqida turli-tuman fikrlar bo‘lishiga qaramasdan uni bir tizimga keltirish, umumlashtirish asosida shakllangan ta’riflar bugungi kungacha deyarli uchramayotganligi sababli, «o‘tish davri nazariyasi»ga yuqorida berilayotgan ta’rifni boshqalari bilan taqqoslash imkoniyati ham cheklanganligini nazarda tutish lozim.
S.Abduxoliqovning fikricha, «ijtimoiy-taraqqiyot bir tamaddundan ikkinchi tamaddunga o‘tish, birinchi namunadagi madaniy borliqdan ikkinchi namunadagi madaniy borliqqa o‘sib o‘tish tarzida yuz beradi».
Totalitar tizimdan demokratik jamiyatga o‘tish qaysi sohada bo‘lishiga qarab, uning ma’no- mazmunini aniqlash mumkin bo‘ladi. Demokratik taraqqiyot bosqichiga o‘tish, uning muqarrarligini hisobga oladigan bo‘lsak, uning zarurligini inkor etib bo‘lmaydi. Chunki jamiyat ham inson kabi yuzaga kelganidanoq yuksak kamolot darajasiga ko‘tarila olmaydi, balki ma’lum bosqichlarni bosib o‘tishi zarur bo‘ladi. Hamma masala ana shu bosqichlarning o‘ziga xosligini, ularda mavjud bo‘ladigan muammolar ko‘lamini aniqlash va hal qilish mexanizmlarini ishlab chiqish bilan bog‘liq.
Ammo, bu jo‘n, oson ish emas. Chunki jamiyatning bir bosqichdan ikkinchisiga o‘tishi o‘z ichiga keng ko‘lamdagi vazifalarni hal etishni qamrab oladi. Ularni amalga oshirishda nafaqat ob’ektiv, ayni paytda sub’ektiv omillarini ham hisobga olish zarur. Ularning o‘tish davridagi vazni o‘zaro bog‘liq holda kechadi. SHuning uchun ham o‘tish davri haqida fikr yuritganda, gap faqat jamiyatning demokratik tamoyillar tizimiga o‘tishi bilan cheklanmasdan, balki ungacha jamiyatlar bir bosqichdan ikkinchisiga o‘tishi uchun zarur bo‘lgan «oraliq» ham nazarda tutilmoqda.
Albatta, masalaga bunday yondashuv vujudga kelishi, ular o‘rtasidagi kurashlar va u yoki bu sinf hukmronligining o‘rnatilishidan iborat bo‘lgan formatsion yondashuvdan xoli bo‘lib, u jamiyat taraqqiyotiga sivilizatsion yondashuvni talab etadi. Ya’ni, jamiyatning bir bosqichdan ikkinchisiga o‘tishi inson turmushida, uning tafakkurida, jamiyatning moddiy, siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy hayotida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar darajalarining markazini aniqlash va mezonlarini belgilash g‘oyasi turadi.
Bugun, umuman, davrga, shu jumladan o‘tish davriga qarashlar tubdan o‘zgardi, ular mazmunan zamonamizning o‘ziga xos qadriyatlariga asoslangan. Professor I.Ergashev to‘g‘ri ta’kidlaganidek, «Bugun davrga qarash o‘zining mazmuni va mohiyatiga ko‘ra, an’anaviy yakka mafkuraviy qarashdan tubdan farq qiladi. Mustabid tuzumning emirilishi bilan davrni siyosiylashgan, mafkuralashgan mazmuniga va harakteriga barham berildi». Demak, «o‘tish davri»ni bir tomonlama emas, balki uni siyosiy, falsafiy, iqtisodiy va ma’naviy-ma’rifiy sohalarni o‘zida mujassamlashtirgan tushuncha sifatida qarash va shu yo‘nalishda tahlil qilish to‘g‘ri bo‘ladi.
