Qur`on va hadislar axloqiy-falsafiy ta`limotlar manbai sifatida.
Qur`on va hadislar axloqiy-falsafiy ta`limotlar manbai sifatida. Qur’on haqiqiy – ilmiy narsalarga suyanishga, gumon va xayollardan uzoqda bo‘lishga buyurgan va gumonga ergashganlarning holi yomon bo‘lishini aytib o‘tadi: «Balki zolimlar ilmsiz ravishda havoyi-nafslariga ergashadilar» («Rum» surasi, 29-oyat).
Alloh musulmonlarga ilmiy asosda ish olib borishni ko‘rsatib, shunday deydi: «O‘zing bilmagan narsaga ergashma. Albatta, ko‘z, quloq va qalb barcha narsadan so‘raladi» («Isro» surasi, 36-oyat). Oyatning ma’nosi shuki, o‘zing aniq bilmasang, senga aytiladigan turli-tuman narsalarga ergashma. CHunki inson qiyomat kunida qulog‘i eshitgan, ko‘zi ko‘rgan, qalbi jo qilgan barcha narsalar haqidagi so‘roqlarga javob berishi kerak. Biz eslab o‘tgan oyatlarning barchasi ishning asosi aniq, sobit, ilmiy ravishda bo‘lishi zarurligini, gumon va turli fikrlar bo‘lmasligini anglatadi.
Ilm ko‘r-ko‘rona taqliddan qaytarishda Qur’on bilan muvofiqdir. Qur’onda bir fikrni ota-bobomiz qilgan, deb, o‘zlari aql ishlatmay yurganlarni tanqid qilingan: «Agar ularga Alloh tushirgan narsaga va payg‘ambarga yaqin kelinglar, deyilsa, ular ota-bobolarimizdan qolgan narsa bizga kifoya qiladi, deydilar. Otabobolari hech narsani bilmagan, va to‘g‘ri yo‘lda yurmagan bo‘lsalar, unda nima bo‘ladi» («Moida» surasi, 104-oyat).
Boshqa bir oyatda shunday deyilgan: «Agar ularga Alloh tushirgan narsaga ergashinglar, deyilsa, ular, yo‘q biz ota-bobolarimizdan ko‘rganimizni qilamiz, deydilar. Ota-bobolari hech narsani bilmagan bo‘lsalar va to‘g‘ri yo‘lda yurmagan bo‘lsalar, unda nima bo‘ladi. Kofirlar xuddi bir qo‘y podasiga o‘xshaydilarki, ular cho‘ponning qichqirig‘ini eshitadilar-u, ma’nosiga tushunmaydilar. Ular kar va ko‘rdirlar, aqllarini ishlatmaydilar» («Baqara» surasi, 170-171-oyatlar).
Qur’onning shu oyatlaridan ko‘rinib turibdiki, aql ishlatmay, o‘zi ishonch hosil qilmay — ko‘r-ko‘rona taqlid qilish kofirlarning ishi ekan. Har bir inson Islomni bilib, unga ishonch hosil qilmaguncha, ko‘r-ko‘rona taqlid qilgani bilan mo‘‘min bo‘la olmaydi. Qur’on xalqlarni boshliqlar va yo‘lboshchilarga ko‘rko‘rona taqlid qilishdan ehtiyotlanishga chaqiradi. Uning aytishicha, yo‘lboshchilar ham va unga ergashganlar ham noto‘g‘ri yo‘lda bo‘lsalar — qiyomat kunida teng azob chekadilar.
Buning ma’nosi shuki, bu dunyoda yo‘lboshchilik qilganlar, qiyomat kunida o‘ziga ergashganlardan qochar ekan. Ikki guruh ham azobga duchor bo‘lib oralaridagi aloqa uzilar ekan.
Qur’on ota-bobolarga, boshliqlarga va yo‘lboshchilarga ko‘r-ko‘rona taqlid qilishdan qaytarish bilan birga, faqat bir taraflama fikrlashdan ham qaytardi va biror narsa qilmoqchi bo‘lsa o‘sha narsaning yaxshisini tanlab olishga chaqiradi: “Ular (musulmonlar) gapni eshitganlaridan so‘ng, eng yaxshisiga ergashadilar. SHunday kishilarni Alloh to‘g‘ri yo‘lga boshlaganlar va ular aql egalaridirlar” (“Zumar” surasi, 18-oyat).
Mana shu oyatda Alloh musulmonlarni barcha gaplarni eshitib, tushunib, so‘ngra yaxshisiga ergashishga buyuradi. Alloh shunday qilganlarni ilohiy hidoyatga erishganlar va o‘tkir aql egalari, deb ataydi.
Aslida ilm degani ishlarni aql yordamida bajarishga aytiladi. Aql esa, uchragan narsani tushunib olish qobiliyatidir. Qur’on barcha ishlarda aqlni ishlatishga chaqiradi, aqlni ishlatmaganlarni qattiq tanqid qiladi. Qur’onda aqlga taalluqli so‘zlar 50 marta ishlatilgan. Aql egalarining so‘zi esa 10 martadan ko‘proq ishlatilgan. SHuning o‘zi ham Qur’on aqlga katta e’tibor berganini dalililidir. Qur’on aqlning ulkan ne’mat ekanligini bayon qiladi: “Albatta bu narsalarda aqlli kishilar uchun belgilar bor” (“Ra’d” surasi, 4-oyat). “Biz oyatlarni aqlli kishilar uchun bayon qilib qo‘ydik. Aqlni ishlatmaydilarmi” (“Baqara” surasi, 76-oyat) va hokazo.
Boshqa oyatlarda esa, aqlni ishlatmaganlarni ayblaydi: “Allohning huzurida eng yomon jonzotlar kar-soqov, aqlni ishlatmaydiganlaridir” (“Anfol” surasi, 22oyat). “Sen ularning ko‘plari eshitadilar va aql ishlatadilar, deb hisoblaysanmi. Ular xuddi hayvonlarga o‘xshaydilar, balki hayvonlardan ham battardurlar” (“Furqon” surasi, 34-oyat).
Boshqa bir oyatda aqlni ishlatmaslik oxirat azobiga sabab bo‘lganligini eslatadi: «Ular (do‘zaxilar) agar eshitganimizda va aql ishlatganimizda do‘zaxilardan bo‘lmas edik, deyishadi» («Mulk» surasi, 10-oyat).
Mana shu narsalarning barchasi Islomdan aql va aqliy tarbiyaning naqadar ulkan baholanishini ko‘rsatadi.
Ilmning asoslaridan biri shuki, tabiiy haqiqatlar o‘zgarmasdir. Ishonchli dalil bilan sobit bo‘lgan haqiqat barcha vaqtlarda haqiqatligicha qolaveradi. Bu narsa Qur’onda shunday ta’kidlab o‘tilgan: “Avvalgilarning qilganlariga qaramaydilarmi, Allohning qilgan ishlariga hech qachon o‘zgarish topa olmaysan. Allohning qilgan ishlarini hech qachon boshqachasiga aylantir-ganini ham topa olmaysan” (“Fotir” surasi, 43-oyat).
Boshqa bir oyatda “Allohning yaratganini o‘zgartirib bo‘lmay-di” deyilgan (“Rum” surasi, 30-oyat).
Bu oyatlarda tabiiy qonunlar va Alohning qilgan ishlari o‘zgarmasdan o‘z holiga sobit qolajagi ochiq-oydin aytilgan.
Biror narsani atroflicha o‘rganish Qur’on buyurgan ilmiy asoslardan biridir. Qur’on oyatlarida bir narsani atroflicha o‘rganish uchun ko‘z, quloq, xususan aqlni ishlatib oldinga suriladi. «Ankabut» surasida shunday deyilgan: «Er yuzida yurib, maxluqotlar qanday yaratilganligini o‘z ko‘zingiz bilan ko‘ringlar» (20-oyat).
SHunga o‘xshash oyatlar Qur’onning boshqa suralarida ham ko‘plab uchraydi. Ularning umumiy ma’nosidan ma’lum bo‘ladiki, inson onadan tug‘ilganidan so‘ng ko‘rish, eshitish va aqlni ishlatish orqali ilm hosil qiladi.
Qur’on oyatlarida tabiiy ilmlarni o‘rganishga chaqiriqlar bor. “Rum” surasida shunday deyilgan: “Osmonlarning va erning yaratilishi Allohning alomatlaridandur, shuningdek, sizlarning tillaringiz, ranglaringizning turlicha bo‘lishida ham, albatta, olimlar uchun alomatlar bor” (22-oyat). “Fotir” surasida esa: “Ko‘rmaysanmi, Alloh osmondan suvni tushiribdi va u suv bilan ranglari turlicha bo‘lgan mevalarni o‘stiribdi. SHuningdek, tog‘larning ham rangi turlichadir – oq, qora, qizil. Odamlar, jonzotlar va uy hayvonlarining ham ranglari turlicha. Albatta, olim bandalar Allohdan qo‘rqadi” (27-28-oyatlar).