O‘tish davri tushunchasi, uning mohiyati, umumiy qonuniyatlari va turli shakllari. “O‘tish davri” mustaqil mavzu sifatida ilmiy adabiyotlarda kam o‘rganilgan bo‘lib, uzoq kechishi yoki qisqaligi bilan xarakterlanadi. Turli mamlakatlarda turlicha kechadi. Buning sababi mazkur mamlakatlarning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy holatlari bilan bog‘liqligidir. O‘tish davri barcha davlatlar taraqqiyoti uchun umumiy qonuniyatdir. Chunki davlatlar vujudga kelishi bilanoq yuksak taraqqiyot darajasiga birdan ko‘tarila olmaydi, avval shakllanadi, ma’lum bosqichlarni bosib o‘tadi. O‘tish davri-bir ijtimoiy tuzumdan ikkinchi bir ijtimoiy tuzumga o‘tish murakkab jarayon bo‘lib, u ma’lum bir qonuniyatlar asosida yuz beradi.O’tish davri tushunchasi.
O‘tish davriga munosabat masalasini germaniyalik olim Leonid Levitin shunday yozadi: “Odatda o‘tish davri” islohining so‘zlarini aynan tushunib, uni o‘tmish va kelajak oralig‘idagi bugun deb o‘ylaydilar. “O‘tish davrining paydo bo‘lishida bunday qarashlarga ko‘ra o‘tmish- sabab, kelajak esa maqsad tarzida voqea bo‘ladi”. Demak, birinchidan, “o‘tish davri” “oraliq” ma’nosini anglatmaydi. Bu olimning yana bir fikricha, “Tabiiyki, o‘tish davrlar turli xildagi tartibsiz jarayonlar, mavhumotli inkor sodir
bo‘lmoqda. Bu o‘z navbatida ular hayotida ayrim holatlarda katta fojeali holatlarni keltirib chiqarishi mumkin”. Ikkinchidan, feodalizm munosabatlari sharoitida yashayotgan mamlakatlarga “chetdan” demokratik jarayonlarni “eksport” qilib bo‘lmaydi. Uchinchidan, “o‘tish davri” ijtimoiy- iqtisodiy, siyosiy tuzum emas, balki mamlakatlarning ularga o‘tish uchun zarur bo‘ladigan zaminlarni shakllantirishga ketadigan oraliq bosqich hisoblanadi. To‘rtinchidan, “o‘tish davri” qancha turli xil bo‘lmasin bari-bir barcha ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumlar uchun zarurdir.
Demokratik jamiyatga o‘tish deganda mamlakatlarning turli tuzumlardan demokratik tamoyillar asosida rivojlanishi uchun vujudga keltiriladigan imkoniyatga ketadigan oraliq vaqt tushuniladi. “Oraliq” vaqtning boshlanishi poyoniga etishi muhim ahamiyat kasb etadi. O‘tish davrida yangi davlatchilik paydo bo‘lib, uning taraqqiyoti quldorlik, feodal, kapitalizm, sotsializm kabi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga o‘tishi uchun ham zarur bo‘ladi. O‘tish davrining, ya’ni bir tuzumdan ikkinchi bir ijtimoiy tuzumga o‘tishi qonuniyat bo‘lishi bilan birga, u turlicha ko‘rinishlarga ega ham bo‘ladi. Umumiylik, o‘ziga xoslik, oraliq holatlari bilan belgilanadi. Demak, o‘tish davrida mamlakatni sun’iy ravishda jadallashtirmaslik kerak, kuch ishlatish, zo‘ravonlik ketmaydi, siyosiy hokimiyatning to‘la ta’minlanganligi bilan emas, balki xalq farovonligi bilan belgilanadi. “O‘tish davri”ning 3 ta asosiy «modeli» rivojlangan mamlakatlarda shakllangan:
1) Klassik o‘tish davri (an’anaviy) yo‘l.
2) Inqilobiy yo‘l (revolyusiya orqali). Bunga sobiq SSSRni misol keltirish mumkin. 3) Evolyusion yoki bosqichma-bosqich yo‘l hisoblanadi.
Demak, agar biz hozirgi mustaqil O‘zbekistonimizga qiyos qiladigan bo‘lsak, mamlakatimizda o‘tish davrining murakkab kechayotganligining sabablarini, uning ma’lum bir qonuniyatlar asosida yuz berishi tabiiy holat deb bilamiz va biz ana shu uchinchi evolyusion, ya’ni bosqima-bosqichlik yo‘lini tanladik.