Bu oyatlarda zikr qilingan “Olimlar”dan murod, Alloh er yuzida yaratgan mahluqotlarning sir-asrorlarini biluvchi shaxsdir. Bu oyatlarning mavzui ham tabiiy ilmlardir. CHunki tabiiy ilmlar borliqdagi narsalarni va ularning xususiyatini o‘rganadi. Avvalgi oyatda aytib o‘tilgan “osmondan suv tushirish sirini” faqat tabiiy ilm orqali bilinadi. Bu so‘zning tarkibini va xususiyatlarini kimyo ilmi orqali bilinadi. SHu suv sababli o‘sib chiqqan o‘simliklar va mevalarning sirini esa tabiyot ilmi tushuntiradi. Tog‘lar va ulardagi oq, qizil, qora turlarin jug‘rofiya o‘rganadi. Inson jinslarini va hayvonot olamini esa, antropologiya, zoologiya, biologiya o‘rganadi. Oyatning oxridagi “Albatta olim bandalargina Allohdan qo‘rqadi” degan jumlaga nazar solsak, unda Allohni haqiqiy tan olib, unda haqiqatan qo‘rqadigan kishilar, tabiiy ilmlarni yaxshi biluvchi kishilar ekanligini tushunamiz. CHunki bunday olimlar agar imonli bo‘lsalar, ularning ilmi Allohdan qo‘rqishga chorlaydi.
Qur’on oyatlarida insonni o‘ziga nazar solish va qanday vujudga kelganini tafakkur qilishga da’vat bor: “Inson nimadan yaratilganligiga nazar solsin, u bir otilib chiquvchi suvdan yaratilgandir, bu suv sulbdan (orqa umurtqa suyak) va taroibdan (ko‘krak suyagi) chiqadi” (“Tortiq” surasi, 5-7-oyat).
Vujudga kelishning asliga nazar solish orqali inson biologiya ilmiga etishadi, bu ilm esa, unga inson bir xujayradan rivojlanib borib, o‘zining to‘liq inson bo‘lib yaratilganicha bosib o‘tadigan bosqichlarining sir-asrorlarini bildiradi.
Qur’onda insonni o‘z nafsi haqida fikr yuritishga chaqiruvchi oyatlar bor: “Va o‘z nafsingizda ham alomatlar bor, bularni ko‘rmaysizmi” (“Zariyot” surasi, 21oyat). O‘z nafsiga nazar solish orqali psixologiya ilmiga etib boriladi. Bu psixologiya ilmi esa, insondagi his-tuyg‘ular, sezgi – hayajonlar va boshqa ko‘pgina holatlarni o‘rganadi.
Qur’on musulmon kishining ko‘z oldida turgan mavjudotlarni o‘rganishga chaqiribgina qolmay, avvalgi o‘tgan halqlarning tarixi, ularning obodonchilik yo‘lida olib borgan ishlari, havoyi-nafsga berilib, oqibatda halokatga uchraganlarini ham o‘rganshiga undagan. “Rum” surasida shunday deyilgan: “Er yuzida yurib o‘zlaridan avval o‘tganlarning oqibati nima bo‘lganiga nazar solmaydilarmi. O‘tganlar bulardan ko‘ra quvvatliroq edilar, er yuzida asar qoldirgan edilar, bulardan ko‘ra er yuzini ko‘proq obod qilgan edilar va ularga payg‘ambarlari ochiq-oydin xabarlar bilan keldilar. Alloh ularga zulm qilmoqchi emas edi, lekin ular o‘zlariga – o‘zlari zulm qildilar”. (9-oyat).
Qarang, bir xalqqa shunday ta’limotlar kelibdi. Unda o‘tgan ummatlarning taraqqiyot, obodonchiligi, yuz tuban ketishi va harob bo‘lishi sabablarini o‘rganishga chaqiriq bor ekan. Bu chaqiriq tarix va sotsiologiya ilmini o‘rganishga chaqiriq emasmi?
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v) Hadisi SHariflarida ilm inson kamolotining negizi, ezgulik va poklik insonlarni turli ofatlardan saqlovchi vosita deb qaraladi. Hadislarda ilm poklik, halollik, kishilarni yaxshilik sari boshlovchi, qorong‘ilikda yo‘l ko‘rsatuvchi mash’al tariqasida talqin qilinadi. Ilm-bu hikmat, poklik ramzi, ilmsizlik johillik, u bilan shug‘ullanmaslik nopoklikka va jaholatga olib kelishi ham, ham ulardan ta’kidlanadi.
Islom dinining asosini imon, e’tiqod tashkil etadi. SHuning uchun hadislarda “Dinning ofati uchtadir: 1) beamal olim; 2) zolim hokim; 3) bilmasdan fatvo aytuvchi ulamo” deyiladi; SHuning uchun ilmni qadrlovchi kishiga o‘rgatish lozimligi, uni xo‘rlovchi, mensimaydigan kishiga o‘rgatish gunoh, deb qaraladi.
Ilm bilan shug‘ullanishning o‘zi etarli emas. Boshqalarni undan xabardor qilish muhimdir. Hadislarning birida ilm o‘rganmoq uni tarqatmoq bilan barobar olib boriladi, deyiladi: “Kimki ummatlarimga mening sunnatimga oid 40 hadisni yodlab etkazsa, qiyomat kunida men uni shafoatimga loyiq kishilar safiga kirgizaman” (112-Hadis).
Tolibi ilmning xolis, kamtarin bo‘lishi o‘ta muhimdir. Bilganini ko‘z-ko‘z qilish, maqtanish gunohdir. Kishi bilganini e’tirof etish bilan birga bilmaganini ham tan olishi joiz. Ayniqsa, diniy faoliyat bilan shug‘ullanadigan ulamolar, maktab va madrasalarda tolibi ilmlarga saboq beruvchi ustoz-mudarrislar aytadigan gapini, qiladigan ishini, chiqaradigan fatvosini va beradigan bilimini o‘ylab berishi kerak. Hatto aytadigan maslahati ham holisona, beminnat bo‘lishi lozim. Hadislarning birida shunday deyiladi: “Kimki birodariga bir ish qilishga bilib noto‘g‘ri maslahat bersa, demak birodariga xiyonat qilgan bo‘ladi” (110Hadis).
Ilm o‘zligini anglash, xudoni, dinni bilish demakdir Ilm olimniki pesh qilish vositasi bo‘lmasligi zarur. “Kimki olimlarga maqtanish uchun, – deyiladi
hadislarda,- yoki nodonlar bilan tortishish, yoxud odamlarning dillarini o‘ziga moyil qilish uchun ilm olsa do‘zaxga boradi” (108-Hadis).
Ilmli kishilarni e’zozlash, hurmat qilish har kim uchun ham farz, ham qarzdir. SHuning uchun ilmli kishilarga insonlar, butun mavjudot xayrixoh. Bir hadisda aytiladi: “Ilmga har bir narsa istig‘for aytadi, hatto dengizdagi baliqlar ham” (93hadis).
Ilm olish hunar o‘rganish olijanob va savobli. Ilm, hikmatlar, hunar kishini turli nopok ishlardan asraydi: “Hattoki bir soat ilm o‘rganish kechasi bilan ibodat qilib chiqqandan afzaldir” (536-hadis).
Ilm kishilarga naf keltirishi lozim. Olimlar ilm o‘rganib boshqalar yo‘lini yorug‘ qilishlari, ularga rahnomo bo‘lishlari joiz. “Ilm ikki xildir, biri qalbda bo‘ladi – uni ilmi nofe’ (foydali) deyiladi, ikkinchisi tilda bo‘ladi – u odam bolasiga yuborgan Alloh taoloning xujjatidir” (95-hadis). Ilm foydali bo‘lishi uchun u odamlarga o‘rgatilishi lozim. Ilmli kishi sadoqatli bo‘lishi, kishilarga yaxshilikni o‘rgatishi kerak. Ilm bilimli kishi uchun fazilat bo‘lsa, bu holatni u boshqalarga singdirishi zarur.
“Odamlarga yaxshilikni o‘rgatib, o‘zini esidan chiqargan olim, kishilarga yorug‘lik berib, o‘zini quydiradigan shamchiroqqa o‘xshaydi” (106-hadis) yoki “Ilmni o‘rganib uni hech kimga aytmayotgan odam boylikni to‘plab uni hech (narsaga) sarf qilmayotgan baxilga o‘xshaydi” (106-hadis).
Ilmu xikmat o‘tkinchi emas, u abadiy. SHuning uchun mo‘min kishiga vafotidan keyin etib turadigan savob narsa uning tarqatgan ilmdir.
Hadislarda ilmli kishi mevali daraxtga o‘xshatiladi. Lekin ilmli kishining aytadigan fikrlari boshqalarga xush kelishi, tushunarli bo‘lishi darkor. Muhammad payg‘ambar o‘z hadislarida va’z aytganda kishilarni zeriktirmaslik, aytilayotgan fikrni tushunarli bo‘lishini ta’kidlagan: “Osonlashtiringiz, qiyinlashtirmangiz! Xushxabar aytingiz, nafratlantirmangiz (o‘zingizdan bezdirmangiz)!” (121-hadis).
Ilmni o‘rganish shaxsiy manfaat uchun bo‘lmasligi darkor. “Bir kishi Alloh ilmini (Islomni) teran o‘rganadir, teran tushunadir va undan manfaatlanadir va Alloh yuborgan hidoyatni o‘zi o‘rganib, o‘zgalarga ham o‘rgatadilar. Ikkinchi bir kishi ilm o‘rganib, odamlarga o‘rgatadilar. Ammo o‘zi amal qilmaydi. Uchinchi bir kishi mutakabbirlik qilib o‘zi ham o‘rganmaydir, o‘zgalarga ham o‘rgatmaydir.