Amerikalik sotsiolog Deniel Bell o‘tish davridan keyingi ijtimoiy taraqqiyotni quyidagi uch bosqichga bo‘ladi:
- Agrar jamiyat.
- Industrial jamiyat.
- Industrial yoki axborotlashgan jamiyat.
Uning jamiyatni klassifikatsiyalashtiruv (tizimlashtirish)i zaminida, jamiyatning ishlab
chiqarish texnologiyasi, ishlab chiqarishga samarali ta’sir o‘tkazishni belgilovchi xizmat ko‘rsatish, maishiy hayot va turmush turadi, uning fikricha, bugun dunyodagi ko‘pgina mamlakatlar industrial jamiyatdan informatsion jamiyatga o‘tish holatida… Ba’zi bir Evropalik olimlar industrial va postindustrial jamiyat bilan bir qatorda, «Yangi» jamiyat P. Draker, «Post zamonaviylashgan» jamiyat, jifslashtirib, undan keyin yangi industriallashgan jamiyat Dj. Gelbreyt, undan keyin «rivojlangan» jamiyat va xokazo.
Umuman, ularning nazariyalarida insonning jamiyatdagi roli va o‘rni, yana birlarida esa o‘tish davrida demokratiyaga oid bilim va texnika taraqqiyoti ta’sirida sodir bo‘lgan o‘zgarishlarni o‘zida mujassamlashtirgan.O’tish davri tushunchasi.
Yuqoridagi ko‘rsatilgan olimlarning fikrlarini umumlashtirgan holda aytish mumkinki:
birinchidan, jamiyat qanday nomlanishidan qat’i nazar, o‘z taraqqiyotida biridan ikkinchisiga o‘tish bilan bog‘liq bo‘lgan jarayon asosida rivojlanadi;
ikkinchidan, bir taraqqiyot bosqichidan ikkinchisiga o‘tishdagi asosiy ko‘rsatgich moddiy
omil emas, balki odamlarning turmush sharoitlaridagi bo‘ladigan o‘zgarish hisoblanadi.
O‘tish davrini faqat moddiy omillar darajalari bilan bog‘lash – uning mohiyatini to‘liq
ifodalamaydi. Shunga ko‘ra, sodir bo‘ladigan ijobiy yohud salbiy o‘zgarishlarga ta’sir o‘tkazuvchi siyosiy omillarning rolini aniqlash masalasi ham muhimdir.
Jamiyatda bo‘ladigan har qanday o‘zgarishlar iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy sohalarning uzviyligi xolatida qaralgandagina, o‘tish davrining mohiyatini tushunish mumkin bo‘ladi: o‘tish davri mamlakatlar taraqqiyotining bir ijtimoiy-iqtisodiy bosqichdan biri ikkinchisiga o‘tishi umumiy qonuniyat bo‘lishi bilan birga, ularning har birida o‘tish jarayoni ham turlicha namoyon bo‘ladi. Barchasiga xos bo‘lgan asosiy umumiylik eskisining taraqqiyot ehtiyojlariga javob bera olmaganligi oqibatida, yangi bosqichga o‘tish zaruriyatini keltirib chiqarishi bilan bog‘liq. Shu ma’noda, o‘tish davridagi bosh yo‘nalish «orqaga qaytish» emas, balki «oldinga» yurish, pastdan yuqoriga ko‘tarilish yoki oldingi darajaga qaraganda yuksalish, rivojlanish demakdir.
Eski tuzumni saqlab qolish yo‘lidagi turli urinishlar, qon to‘kishlar, xalq boshiga tushadigan turli fojealarga qaramasdan, ularning qaysi darajada sodir bo‘lishidan qat’i nazar, bari-bir o‘tish davrining bosh yo‘nalishi o‘zgarmas bo‘lib qolaveradi. SHu ma’noda Leonid Levitinning quyidagi fikriga qo‘shilish mumkin. «Postkommunistik o‘tish davri – o‘tish davrining ko‘rinishlaridan biridir, xolos. Insoniyat tarixida bunday davrlar ozmuncha yuz bermagan. Ular o‘zaro bir-biridan qanchalar salmoqli tafovutlar bilan farq qilmasin, biroq asosiy ma’nolari bitta – jamiyatni uning iqtisodini, siyosatini, uning madaniyatini zamonaviylashtirish» – deb yozadi.