Bulardan birinchisi mo‘‘min, ikkinchisi fosiq, uchinchisi kofirdir” (26-hadis).
Ilm kishilarni odillik va insonparvarlikka undaydi. Ilmli kishilarni hadislarda unumdor tuproqqa o‘xshatiladiki, undan ungan o‘simliklar, giyohlar insonlarni oziqlantiradi. Suv erlarga hayot bag‘ishlaganidek, ilm ham kishilarga ezgulik, yaxshilik keltiradi: “Ilm ko‘p yoqqan yomg‘irga o‘xshaydir. Ba’zi er sof unumdor bo‘lib, yomg‘irni o‘ziga singdiradir-da, har xil o‘simliklar va ko‘katlarni o‘stiradilar va ba’zi er qurg‘oq, qattiq bo‘lib, suvni emmasdan o‘zida to‘playdir. Undan Alloh taolo bandalarini foydalantirgaydir. Odamlar suvdan ichgaydir, hayvonlarni va ekinlarni sug‘orgaydirlar. Ba’zi er esa tekis bo‘lib, suvni o‘zida tutib qolmaydir, ko‘katni ham ko‘kartirmaydir”, – deyiladi hadislarda.
Ilm, hikmat o‘rganmoq mo‘minning eng yuksak fazilatidir. CHunki ilm kishilarga tayanch, rahnamo, zebu-ziynat, mo‘min uchun ilm hayotining yo‘ldoshi va dushmanlarga qarshi kurashda quroldir. “Ilm egallang!- deb xitob qilgan payg‘ambarimiz. – Ilm sahroda do‘st, hayot yo‘llarida tayanch, yolg‘izlik damlarida – yo‘ldosh, baxtiyor daqiqalarda – rahbar, qayg‘uli onlarda – madadkor, odamlar orasida – zebu-ziynat, dushmanlarga qarshi kurashda – quroldir”. SHuning uchun ilm olish yo‘lida har qanday riyozat bo‘lsa ham kishi undan qaytmasligi kerak. Ilm-hunar o‘rganish mashaqqatdir. Ammo inson o‘z irodasi, aql-zakovati bilan unga intilmog‘i lozim. “Ilmu hunarni Xitoydan bo‘lsa ham borib o‘rganinglar”, deydi (126-hadis) Muhammad payg‘ambar.
Ilm – bu ma’rifat, fazilat. Ilm jamiyat musaffoligining belgisidir. Ilm- ma’rifat bor joyda diyonat bor. Agar ilm susaysa – jaholat, nodonlik kuchayadi. Ilmsiz mamlakatda fitnalar kuchayadi, qotillik avj oladi.
Ilm susaysa nopoklik, fohisha zo‘rayadi. Bu borada hadislarda: “Ilmning susaymog‘i – jaholatning kuchaymog‘i, zinoning avj olmog‘i, xotinlarning ko‘paymog‘i – erkaklarning ozaymog‘i”, – deyiladi (36-hadis).
Ilm, xikmat jamiyatdagi ma’naviyat manbai. SHuning uchun ilm o‘rganib uni tarqatish avj olsa fitnalar, haraj (qotillikning) oldi olinadi. Hadislarda ulamolar ilm o‘rganib, ilm tarqatishga kirishsinlar, bilmaganlarga o‘rgatsinlar. Zero, ilm sir tutilsa, halokat boshlanadi, deb aytilgan. SHu bilan birga ilm faqat birovlar mulki emas, u butun mo‘minlarning ma’naviy mulkidir. Ilmni sir tutish, uni tarqatmaslik jamiyatni halokatga olib keladi. Hadislarning o‘zidek ilm, xikmat ham umumbashariyat mulki bo‘lmog‘i lozim.
Hadislarning qimmatli, insoniy va axloqiyligi shundaki, ularda barcha masalalar holisona ifodalangan. Ularda ta’limning hozirgi ko‘p muammolari o‘ziga xos tarzda bayon etilgan. “Har bir musulmonga ilmga intilish farzdir”. Bu fikr ta’limning umumiy majburiyligiga ishora emasmi? Bu fikrlar YA.A. Kamenskiyning “Buyuk didaktika”si yozilmasdan bir necha asr avval aytilgan.