Ammo, ana shu «Zamonaviylashtirish»ni qaysi o‘lchov mezonidan kelib chiqmoq kerak, – degan savolga javob topish zarur bo‘ladi. Zero, «zamon» o‘zgaruvchan, shiddat bilan oldinga intiluvchi jarayon xolos. Masalaga ana shu nuqtai nazardan qaraladigan bo‘lsa, o‘tish davrining tamom bo‘lish mezonlari mavjudmi yoki «zamon» kabi to‘xtovsiz jarayon hisoblanadimi? – degan savollar yuzaga kelaveradi.
Aslida, yuqorida bizning unga bergan ta’rifimizda uni davlat taraqqiyotining bir ijtimoiy- iqtisodiy tuzumdan ikkinchisiga o‘tish uchun zarur bo‘ladigan alohida bosqich ekanligi haqidagi konseptual g‘oyamizga muvofiq o‘tish davri shu ma’noda ham alohida bosqichdir. Albatta, u ma’lum muhlatdan keyin o‘z poyoniga etadi va jamiyat ilgarigiga qaraganda yangi taraqqiyot bosqichida yashay boshlaydi.
Biz ana shunday jarayonni aniq tasavvur qilishimiz va tushunishimiz zarur bo‘ladi. Aks holda, insoniyat o‘z boshidan o‘tish davrini o‘tkazish bilan yashaydi va bu oxiri yo‘q bo‘lgan jarayon, degan noto‘g‘ri xulosa kelib chiqadi.
Mustaqillik tufayli O‘zbekistonning totalitarizmdan asta-sekin demokratik jamiyat tomon o‘tishining o‘ziga xos xususiyatlari ham bundan istisno emas, albatta. Ammo, jamiyat erishgan yutuqlar asosida taraqqiy qilish jarayonining imkoniyatlarining tugashi, uning o‘sib kelayotgan ehtiyojlarni qondirishga qurbi etmay qolishi, jamiyatni yangi pog‘onaga ko‘tarish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Demak, birinchidan, o‘tish davrini jamiyat o‘zi erishgan imkoniyatlar asosida rivojlanishning tugashi, o‘sib kelayotgan ehtiyojlarning qondirolmay qolishdan boshlab, undan yuqori bo‘lgan imkoniyatlarni yuzaga kelishigacha bo‘lgan muhlat bilan belgilash mumkin.
Ikkinchidan, bir ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy tuzumdan ikkinchisiga «o‘tish davri» yoki aniqrog‘i, «oraliq» bosqichining muhlati ana shu yangi yuzaga kelgan taraqqiy qilish jarayoni namoyon bo‘lishi bilan tugaydi.
Uchinchidan, insoniyat faqat «o‘tish davri» bilan yashamaydi, balki uning boshlanishi bo‘lganidek poyoni ham mavjuddir. Xuddi ana shu «poyoni» taraqqiyot darajalarini yoki tuzumlarning birini ikkinchisi bilan farqlash imkonini beradi.
«O‘tish davri» haqida fikr yuritganimizda shuni alohida ta’kidlash lozimki, fuqarolik jamiyatigacha bo‘lgan barcha tuzumlarning insonlar manfaatlari va ehtiyojlarini to‘la qondira olmasligi bois, ularning birinchisidan ikkinchisiga ob’ektiv ravishda o‘tishi uchun ehtiyojni yuzaga keltirib turadi. Bu o‘z navbatida yangi tuzumga o‘tish davrini boshlab beradi.
Ammo, demokratik tamoyillar asosiga qurilgan yangi jamiyatga o‘tish bir qator o‘ziga xos hususiyatlar bilan farqlanadi. Ular quyidagilardir:
Birinchidan, ayrim mamlakatlarda demokratik jarayonlar yangi tuzumning ichida shakllanadi va bu uning xalq uchun farovon hayotni ta’minlash yo‘lidagi faoliyatida namoyon bo‘ldi. To‘g‘ri, bu jarayon ham silliq amalga oshmaydi, balki o‘ta murakkab kechadi, juda katta talafotlarni ham o‘z boshidan kechirishi mumkin. Xuddi ana shu murakkab muammolarni hal qilishda to‘g‘ri yo‘lni tanlashdagi, ya’ni jamiyat taraqqiyotini xalq manfaatlariga qaratilganligi insonning to‘la ma’nodagi huquqlari va erkinliklarini ta’minlovchi jamiyatga aylanishiga olib keladi.