Umuman hadislardagi fikrlarning qimmatli tomoni yana shundaki, ular umumbashariydir. Ular biron bir ijtimoiy guruh manfaati nuqtai-nazaridan yozilmagan. Bundan tashqari ular insoniyat ma’naviyati, axloqi, madaniyati taraqqiyotining sarchashmalari, ular rivojining poydevorini tashkil qilganligi bilan ham ardoqlidir. Qolaversa, hadislarning o‘zi ham xikmat, ham ilmdir.
SHunday qilib, Qur’oni Karim va Hadislarda insonni o‘qib-o‘rganishga, ilm vositasi bilan dunyodagi voqea-hodisalarning tub mazmun-mohiyatini anglab etishga targ‘ib qilinadi.
Qur’oni Karimda axloq va odob masalasiga alohida e’tibor berilgan. Ta’kidlanishicha, insonning jamiyatda tutgan o‘rni bilan chambarchas bog‘liq axloq-odob, ota-ona va qarindosh-urug‘larga hurmat etim-esir, qambag‘almiskinlarga muruvvat va saxovatlilik, halollik, poklik, to‘g‘rilik, o‘z halol mehnati va kasb-hunari bilan yashash, oila va nikoh munosabatlari, o‘z bolalarini boqish, ta’lim va tarbiya berish, omonatiga xiyonat qilmaslik, adolatparvarlik, do‘stlik va birodarlik kabi yaxshi xulqlar insonni haqiqiy kamolotga undovchi insoniy fazilatlardir.
Qur’oni Karimda sabr-qanoatli, ehsonli, saxovatli, muruvvatlik, keng fe’lli bo‘lish yuksak ma’rifat va yuksak axloqiy fazilat belgisi, deb ta’kidlanadi: “Albatta sabrlilar o‘z savoblarini hisob-kitobsiz to‘liq oladilar” (“Zumar” surasi, 10-oyati). “Sabr-qanoatga ehson bilan bir qatorda eng yuksak fazilat sifatida katta e’tibor beriladi: Muhammad, mashaqatli va ozorlarga sabr qiling! Zotan, Alloh chiroyli amal qiluvchilarning ajr-mukofotlarini zoe etmas” (“Hud” surasi, 115-oyati).
SHuningdek insondagi axloqiy fazilatlardan eng muhimi xayri ehson haqida alohida fikr yuritiladi: “Alloh senga ehson qilgani kabi sen ham (Allohning bandalariga) infoq- ehson qil” (“Qasas” surasi, 77-oyati).
Qur’oni Karimning “Al-Isro” surasini 23-24-oyatlarida ota-onaning bolani dunyoga keltirishi bilan birga, farzandga yaxshi ism qo‘yishi, o‘z farzandini jismoniy va ma’naviy tomondan etuk kishi qilib tarbiyalashi, ya’ni ilmu ma’rifatga o‘rgatish va biror bir kasb-hunar egasi qilish, o‘g‘il bola bo‘lsa uylantirish, qiz bola bo‘lsa turmushga chiqarish, ularga moddiy va ma’naviy yordam berib turishi ta’kidlanadi.
SHuningdek, mazkur oyatlarda farzandlar zimmasidagi uchta vazifa o‘z ifodasini topgan. Birinchisi, farzandlar ota-onalariga yaxshi muamala, shirinsuxan bo‘lishlari, ularga mehribon bo‘lmoqlari lozim. Ikkinchidan, ota-ona kafolatini yaxshilash, nafaqa berish, ularni so‘rashga muhtoj qilmay yoki minnat qilmay izzat-hurmat ko‘rsatishdan iboratdir. Uchinchidan, ota-ona o‘z farzandlari mol-mulkidan foydalanishga haqlidir va hokazo. Qur’oni Karimda marhamat qilinadi: “Rabbing o‘zidan boshqa narsalarga ibodat qilmaslikka va ota-onasiga xayr-ehson va yaxshi muamala qilishga buyurdi. Ota-onangizdan biri yoki ikkovlari ulug‘lik, keksalik yoshiga etsalar, ularga “uf”demang, gapiring. Va otaonangizga rahmat qanoatini yozing va hamda “Ey parvardigoro, ota-onamni meni yoshligimdan qanday qilib tarbiyalab o‘stirgan bo‘lsalar, shundayin rahmat qil” (“Al –Is” surasi, 23-24-oyatlar).
Qur’oni Karimning ma’lum oyatlarida insondagi eng zarur insoniy fazilatlardan sanalgan shirinsuxonlik, to‘g‘ri so‘zlik va muomala madaniyatiga rioya qilish qonun-qoidalari talqin etiladi: “Kishilarga chiroyli so‘zlar so‘zlangiz” (“Baqara” surasi 53-oyati); “Alloh tomonidan bo‘lgan bir marhamat sababli ularga (sahobalaringizga) yumshoq so‘zli bo‘ldingiz. Agar qo‘pol, qattiqqo‘l bo‘lganingizda edi, albatta atrofingizdan tarqalib ketgan bo‘lar edilar” (“Ol-i Imron” surasi, 159-oyati).