Ikkinchidan, o‘tish davri yuksak darajadagi moddiy imkoniyatlarning yuzaga kelishi bilan tugamaydi, balki ularning xalq farovonligini ta’minlashga qaysi darajada qaratilganligi va insonlar erkinliklarining ta’minlanganligi bilan bog‘liq bo‘lgan jarayon hisoblanadi. Ular nafaqat mamlakatlarning jug‘rofiy omiliga bog‘liq, balki ana shu davlatda yashayotgan aholining siyosiy madaniyati va mentalitetiga hamohang bo‘lishiga ham bog‘liqdir. Bularning xammasi tarixiy taraqqiyot bosqichlarida shakllanib va rivojlanib kelgan tajribalardir.
Ayni paytda bugungi kungacha, o‘tish davrining mustaqil fundamental nazariyasi ishlab chiqilmagan. Buning oqibatida mamlakatlarning ma’lum tarixiy bosqichni bosib o‘tmasdan, uni «chetlab» demokratik jamiyatga o‘tishga bo‘lgan xatti-harakatlari sodir bo‘lmoqda. Bu o‘z navbatida ular hayotida ayrim holatlarda katta fojialarni keltirib chiqarmoqda. SHuningdek, ayrim mamlakatlarga «chetdan» demokratik jarayonlarni «eksport» qilib bo‘lmaydi. Bunday urinishlar mamlakatlarda beqarorlikka, uni taraqqiyotdan orqaga ketishiga olib kelishi mumkin. Bunday mamlakatlarga demokratiyani «eksport» qilishdan ko‘ra, uning shakllanishi uchun shart-sharoit yuzaga kelishiga imkoniyat yaratilishi lozim bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, «o‘tish davri» ijtimoiy-iqtisodiy-siyosiy tuzum emas, balki mamlakatlarning ularga o‘tishi uchun zarur bo‘ladigan zaminlarni shakllantirishga ketadigan tarixiy oraliq bosqich hisoblanadi. Uning boshlanishi mamlakatlarda bo‘ladigan, eng avvalo, siyosiy o‘zgarishlar va uning zaminida esa iqtisodiy, ijtimoiy hamda ma’naviy sohalardagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgandagina yangi vujudga kelgan jamiyatning o‘z imkoniyatlari to‘la yuzaga chiqadi. Uning o‘ziga xos xususiyati va alohidaligi haqida Prezident Islom Karimov ta’kidlaganidek, «O‘tish davri muammolarining yig‘indisi va hususiyatlari bir vaqtning o‘zida qator g‘oyat murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarni hal etishni taqozo qiladi»1. «O‘tish davri» qanchalik turli-tuman bo‘lmasin, bari bir barcha ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumlar uchun zarurdir. Chunki u har bir vujudga keladigan yangi jamiyat uchun zamin tayyorlash imkoniyati hisoblanadi. Bu zamin na faqat iqtisodiy, shuning bilan birga jamiyat a’zolarining o‘zlarini ham yangi jamiyatga «moslashtirish» zarur bo‘ladi. Buni o‘tish davrining bir nechta modellari tajribasini tahlil etish zaruratini vujudga keltiradi.
O‘tish davri «model»ining o‘ziga xos xususiyatlari. O‘tish davri tushunchasi, uning mohiyati va zarurligining umumiy nazariya masalalari turli ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy fanlarda insoniyat taraqqiyoti bosqichlarida demokratik tamoyillar asosida faoliyat ko‘rsatadigan jamiyatga o‘tishning turli «model»larining o‘ziga xos hususiyatlarini o‘rganishni taqozo etadi.