Qur’oni Karimni “Nur” surasining 27-28-oyatlarida yaxshi fazilatli kishilar bilan ham, yomon xislatli kishilar bilan ham muomala-muloqotda bo‘lish va salomlashishning o‘ziga xos odob-axloq qoidalari berilgan. SHuningdek, “Niso” surasining 86-oyatida esa salomga alik olishga oid qoidalar bo‘yicha muhim ko‘rsatmalar mavjud: “Qachon sizlarga biron ibora bilan salom berilsa, sizlar undan chiroyliroq qilib alik olinglar yoki (hech bo‘lmasa) o‘sha iborasni qaytaringlar”.
Qur’oni Karimda insondagi eng zarur xislatlardan sanalgan olijanoblik ulug‘lanib, baxillik esa lan’atlanadi. Baxillik yo‘lini tashlab saxiylikka tomon yuz o‘girganlar najot topguvchilar sifatida talqin etiladi: “Kimki o‘z nafsining baxilligidan saqlana olsa, bas, ana o‘shalar najot topguvchi zotlardir” (“Xashr” surasi 9-oyati).
Qur’oni Karimda insonni axloqiy kamolotga etkazishga zid xususiyatlar: manmanlik, takabburlik, yolg‘onchilik, munofiqlik, xiyonatkorlik, xasislik, zulmkorlik, buzuqchilik, o‘g‘rilik, poraxo‘rlik, ichkilikbozlik, zinokorlik, qimorbozlik, giyohvand-lik, nohaq qon to‘kishlar, boshqalarni kamsitish, badgumonlik, chaqimchilik, baxillik, g‘iybatchilik, hasadgo‘ylik, g‘azabnoklik, ochko‘zlik va hakozalar xususida ham ibratli fikrlar bildirilgan.
Ma’lumki, manmanlik – aybini tan olmaslik, takabburlik sanaladi. Manmanlik haqida Qur’on Karimni “Isro” surasining 37-oyatida: “Er yuzida Kibr-Havo bilan yurmagin! CHunki sen (oyoqlaring bilan) hargiz erni teshib (uning tubiga) ketolmaysan va bo‘yi bastda tog‘larga etolmaysan”, – deyiladi.
Bu to‘g‘rida payg‘ambarimiz Muhammad alayhissalomning hadislaridan birida: “Kimki o‘zini katta olsa, yurishida o‘ziga bino qo‘ysa, oxiratda Allohning g‘azabiga uchraydi” (821-hadis), deb ogohlantiradi.
Ma’lumki, VIII – IX asrlar Hadis ilmi uchun «oltin davr» hisoblanadi.
Islom dunyosida eng nufuzli manbalar deb sanalgan oltita ishonchli to‘plam (as-sahih as – sitta) ni yaratgan muhaddislar “ham vatandoshlarimiz bo‘lib, ilm – u fan rivojlangan IX asrda yashab ijod etganlar. Bular Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al – Buxoriy 194 (810) – 256 (870), Imom Muslim ibn al – Xajjoj 206 (819) – 261 (874), Imom Iso Muhammad ibn Iso at –Termiziy 209 (824), – 279 (892), Imom Abu Dovud Sulaymon Sijistoniy 202 (817) – 275 (880), Imom Ahmad an – Nasoniy 215 (830) – 303 (915), Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn YAzid ibn Majja 209 (824) – 273 (886) kabi allomalardir.
Qur`on va hadislar axloqiy-falsafiy ta`limotlar manbai sifatida. Olimlar “al-kutub as-sitta” (olti kitob)ni quyidagilardan iborat deb ko‘rsatadilar:
- Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tomonidan yozilgan “As-Sahih”.
- Imom Muslim an-Nishonpuriy (imom Muslim ibn al – Hajjoj) tomonidan yozilgan “As-Sahih”.
- Imom Ibn Mojja tomonidan yozilgan “Sunnai”.
- Imom Abu Dovud Sulaymon – Sijistoniy tomonidan yozilgan
“Sunnai”.
- Imom ibn Iso at-Termiziy tomonidan yozilgan “Aj-jami al-Kabir”.
- Ahmad an – Nasoiy tomonidan yozilgan “Sunnai” kabi to‘plamlardir.
- Imom al – Buxoriyning shoh-asari “Al-Jome’ as-sahih” (“Ishonchli to‘plam”) 4 jiddan iborat bo‘lib, unga 600 ming hadidan 7275 ta eng “sahih” hadislar kiritlgan, takrorlanmaydiganlari 4000 hadisdan iboratdir.