Ma’lumki, totalitarizmga asoslangan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy bosqichlarning demokratik jamiyatga o‘tishi o‘ta murakkab jarayon hisoblanadi. Uning murakkabligi shundaki, ungacha sodir bo‘lgan taraqqiyot bosqichlari ob’ektiv ehtiyoj sifatida birining ichida ikkinchisi shakllanib kelgan, davlat va uning ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari shaklan o‘zgargan bo‘lsa ham, mazmunan u bari bir ommani itoatda ushlab turishga, uning ustidan hukmronlik qilishga qaratilganligi qolavergan. Ulardagi yana bir xususiyat – omma davlat uchun, degan tamoyilning amal qilganligi bilan ham xarakterlanadi.
Demokratik jamiyatda esa, eng avvalo siyosiy tuzum tubdan o‘zgarib, xalqning hokimiyati bevosita yoki bilvosita ishtirokida boshqaruvi amalga oshadi va omma davlat uchun emas, aksincha davlat omma uchun, degan tamoyilning ustuvorligi asosida davlat boshqaruvi amalga oshadi.
Shu ma’noda ham demokratik jamiyatga o‘tish jarayoni davlatlarning barcha sohalarida tub o‘zgarish ishlarining amalga oshirilishi natijasi sifatida sodir bo‘ladi.O’tish davri tushunchasi mohiyati.
Demokratik jamiyatga o‘tishda siyosiy sohada, davlatning amaldagi mexanizmlari tugatiladi. Uning o‘rniga qurilayotgan jamiyat manfaatlariga javob beraoladigan mexanizmlari shakllantirilib boriladi. Iqtisodiy sohada esa, bozor munosabatlari qaror topadi. Taraqqiyotda ommaning o‘z moddiy manfaatdorligini erkin qondira olishi asosida umumiy iqtisodiy rivojlanish sodir bo‘ladi. Ma’naviy-ma’rifiy sohada, inson omili, uning qadr-qimmati yuksak qadriyat darajasiga ko‘tariladi. Shunday jarayonlar tufayli jamiyatning yuksak intelektual kuch asosida rivojlanishi reallikka aylanadi.
Shuning uchun ham bugungi kunda dunyo mamlakatlarining demokratik jamiyatga o‘z ideali sifatida qaramoqda. Uni vujudga keltirish uchun faollik ko‘rsatmoqda. Ammo demokratik jamiyatga o‘tishning barcha mamlakatlar uchun yagona bo‘lgan aniq andozalari, yana ham aniqrog‘i «model»lari yo‘q va u bo‘lishi ham mumkin emas. Chunki har bir mamlakat na faqat o‘zining tuzilishi, iqtisodiy taraqqiyot darajalari, imkoniyatlari, intelektual imkoniyatlaridan biri ikkinchisidan farqlanadi, balki o‘z xalqining mentaliteti, turmush tarzi, urf-odatlari va qadriyatlari bilan ham bir-biridan ajralib turadi. Ularni hech qachon bir qolipga solib bo‘lmaydi.O’tish davri tushunchasi mohiyati
Unga harakat qilish nafaqat hech qanday samara beribgina qolmasdan, balki og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkinligini tarixiy tajriba tasdiqlagan. Shuning bilan birga demokratik jamiyatga o‘tishning barcha mamlakatlar uchun umumiy bo‘lgan qonuniyatlari ham mavjud. Jumladan: 1) siyosiy tizimni isloh qilish, 2) bozor munosabatlarini shakllantirish, 3) insonning o‘z ichki imkoniyatlarini yuzaga chiqarish uchun shart-sharoitlarni vujudga keltirish, 4) jamiyat taraqqiyotida yuksak intellektual salohiyat ustuvorligini ta’minlash va boshqa bir qator qonuniyatlar barcha demokratik jamiyat qurishga intilayotgan mamlakatlar uchun umumiy hisoblanadi. Ammo umumiy qonuniyatlar barcha mamlakatlarning o‘ziga xosligini hisob olgan holda demokratik jamiyatga o‘tishni inkor etmaydi. Aksincha, o‘tish davrida mavjud bo‘ladigan muammolarning ma’no-mazmunini teran anglagan holda, ularni sobitqadamlik bilan hal qilish imkonini beradi.O’tish davri tushunchasi mohiyati.
Muallif: A. To’rayev, J. Toshboyev.