YUqoridagilarga xulosa qilib aytganda, islom ta’limoti mujassamlashgan Qur’oni Karimdagi “Biz odam bolalarini aziz-mukarram qildik… ularga halol-pok narsalardan rizqu – ro‘z berdik va ularni o‘zimiz yaratgan juda ko‘p jonzotlardan afzal-ustun qilib qo‘ydik”; “Ey mo‘minlar, sizlarga rizq qilib berganimiz-pokiza narsalardan englar”, “Bandalarimga aytingki, ular eng go‘zal so‘zlardan so‘zlashsinlar”, “Odamlarni aldab fitnaga solish o‘ldirishdan yomonroqdir”, “Alloh zulm qiluvchilarni sevmaydi”, “Parvardigoringiz… ota-onaga yaxshilik qilishlaringizni amr etdi…” kabi muhim g‘oyalar; shuningdek, Hadisi SHarifdagi “Ilm egallang! Ilm-sahroda do‘st, hayot yo‘llarida tayanch, yolg‘izlik damlarida – yo‘ldosh, baxtiyor daqiqalarda – rahbar, qayg‘uli onlarda – madadkor, odamlar orasida – zebu ziynat, dushmanlarga qarshi kurashda – quroldir”; “Ilm olish har bir muslim va muslima uchun farzdir”; “Beshikdan to qabrga kirgunlaringizcha ilm izlangiz”, “YOshlikda olingan ilm toshga o‘yilgan naqsh kabidir”; “YOlg‘on so‘zlama”, “o‘zinga ravo ko‘rganni boshqalarga ham ravo ko‘r”, “Englar, ichinglar, sadaqa qilinglar, ammo isrofgarchilikka o‘tmanglar”, “Ahmoqdan uzoqlashing”, “Nonni e’zozlanglar”; deb zikr etilgan hikmatlar komil insonni tarbiyalashda muhim manbadir.
Ta’kidlash joizki, Muso al-Xorazmiy, Imom Ismoil al – Buxoriy, Imom at-
Termiziy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, YUsuf Xos
Hojib, Ahmad YAssaviy, Ahmad YUgnakiy, SHayx Najmiddinov Kubro, Sulaymon Boqirg‘oniy, Abduxoliq G‘ijduvoniy, Bahovuddin Naqshband, Mahmud Zamaxshariy, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Davoniy, Voiz Koshifiy va ulardan keyin ijod qilgan boshqa mutafak-kirlar islom ta’limotini, Qur’oni Karimni, payg‘ambarimizning aytgan so‘zlari, diniy va axloqiy yo‘l-yo‘riqlari, hikmatlaridan iborat manba-Hadisi SHariflarni yaxshi bilganlar, ularning ta’sirida ijod etib, kelgusi avlodlar uchun benazir meros qoldirganlar. Aslini olganda esa, mutafakkirlarimizning tabiy-ilmiy, ijtimoiy-falsafiy va ta’lim-tarbiyaga oid qarashlari-ning asosi, shuningdek, asarlarining mazmun – mohiyati va g‘oyasi ham Qur’oni Karim va Hadisi SHarif ta’limotiga asoslanadi. CHunki biz nazarda tutayotgan davrdan boshlab savod o‘rgatish Qur’oni Karim va Hadisi SHariflardagi pand-nasihatlarni o‘rganish va ulardagi ko‘rsatmalarni o‘zlashtirish bilan olib borilgan. SHunga ko‘ra, Qur’oni Karim va Hadisi SHariflardagi pand-nasihatlar ham olimlar, ham adiblar ijodiga kuchli ta’sir etgan va islom ta’limoti allomalarimiz asarlarida ilmiy talqin etiladi. Bularda ilgari surilgan g‘oyalar yosh avlodning ham aqliy, ham axloqiy jihatdan kamol topishiga, pedagogik fikr taraqqiyoti tarixida katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
SHunday qilib, biz islom ta’limotida, ta’lim-tarbiya masalalarining tutgan o‘rnini tahlil etar ekanmiz, bu davr ma’naviy-ma’rifiy tafakkurining xarakterli tomoni shundaki, ma’naviyat, ma’rifat, odob-axloq sohasidagi tasavvur, fikr, bilimlar islom diniy aqidalari va ta’limotlarini ham bilimning, ilmiy tasavvurning bir ko‘rinishi sifatida o‘z ichiga singdirib yubordi. Dunyoviy ilmlar va diniy ilohiy tasavvurlar bir butun holda qabul etilib, inson ilmiy tushunchalari asosida talqin etilib, ular jahonga mashhur qomusiy mutaffakkir-larimiz asarlarida keng o‘rin egalladi.
